21 Ekim 2026 tarihinde Amasya’daki Meridyenpark Sitesi’ne girerek bir apartmanda mahsur kalan yavru yaban domuzu, güvenle doğal ortamına döndürülmek yerine olay yerine gelen polis ekiplerince ateşli silahla vurularak öldürüldü. Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak, yaşam hakkını hiçe sayan ve açık bir yetki aşımı barındıran bu katliamı yargıya taşıyarak Amasya Cumhuriyet Başsavcılığı’na bugün suç duyurusunda bulunduk.

Yaptığımız başvuruyla; olaya karışan, emir veren ve görevini ihmal eden faillerin tespit edilmesini, ilgililer hakkında 5199 Sayılı Kanun’a muhalefet ile Türk Ceza Kanunu’nun 170. (Genel Güvenliğin Kasten Tehlikeye Sokulması) ve 257. (Görevi Kötüye Kullanma) maddeleri uyarınca iddianame düzenlenmesini talep ettik.

Görüntülerde son derece pasif ve hareketsiz olduğu anlaşılan, apartmanın içinde, kapalı bir kapının arkasında korku ve çaresizlik içinde bekleyen savunmasız bir canlının; veteriner hekim ve Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) uzman personelinin müdahalesiyle, zarar vermeden ve güvenle doğal yaşam alanına tahliye edilmek yerine, emniyet güçlerince ateşli silahlarla öldürülmesi açık bir yetki aşımıdır. Bu sebeple başsavcılıktan; alandaki tüm güvenlik ve yaka kameralarının, telsiz konuşmalarının toplanmasını ve ateş emrinin sorgulanmasını talep ettik.

DKMP’nin alandaki varlığına ve yaşatma imkanı olmasına rağmen, bu müdahale adeta çağdışı bir şiddet şovuna dönüştürülmüştür. Görüntülerde son derece pasif ve hareketsiz olduğu anlaşılan savunmasız bir canlının, “devletin tüm imkanları” alandayken güvenle tahliye edilmek yerine Amasya Emniyeti’ndeki polisler tarafından ateşli silahla öldürülmesi cezasız kalamaz.

Kurtarma değil, çağdışı bir güç gösterisi

Amasya’da tanık olduğumuz olay bir kriz yönetimi veya asayiş müdahalesi olarak tanımlanamaz. Toplumsal düzeyde de ciddi tepki çeken bu olay, tamamen şiddete dayalı çağdışı bir güç gösterisidir.

Yaban domuzunu sakinleştirici iğneyle, uluslararası kurtarma prosedürlerine uygun şekilde tahliye etmek için yeterli devlet imkanı ve zaman varken; kasten kapalı alanda tutarak medyada ve yurttaşlar arasında paniği büyütmek, megafonlarla “çocukları uzaklaştırın” anonsları eşliğinde kapalı alana doğru art arda ağır silahlarla ateş açmak, yaşam hakkını eril bir güç şovuna yeğlemektir.

Medyada bu yaşam hakkı gaspını normalleştirmek için servis edilen “etkisiz hale getirildi” ifadesi ise açık bir cinayeti meşrulaştıran ve şiddeti perdeleyen manipülatif bir kelime oyunudur.

Yaşam alanları gasp edildiği için şehre inmek zorunda kalan duyarlı ve hissedebilir bir canlı, silahla bertaraf edilecek cansız bir nesne veya asayiş sorunu değildir.

Şiddet iklimine alışmayacağız!

Bu cinayet münferit değil. Sokakta yaşayan hayvanlardan yaşam alanları yol yapımı, madencilik, HES projeleri ve otel inşaatlarıyla gasp edilen, yaşam hakları av ihaleleriyle satışa çıkarılan yaban hayvanlarına kadar, doğanın en savunmasız bırakılan canlılarına yöneltilen sistematik nefret söylemlerinin ve rant odaklı yıkıcı yasal düzenlemelerin bir sonucudur.

Sokaklar, ormanlar ve köyler tüm türler için cinayet mahalline dönmüş durumda. Yaşam hakkını hiçe sayan bu tahakküme ve zorbalığa karşı hukuki sürecin sonuna kadar takipçisi olacağız.

