İklim adaleti, yalnızca emisyonların azaltılması veya uluslararası taahhütlerin yerine getirilmesiyle sağlanamaz. Hayvan sömürüsüne dayalı üretim sistemlerinin kamu kaynaklarıyla desteklendiği, doğal yaşam alanlarının rant uğruna tahrip edildiği ve toplumsal eşitsizliklerin sürdüğü bir düzende yaşamı koruma iddiası karşılık bulamaz.
Bu yıl 9–20 Kasım tarihlerinde Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler iklim müzakereleri 31. Taraflar Konferansı COP31; gıda, tarım ve sağlık başlıklarını da iklim gündeminin merkezine alıyor. Ancak bu başlıkların zirve programında yer alması, hayvan sömürüsüne dayalı üretim sistemleriyle ve bunların yol açtığı ekolojik yıkımla gerçek bir yüzleşme sağlandığı anlamına gelmiyor.
Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak COP31’de ve sonrasında, hayvanların yaşam ve özgürlük haklarının, küresel gıda adaletinin ve ekolojik bütünlüğün iklim politikalarının merkezinde yer almasını bekliyoruz. Bu beklentiyle bağdaşmayan; hayvanları iklim politikalarında birer emisyon kaynağı veya üretim girdisi olarak ele alan, ticari çıkarlar doğrultusunda “kaynak”, “stok” ve “ürün” olarak metalaştıran mevcut insan merkezli ve türcü yaklaşımı reddediyoruz.
Bu itirazımızın dayandığı çelişkilere, Türkiye’nin üretim politikalarından hayvansal gıda sistemlerinin ekolojik etkilerine, adil geçişten COP31’in kendi uygulamalarına kadar farklı boyutlarıyla dikkat çekmek istiyoruz.
Çelişkiler: Türkiye’nin üretim politikaları ve COP31
COP31 tematik programında gıda sistemlerine, tarıma, biyolojik çeşitliliğe ve yaban hayvanlarına ilişkin etkinliklerin bulunması, bu alanlarda gerçek bir dönüşüm iradesinin varlığını tek başına göstermiyor. Bu başlıklara yer verilmesi ile sorunların kök nedenleriyle yüzleşen, bağlayıcı hedefler ortaya koyan ve kaynakları bu doğrultuda yönlendiren bir politika arasında büyük bir uçurum var. İncelediğimiz kamuya açık belgelerde, hayvan kullanımına dayanmayan bitki temelli gıda sistemlerine geçişi bütçe, takvim ve ölçülebilir hedeflerle bütünleştiren ortak bir çerçevenin açıklanmamış olması ciddi bir eksiklik.
Bu eksiklik, Türkiye’nin kendi üretim ve tüketim politikalarıyla daha da belirgin hale geliyor. Hayvanların kitleler halinde sömürüldüğü özellikle gıda ve tekstil gibi sektörlerde, iklim hedefleriyle açıkça çelişen hayvansal üretim politikaları kamu kaynakları ve ithalat yoluyla, hatta artış gösteren bir ivmeyle desteklenmeye devam ediyor [1, 2, 3, 4, 5]. Resmi destek programlarında hayvanları tanımlamak için kullanılan “baş”, “besilik”, “etçi ırk” ve “damızlık” gibi ifadeler ise, hissedebilir bireyleri sayılabilir, sınıflandırılabilir ve ekonomik değer üzerinden alınıp satılabilir üretim girdilerine indirgeyen bu türcü ve metalaştırıcı sistemin parçası.
İklim hedefleri konuşulurken hayvan sömürüsüne dayalı üretimi ve buna bağlı sanayi kollarını kamu kaynaklarıyla desteklemeyi sürdüren bu çelişkili politikalar artık sona erdirilmelidir. Bu hibelerin, bitki temelli gıda sistemlerine ve üretim alanlarına adil geçişi destekleyecek biçimde yönlendirilmesi artık bir zorunluluktur.
Hayvansal gıda sisteminin iklim ve ekosistem etkileri
Türkiye’nin üretim politikalarında görünür olan bu çelişki, küresel ölçekte de hayvansal üretim ve gıda sistemlerinin “sürdürülebilirlik” söylemi ardına saklanan ekolojik yıkımında karşımıza çıkıyor. Hayvansal üretimin iklim ve ekosistemler üzerindeki olumsuz etkileri, bu yanıltıcı ve aldatıcı çerçeve içinde görünmez kılınmaya devam ediyor.
Nitekim hayvansal üretimin ekolojik faturası, yalnızca hayvanların sindiriminden veya gübre yönetiminden kaynaklanan emisyonlardan ibaret değil. Hayvan tesislerinden doğaya salınan devasa boyuttaki biyolojik ve kimyasal atıkların yarattığı hava, kara, deniz ve tatlı su kirliliği bu yıkımın en somut boyutlarından biri. Yem üretimi ve mera alanı açmak için hızlandırılan ormansızlaşma, balıkçılık faaliyetlerinin karbon yutakları olan okyanuslarda yarattığı devasa tahribat, küresel tedarik zincirleri ve doğal yaşam alanları üzerindeki sistematik insan baskısı, hayvancılığın doğaya ve gezegene etkisi katlayarak artıran doğrudan faktörlerdir [6].
Ekosistemi her koldan felakete sürükleyen bu gidişat, hayvan sömürüsüne dayalı bir üretim ve gıda sisteminin asla “sürdürülebilir” olamayacağının en açık kanıtıdır.
Bu etkiler bilimsel araştırmaların da katkısıyla ortadayken, tartışmaların yalnızca verimlilik artışına, atık yönetimine veya ürün başına emisyonun düşürülmesine odaklanmasını katiyen yeterli bulmuyoruz. Üretim miktarı artarken birim başına emisyonun azalması, toplam emisyonun veya arazi, su ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki baskının da azalacağı anlamına gelmiyor.
Hayvansal gıda ve üretim sistemlerinden çıkış ertelenemez
Fosil yakıtlardan, özellikle kömürden çıkış nasıl iklim politikalarının vazgeçilmez talebiyse, hayvansal gıda ve üretim sistemlerinden çıkış ve bitki temelli gıda sistemlerine adil geçiş de aynı aciliyetle dile getirilmeli. Hayvan hakları, biyoçeşitlilik, halk sağlığı, gıda ve su adaletini birlikte ilgilendiren bu dönüşüm, yalnızca emisyon azaltımına indirgenemeyecek kadar kapsamlı ve aslidir. Ekoloji ve hak temelli sivil toplum örgütleri ve hareketler, bu talebi ortak savunuculuk gündemlerinin ve iklim politikalarının en temel başlıklarından biri haline getirmek zorundadır.
Bugün enerji devlerinin başvurduğu oyalamaya dönük halkla ilişkiler stratejilerinin benzerini, sömürüden beslenen tarım ve gıda tekelleri de uygulamaktadır. Petrol şirketlerine sağlanan imtiyazlara karşı dururken hayvancılık lobilerine sessiz kalmak, krizin asıl faillerini gizlemek ve aklamak anlamına geliyor.
Yaşamı ve yeryüzünü tahrip eden bu iki sektörü birbirinden bağımsız ele alma lüksümüz kalmadı. Doğayı sermayeye dönüştüren bu krizin her iki ayağı da eşzamanlı olarak tasfiye edilmelidir.
Üstelik hayvancılık sektörü, salt kapladığı ve yok ettiği devasa alanlarla değil; milyarlarca tonluk yem üretimi [7], sevkiyatı ve hayvan nakilleri, dev tesislerin enerji tüketimiyle doğrudan petrol endüstrisine de bağlı. Bedenleri metalaştıran ve toprağı zehirleyen bu devasa çark, enerjideki karbon bağımlılığının gündelik yaşamımızdaki tercihlerimizin ve kamu politikalarının izdüşümü. Söz konusu üretim zincirini kırmadan, yalnızca kömürden uzaklaşarak gezegenin iyileşmesini beklemek büyük bir yanılgı.
Gezegenin, enerji kaynaklı tahribatı onarabilmek için acil ihtiyaç duyduğu ormanlar ve okyanuslar gibi doğal karbon yutaklarını geri kazanmasının tek yolu, yeryüzünün büyük bölümünü parselleyen bu şiddet ve tüketim döngüsüne son vermektir.