CİMER şikayet başvurusu için örnek metin

Adli sürecin yanı sıra, yetkililer hakkında idari soruşturmaların da derhal başlatılması için kamuoyunu CİMER üzerinden şikayette bulunmaya davet ediyoruz.

Aşağıdaki metni kopyalayarak veya Google Drive’da herkese açık şekilde yüklediğimiz bu dosyayı indirerek, CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi) üzerinden Adalet Bakanlığı’na sevk edilmek üzere başvurunuzu yapabilirsiniz.

CİMER şikayet dilekçesi örneği

21 Ekim 2026’da Amasya Göllü Bağları Mahallesi Meridyenpark Sitesi’nde bir apartmana giren yaban domuzu, İl Emniyet Müdürü’nün de alanda bulunduğu operasyonda polis ekiplerince bina içerisinde ateşli silahla vurularak öldürülmüştür. 

https://www.haberturk.com/gundem/amasya-da-siteye-giren-yaban-domuzu-polis-ekiplerince-etkisiz-hale-getirildi-3921548

https://www.nefes.com.tr/siteye-giren-dev-yaban-domuzuna-operasyon-bina-icinde-vuruldu-159703

Video kayıtlarında, “Çocukları alandan uzaklaştırın” anonsu yapılırken eşzamanlı olarak ateş açıldığı görülmektedir. Bu durum, operasyonun koordinasyon zafiyetini ve kapalı alanda ateşli silah kullanılmasıyla sivillerin can güvenliğinin tehlikeye atılıp atılmadığını kapsamlı sorgulamayı gerektirmektedir.

Olay yerinde Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) ekiplerinin bulunduğu belirtilmesine rağmen, hayvanın güvenli biçimde sakinleştirici iğneyle yakalanması veya uzaklaştırılması yönünde bir müdahale yapılmadığı anlaşılmaktadır. Yaban domuzunun öldürülmesine hangi gerekçeyle ve kimin kararıyla başvurulduğu açıklanmalıdır.

1. 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu ve TCK madde 257: Yaban hayvanlarının korunmasına ilişkin mevzuat ve kamu görevlilerinin görevleri kapsamında, olayda müdahale yetkisi ve sorumluluk dağılımı incelenmelidir. Hayvanın güvenli biçimde yakalanması, uzman ekiplerce müdahale edilmesi ve uygun alana nakledilmesi seçenekleri değerlendirilmeden öldürülmesine karar verilip verilmediği ve görev ihmali araştırılmalıdır.

2. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu madde 1 ve 4: Kanun, hayvanların korunmasını ve yaşama hakkını temel ilke olarak düzenlemektedir. Öldürmeyle sonuçlanmayan alternatiflerin değerlendirilmemiş olması bu ilkeler çerçevesinde incelenmelidir.

3. PVSK madde 16 ve TCK madde 170: Kolluk kuvvetlerinin silah kullanma yetkisinin koşulları incelenmelidir. Mesken niteliğindeki bir alanda, sivillerin bulunduğu koşullarda ateşli silah kullanılması nedeniyle genel güvenliğin tehlikeye sokulması durumu yönünden de soruşturma yürütülmelidir.

Olayda ölümcül müdahale kararını veren ve uygulayan Emniyet personeli ile görev ve sorumluluklarını yerine getirip getirmedikleri incelenmesi gereken DKMP yetkilileri hakkında adli ve idari soruşturma başlatılmasını talep ediyorum. Kamera görüntülerinin, telsiz kayıtlarının, olay tutanaklarının, talimatların ve varsa risk değerlendirmelerinin muhafaza edilerek incelenmesini istiyorum.

Ayrıca veteriner hekim ve yaban hayatı uzmanı müdahalesinin neden sağlanmadığı, hayvanın öldürülmesi kararının kim tarafından ve hangi hukuki dayanakla alındığı, alternatif yöntemlerin neden uygulanmadığı konusunda 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında tarafıma yazılı ve gerekçeli bilgi verilmesini; tespit edilecek hukuka aykırılıklar bakımından sorumlular hakkında gerekli işlemlerin yapılmasını arz ederim.