Doğal yaşam alanları ve yaban hayvanları korunmalı
İklim krizini derinleştiren sömürü düzeni, yalnızca hayvancılık bağlamında tutsak edilen ve sömürülen hayvanları değil; tarım, hayvancılık ve rant projeleri uğruna yaşam alanları gasp edilen yaban hayvanlarını da doğrudan hedef alıyor. Bu nedenle, yaban hayvanlarının ve doğal yaşam alanlarının korunmasında da aynı hak temelli bütünlüğü arıyoruz.
Ormanların, sulak alanların ve denizlerin korunması; buralarda yaşayan hayvanların yaşam haklarının, göç yollarının ve ekolojik ilişkilerin korunmasını da kapsamalı. İklim yatırımları ve kamu politikaları dâhil bütün plan ve projelerde; yaban hayvanlarını esaret, teşhir ve ticari sömürüye konu eden turizm faaliyetlerinden madenciliğe, kara avcılığından balıkçılığa kadar farklı insan faaliyetlerinin yol açtığı habitat tahribatını ve biyoçeşitlilik kaybını önleyecek somut ve bağlayıcı güvenceler yer almalıdır.
Bu faaliyetlerin birbirini besleyen ve ekolojik baskıyı artıran etkileri göz ardı edilmemelidir.
Adil geçişin özneleri
Hayvanların; tür ayrımı olmaksızın iklim krizinden en çok etkilenen gruplar arasında yer almalarına rağmen, gerek kamu politikalarında, gerekse sivil toplum düzleminde büyük ölçüde görünmez kılındığını ve ancak genel geçer ifadelerin satır aralarında kaybolacak şekilde geçiştirildiğini görüyoruz. Oysa insanların bugününü ve yarınını, diğer hayvanların yaşamından ve paylaştığımız ekosistemlerin devamlılığından ayrı düşünemeyiz.
Hayvanlar ekonomik kaynak, üretim girdisi veya karbon hesabındaki bir değişken değildir. Kendi yaşamları üzerinde hakları ve çıkarları olan bireylerdir. “İklim adaleti”nden bahsedeceksek, yalnızca çevresel etkileri azaltmaya yönelik bir beslenme yaklaşımını savunmakla yetinemeyiz. Yabani ya da insan eliyle yüzyıllardır evcilleştirilmiş olsun, hayvanların meta olarak görülmesini reddeden hak temelli bir duruşu benimsemeliyiz.
Hedefimiz, daha fazla gecikmeden, hayvan kullanımına dayanmayan, herkes için adil ve erişilebilir bitki temelli gıda sistemine geçiş olmalıdır [6, 8].
Hayvanları bu sürecin “edilgen nesneleri” olmaktan çıkarıp adil geçişin temel özneleri olarak tanıyan bu köklü değişim; aynı üretim ağında ezilen insan emeğini de bütüncül bir şekilde güvence altına almalıdır. Küçük üreticiler ve tarım emekçileri dönüşüm sürecinde belirsizlik içinde bırakılmamalı, bitkisel üretime geçiş eğitim, gelir güvencesi, yeni istihdam olanakları, kamu alımları ve uygun finansmanla desteklenmelidir. Gıda ve su eşitsizliğine karşı, sağlıklı ve besleyici bitkisel gıdaya erişim, herkes için ulaşılabilir bir hak haline gelmelidir.
Vegan yemek hizmetleri standart olmalı
COP31’in yemek hizmeti politikası da, iklim hedefleriyle uygulamalar arasındaki tutarsızlığın önemli göstergelerinden biri. Hayvansal üretimin sera gazı salımları, arazi kullanımı ve yaşam alanları üzerindeki baskısı ortadayken, hayvansal içerikli yemeklerin, “sakatatlar” da dahil olmak üzere menü seçenekleri arasında yer almasını ve bu ürünlerin “gastronomik bir başarı” olarak tanıtılmasını iklim sorumluluğuyla bağdaştıramıyoruz. Bir ürünün yerel veya geleneksel olması, üretiminden kaynaklanan ekolojik etkileri ve hayvanların maruz bırakıldığı sömürüyü ortadan kaldırmıyor.
Vejetaryen yemeklerin “et” tüketmeyen katılımcılara yönelik bir alternatif olarak sunulması ve vegan gıdaların son derece sınırlı kalması ise, bitki temelli beslenmenin organizasyonun esas yaklaşımı değil, yalnızca vegan katılımcılara özel bireysel ve ikincil bir tercih olarak ele alındığını gösteriyor. Bitki temelli beslenmenin “kişisel tercih” alanına hapsedilmesini kabul etmemeliyiz.
COP’lar başta olmak üzere tüm iklim zirvelerinde, “sürdürülebilirlik” iddiasına sahip ve hak temelli her türlü etkinlikte yemek hizmetlerinin bütünüyle vegan gıdalardan oluşması, iklim adaletinin vazgeçilmez gereğidir.
Liderlerden personele, delegelerden gönüllülere kadar bütün organizasyonda tüm katılımcılara standart olarak besleyici ve erişilebilir tamamen bitki bazlı menüler sunulmalıdır. Bakliyattan tahıllara, sebze meyvelerden tohumlara kadar yerel ve mevsimlik ürünlerle hazırlanacak bu erişilebilir, besleyici ve çevresel etkileri düşük olan menüler, adil tedarik ve gıda israfını önleme politikalarıyla desteklenmeli; mevcut düşük karbonlu ikram iddialarının dayanağı olan hesaplamalar ve gerçekleşen sonuçlar kamuoyuyla şeffaf bir şekilde paylaşılmalıdır.
Şirketler hesap vermeli, yeşil aklama önlenmeli
COP31’de, iklim krizini ve ekolojik yıkımı derinleştiren faaliyetlerini sürdürürken, bunları dönüştürmeye yönelik somut, takvimlendirilmiş ve bağımsız biçimde denetlenebilir yükümlülükler üstlenmeyen şirketlerin de yer aldığını görüyoruz.
Zirve aracılığıyla görünürlük kazanan bu şirketler için çevresel etkilerinin hesabını vermeden meşruiyet elde edebilecekleri ayrıcalıklı bir alan yaratılması, COP31’in iklim adaleti iddiasıyla açıkça çelişiyor ve yeşil aklamaya alan açıyor. Böylesine kritik ve dünyaya örnek teşkil etmesi gereken bir platform, göstermelik vaatler sunan endüstri devlerine itibar kazanma olanağı sunmamalı; kurumsal katılım, ölçülebilir taahhütler, şeffaf raporlama ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Sivil toplumun katılımı ve kamusal sorumluluk
COP31 öncesinde sokak hayvanlarının yaşam hakkını savunan örgütlerin ve aktivistlerin itirazları, sivil toplumun etkili katılımı meselesinin ayrılmaz bir parçası. Bu itirazların zirvenin gündemine taşınması, hayvan haklarının iklim adaletinden ayrı düşünülemeyeceğini bir kez daha ortaya koyuyor.
Sivil toplumun katkısı ise konferans alanında bulunabilmekten daha fazlasını gerektiriyor. Hayvan hakları ve doğa savunucularının, bağımsız uzmanların, üretici örgütlerinin ve krizden etkilenen toplulukların gündemin oluşturulmasında ve sonuçların denetlenmesinde etkili ve talepkâr olmasını bekliyoruz. Kurumsal ve ticari aktörlerin katılımı, bağımsız eleştirinin ve kamusal yararın önüne geçmemeli.
Sanatın ve kamuoyunca tanınan kişilerin görünürlüğü ise, elbette bilimsel bilgiyi öne çıkarıp toplumsal talepleri güçlendirebilir. Ancak COP31’de tanık olduğumuz magazin odaklı anlatımların karar vericilerin iklim sorumluluğunu gölgelemesi son derece kaygı verici.
Kamuoyunun, her şeyden önce, sorumluluğu erteleyen ezberlenmiş ve yüzeysel söylemleri duymaya değil; verilen sözlerin kim tarafından, hangi kaynakla ve ne zaman yerine getirileceğini öğrenmeye ihtiyacı var.