–

Kapak fotoğrafı: DHA

–

Amasya’daki yaban domuzu katliamını yargıya taşıdık yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Toprak henüz soğumamışken, yangından ve yıkımdan şans eseri kurtulan yaban hayvanlarının bu kez de “av baskısıyla” katledilmesine izin veremeyiz.

Bugün yangınların yaban hayatı üzerindeki gerçek boyutunu, yaşanan popülasyon kayıplarını ve beslenme ile üreme döngülerinde yarattığı tahribatı henüz bilmiyoruz. Yıllardır bilgi edinme başvurularıyla talep ettiğimiz, ancak yetkili kurumlardan temin edemediğimiz bilimsel verilerin dahi bulunmadığı böylesine devasa bir belirsizlik ve yıkım ortamında “av sezonunu” açmak; etik açıdan kabul edilemeyeceği gibi ekolojik açıdan da tam bir felakettir.

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak yıllardır mahkemelerde sürdürdüğümüz av davalarında da söylediğimiz gibi: Avcılık, hiçbir doğa koruma kılıfına sığdırılamayacak açık bir yaşam hakkı gaspıdır. Zaten etikten uzak olan bu uygulama, küresel iklim değişikliği ve yangın krizinin tam kalbinde artık geri dönülemez bir zincirleme ekokırım suçuna dönüşüyor.

Ekosistemin kendini onarma ihtimalini tamamen yok eden ve hayatta kalabilen canlıları silahların hedefi yapan bu anlayış ve uygulamalar devam edemez.

Çevre hukukunun en temel kuralı olan İhtiyat İlkesi son derece kesin: Bilimsel belirsizliklerin ve kitlesel kayıpların yaşandığı bir dönemde canlılara zarar veren tüm faaliyetler durmak zorunda. Hayvanlar ekosistemin “avlanabilir ögeleri” değil; doğuştan gelen yaşama hakkına sahip birer bireydir.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nı ve Merkez Av Komisyonu’nu derhal sorumluluk almaya çağırıyoruz:

1. Yangınların ve ekolojik yıkımın boyutları ortadayken, 2026-2027 “av sezonu” bağlamında, Merkez Av Komisyonu (MAK) ve “av turizmi” kararları ile tüm avcılık faaliyetleri derhal iptal edilmelidir.
2. Avcılık; “spor”, “hobi” veya “turizm geliri” maskesi arkasına saklanamaz. Yaban hayatı üzerindeki bu ek ve ölümcül insan baskısına derhal son verilmelidir.

İnsanın sebep olduğu felaketlerin bedelini hayvanlar canlarıyla ödeyemez.

TVD olarak hem adliye koridorlarında hem de alanlarda türcülüğe ve av katliamına karşı mücadelemizi sürdürüyoruz. Av yasağının getirilmesi ve yaban hayatının korunması yönünde ortak çağrılar yapmak için tüm STK’lara ve meslek örgütlerine sesleniyoruz.

^{2026-2027 MAK kararları ve av turizmi ihalelerinin iptaline yönelik çağrımıza çizimleriyle destek veren, hayvanların duygularını ve yaşadığı derin stresi en yalın haliyle hissettiren Yasemin Sayıbaş Akyüz’e yürekten teşekkür ederiz.}

–

Kapak fotoğrafı: Anadolu Ajansı / AA imzalı fotoğraf, 2025 yılında Çanakkale’de çıkan orman yangınlarının ardından, küllerle kaplı alanda hayatta kalmaya çalışan bir karacayı gösteriyor.

AV DAVALARIMIZ

2026-2027 “av sezonu” orman yangınları sebebiyle derhal ve süresiz iptal edilmeli yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

“Huge Vegan Survey” adlı yeni araştırma; bireylerin vegan yaşam biçimini ya da bitki temelli beslenmeyi neden benimsediğini incelemek ve bunu sürdürmelerini sağlayan etkenleri anlamak amacıyla çevrimiçi olarak yayına açıldı.

Araştırma; kendisini vegan, bitki temelli, vejetaryen ya da benzer tanımlarla ifade eden herkese açık. İngilizce bilen katılımcılar, dünyanın herhangi bir yerinden bilgisayar veya akıllı telefon üzerinden ankete katılabiliyor. Anketin tamamlanması ise yaklaşık 10 dakika sürüyor.

Araştırmada gizlilik ve tarafsızlık ilkelerine özellikle önem veriliyor: Anket tamamen anonim; kayıt gerektirmiyor, e-posta adresi ya da kişisel kimlik bilgileri toplamıyor.

Anket formatındaki araştırma, hem veganizm ve bitki temelli yaşamla ilgili oldukça geniş bir konu yelpazesini kapsaması hem de bu alandaki en büyük uluslararası örneklemlerden birine ulaşmayı hedeflemesi nedeniyle “huge” (büyük/kapsamlı) olarak tanımlanıyor.

Güvenilir ve güçlü veriler elde etmek için

Önceki pek çok araştırmanın aksine, bu çalışma herhangi bir kurum ya da şirket tarafından değil; Birleşik Krallık’ta yaşayan vegan zoolog ve yazar Jordi Casamitjana tarafından bağımsız olarak yürütülüyor.

Casamitjana’ya göre araştırma, önceki çalışmalarda tespit edilen metodolojik sınırlılıkları giderecek şekilde dikkatle tasarlandı ve vegan / bitki temelli topluluklara dair daha güvenilir ve güçlü veriler üretmeyi amaçlıyor.

İnsanları veganizme yönelten etkenler, vegan yaşamın uzun vadede sürdürülmesini sağlayan unsurlar ve geçiş sürecinin nasıl ilerlediği gibi; vegan savunuculuğunu anlamak ve vegan toplulukların büyümesine yönelik stratejiler geliştirmek açısından kritik öneme sahip başlıklar bu araştırma kapsamında incelenecek.

“Dünya genelinde vegan ve bitki temelli bireylerin sayısının arttığı söyleniyor olsa da, vegan olma sürecine dair hâlâ yanıtlanmamış pek çok kritik soru var. Önceki araştırmalarda göz ardı edilen bu konuların artık incelenmesi gerektiğini düşünüyorum. Eğer yeterli katılımcıya ulaşabilirsek, bu soruların bazılarına yanıt bulabiliriz,” diyen Casamitjana, farklı ülkelerden farklı deneyimlere sahip daha geniş bir vegan kitleye ulaşmak için anketin arkadaşlar, çevrimiçi topluluklar ve iletişim / mailing ağları ile paylaşılması yönünde de ayrıca çağrı yapıyor.

Küresel kapsamı, anonim yapısı ve araştırma standartlarını geliştirmeyi hedefleyen yaklaşımıyla Huge Vegan Survey, her geçen gün büyüyen dünya çapındaki vegan aktivizmin ve bitkisel beslenme pratiğinin daha net ve doğru anlaşılmasına katkı sunmayı hedefliyor.

18 yaş ve üzerindeki katılımcılara açık olan ve katılımı gönüllülük esasına dayalı olan ankete, bu bağlantıyı ziyaret ederek erişebilirsiniz: https://forms.gle/dc8s9BzkTVXkgg4E8 Aşağıdaki karekodu telefonunuzdaki QR code tarayıcı uygulamasından okutarak da ankete ulaşabilirsiniz.,

Araştırmacı hakkında

Katalonya doğumlu olan ve uzun yıllardır Birleşik Krallık’ta yaşayan Jordi Casamitjana, hayvan davranışları alanında uzmanlaşmış vegan bir zoologdur. Uzun yıllardır hayvan hakları ve hayvanları koruma alanında çeşitli çalışmalarda yer almaktadır. Bilimsel araştırmaların yanı sıra gizli saha araştırmacısı ve hayvan refahı danışmanı olarak da çalışmıştır.

2002 yılından bu yana vegan olan Casamitjana, 2020 yılında Büyük Britanya’da etik veganların ayrımcılığa karşı yasal koruma altına alınmasını sağlayan ve dünya çapında yankı uyandıran emsal niteliğindeki hukuk davasıyla geniş kitlelerce tanınmıştır.