Taleplerimiz ve mücadelemiz
İklim krizine karşı yürütülen bu mücadele, yalnızca iki haftalık bir zirvenin takvimiyle sınırlandırılamaz. Karar vericilerin, kamu otoritelerinin ve küresel sivil toplumun; dünyayı tahrip eden mevcut üretim düzenini temelden değiştirmesi artık tarihi bir zorunluluktur.
Hayvansal endüstrilerin yarattığı yıkımı şeffaf bir şekilde izleyecek, teşvikleri bitki temelli ve adil bir gıda sistemine yönlendirecek, insan dışı hayvanların yaşam haklarını kanunlarla güvence altına alacak cesur adımların derhal atılmasını bekliyoruz. Hayvanların ticari birer öğe olarak görülmediği, yaban hayatının rant projelerine kurban edilmediği ve sağlıklı bitki temelli gıdaya erişimin herkes için eşit sağlandığı bir yaşam biçimi ütopya değil, yegâne çıkış yolumuzdur.
TVD olarak; hayvan sömürüsünün son bulduğu herkes için adil bir geleceği inşa etmek amacıyla, sokaktan karar mekanizmalarına kadar her alanda tavizsiz duruşumuzu sürdüreceğiz. Bilimsel veriler, gerçekçi ve uygulanabilir vegan çözümlerle değişimin yolunu açarken, bu dönüşüm tam anlamıyla gerçekleşene dek yetkilileri sorumlu tutmaya ve hak temelli mücadelemizi büyütmeye devam edeceğiz.
İklim adaletinin sözlerle değil, kararlarla ve uygulamalarla; hükümetler, kurumlar, şirketler, sivil toplum örgütleri ve bireyler düzeyinde üstlenilmesini bekliyoruz.
Yarın değil, bugün. Hemen, şimdi.
Kamuoyuna ve basına saygıyla duyurulur.
Türkiye Vegan Derneği
–
Dipnotlar
[1] Tarım ve Orman Bakanlığı, 8 Eylül 2026, Bitkisel ve Hayvansal Üretimde Destek Tutarları Artırıldı.
https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/7258
[2] Tarım ve Orman Bakanlığı, Çiğ Süt Desteği.
https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/Tarimsal-Destekler/Hayvancilik-Desteklemeleri/Cig-Sutun-Degerlendirilmesi
[3] Resmî Gazete, 3 Nisan 2026, Sayı 33213, Kırsal Kalkınma Yatırım Programı Çerçevesinde Yapılacak Desteklemeler Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: 2026/9).
https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260403-9.htm
https://mus.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?Liste=Duyuru&OgeId=364
[4] Havva Gümüşkaya, BirGün, 31 Ekim 2026, Ette milyar dolarlık ithalat sarmalı.
https://www.birgun.net/haber/ette-milyar-dolarlik-ithalat-sarmali-743377
[5] Tarım ve Orman Bakanlığı, Hayvancılık Genel Müdürlüğü, 26 Eylül 2026, 2027 Yılı Besilik Erkek Sığır İthalatı Başvuruları Hakkında.
https://www.tarimorman.gov.tr/HAYGEM/Duyuru/273/2027-Yili-Besilik-Erkek-Sigir-Ithalati-Basvurulari-Hakkinda
[6] J. Poore & T. Nemecek, Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers, Science, Vol. 360, Issue 6392, 2018.
https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaq0216
[7] Alltech, 2026, Agri-Food Outlook 2026, 21 Nisan 2026.
https://assets.ctfassets.net/yd4nuh0j3lyv/6PUPaUJ2d1mLRQDYiZgPXt/f533f66c13df1cce98c5acfb1d2bfd9c/Alltech_Agri-Food_Outlook_2026_-_English.pdf
[8] Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), Climate Change and Land – Special Report on Climate Change and Land (2019) ve Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change (AR6 WGIII, 2022).
https://www.ipcc.ch/srccl/
https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/
–
Kapak fotoğrafı: Ümit Bektaş / Reuters
Fotoğraflar: Havva Zorlu / We Animals Media
–