Casamitjana aynı zamanda Ethical Vegan: A Personal and Political Journey to Change the World ile Why Vegans Don’t: A Philosophical Guide to Vegan Behaviour kitaplarının yazarıdır. 2020 yılından bu yana çeşitli vegan kuruluşlar için serbest içerik üreticisi ve video içerik hazırlayıcısı olarak çalışmakta; ayrıca veganizm ve hayvan hakları üzerine konuşmalar yapmaktadır.

Jordi ayrıca, Türkiye’de üniversite öğrencilerinin vegan menü hakkı için YÖK düzeyinde yürüttüğümüz mücadeleyi Vegan FTA’de gündeme taşıyarak, yurtdışındaki öğrenciler için de vegan aktivizmi alanında örnek teşkil etmesine katkı sunmuştu.

–

Ek bilgi için: Unchained TV, Vegan FTA,

Dünyadaki tüm veganlara çağrı: Büyük Vegan Araştırması yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bu merkezlerde hayvanlar birer “denek” olarak doğuyor; yaşamlarının tamamını kafeslerde, doğal davranışlarından mahrum şekilde geçiriyor ve deneylerde kullanılmak üzere sistemin içine dahil ediliyor.

Görsellerde yer alan bazı sahnelerde ölü ve canlı hayvanların aynı alanlarda tutulması, ciddi ihmal ve ihlalleri de gündeme getiriyor. Bu durum, hayvan deneylerinin doğası gereği hayvan haklarına aykırıyken, aynı zamanda hayvan refahı ve denetim mekanizmalarının etkinliği açısından temel sorunları gözler önüne seriyor.

Türkiye’de kozmetik ürünler için hayvan deneyleri yasak olsa da bu, hayvan deneylerinin sona erdiği anlamına gelmiyor. İlaç sektöründen gıdaya ve üniversitelerin araştırma merkezlerine kadar farklı alanlarda deneylerde hayvan kullanımı sürerken, hayvan sömürüsü içeren deney çalışmalarına ve “girişim” adı altındaki ticari faaliyetlere yönelik araştırma fonları, ödüller ve teşvik mekanizmaları varlığını koruyor.

Buna karşın bilimsel literatür, hayvan deneylerinin insan biyolojisini öngörme kapasitesinin sınırlı olduğunu ortaya koyuyor. Hayvanlarda “başarılı” olarak pazarlanan birçok yöntem, insan kliniklerinde %90-95 oranında başarısız oluyor. Bu durum; meselenin yalnızca etik değil, aynı zamanda bilimsel geçerlilik ve kaynakların etkin kullanımıyla ilgili olduğunu gösteriyor.

Mevcut sorunlara karşı mücadele

Bugün hücre bazlı testler,organ-on-chip teknolojileri ve gelişmiş bilgisayar modellemeleri gibi alternatif yöntemler mevcut. Buna rağmen hayvan kullanımına dayalı sistemin devam etmesi, değişimin neden bu kadar yavaş ilerlediğini sorgulamayı gerektiriyor. Yıllardır aktivistler, bağımsız hak savunucuları ve Deneye Hayır Derneği bu düzenin dönüşmesi için mücadele yürütüyor.

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak biz de Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak biz de, özellikle kozmetik sektöründe hayvanlı deneylerin yasaklanması için TBMM’de milletvekilleriyle görüşmeler yaparak ve kampanya başlatıp başarıya ulaştırarak, bu yasağın Türkiye’de devreye girmesine doğrudan katkı sağlamış olsak da henüz yapacak çok şey var.

Çünkü aşağıdaki sorunlar bugün de devam ediyor:

• Şeffaflık sorunu: Kaç hayvanın, hangi deneylerde kullanıldığına dair kamuya açık ve detaylı veri yok.
• Etik kurul yapısı: Deneyleri onaylayan kurulların bağımsızlığı ve çatışma riski tartışmalı.
• Temsiliyet ve söz hakkı: Hayvan hakları örgütlerinin ilgili kurullarda temsiliyet ve söz hakkı yok.
• Denetimsizlik: Merkezlerin düzenli ve bağımsız biçimde denetlenmediği yönünde bulgular mevcut.
• Hayvansız metotlara geçiş hızı: Bilimsel olarak mümkün olan ve hayvan kullanımı içermeyen etkili yöntemlere geçiş için gereken siyasi ve akademik irade ile hızlı karar alma ve uygulama mekanizmaları eksik.
• Kamu ve özel fon kaynakları: Hayvan deneyleri içeren yeni çalışmalar, “girişimcilik” adı altında ödül ve fon gibi teşvikler almaya devam ediyor.
• Vicdani ret hakkı: Veterinerlik ve tıp gibi bölümlerde okuyan öğrencilerin hayvan deneyleri yapmaya zorlanması ve etik eğitim hakkı, vicdani ret hakkı elde edememiş olmaması.
• Hayvan yuvalandırmaları: Deneylerden sonra hayatta kalan/hayatta bırakılan hayvanlar ulusal mevzuata göre öldürülmek yerine yuvalandırılabilecekken, kurumların bu aşama ile uğraşmak istememesi ve sorumluluk üstlenmemesi.

Burada gördüklerimiz tekil bir olaydan ibaret değil. Hayvanları mal olarak gören ve insan menfaati için kaynak olarak kullanan sistematik bir zulüm mekanizması devrede. Bu yüzden etkin denetim, şeffaflık ve hayvan deneylerine son verilmesi için kamuoyu baskısı kritik önemde. Değişim, ancak bu sistemin görünür kılınması ve bireysel gündelik pratikleri aşarak kolektif bir talebe dönüşmesiyle mümkün.

Türkiye’de hayvan deneyleri: Sayılar ve yapısal sorunlar

Türkiye’de hayvan deneyleri kurumsallaşmış bir sistem ile yürütülüyor ve hayvan üretiminden deney aşamasına uzanan bütün bir zincir resmi olarak tanımlanmış durumda.

2023 yılında yayımlanan bir makaleye göre ülkede Tarım ve Orman Bakanlığı’ndan izin almış 150’nin üzerinde “deney hayvanı” laboratuvarı var ve deneyler bu lisanslı merkezlerde yürütülüyor.

Kullanım ölçeği de bu sistemin büyüklüğünü ortaya koyuyor: 2019 yılında Deneye Hayır Derneği’nin paylaştığı verilere göre; Türkiye’de her yıl yaklaşık 266 bin hayvan deneylerde kullanıldıktan sonra öldürülüyor. Bu sayı, deneylerin istisnai olmaktan çok öte, rutin bir uygulama olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Ancak bu sistemin işleyişine dair temel bir sorun daha var: Şeffaflık ve bağımsızlık eksikliği. Deneylerin onaylandığı etik kurullar (HADMEK ve yerel kurullar) mevzuatta yer alsa da, bu kurullarda bağımsız hayvan hakları temsilinin fiilen yer almaması ve karar süreçlerinin kamuya açık olmaması uzun süredir eleştirilirken dava konusu da edilebiliyor. Her ne kadar hak savunucuları bu davaları kazansa da, kararlar fiilen uygulanmıyor.

Kaç hayvanın hangi deneylerde kullanıldığına dair ayrıntılı ve erişilebilir veri ise sınırlı.

Bu durum; meselenin etik boyuta ek olarak yönetişim sorunu olduğunu da gösteriyor. Hayvan deneyleri, kamu otoritesi tarafından izin verilen, etik kurullar tarafından onaylanan ve kamu kaynaklarıyla dolaylı olarak desteklenebilen bir mekanizma içinde sürüyor.

–

(*) Yazı boyunca kullandığımız “deney hayvanı” ifadesini bilinçli olarak tırnak içinde yazıyoruz. Bu ifade yalnızca hayvanlar için değil, mevzuatta ve sektörde kullanılan “deney hayvanı üretim merkezi”, “deney hayvanı laboratuvarı” gibi tanımlarda da bu şekilde geçiyor. Oysa “deney hayvanı” diye bir tür yoktur. Hayvanları meta, kaynak veya ürün gibi sunan bu tanımı ve dili kabul etmiyoruz. Türü ne olursa olsun, söz konusu olan; yaşamı elinden alınan, deneylerde kullanılmak üzere esaret altında üretilen ve daimi acı, stres altında ölüme sürüklenen hayvanlardır.

–

Türkiye’de bir “deney hayvanı” üretim merkezi yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Üstelik bu adım; korunan alanları 49-99 yıllığına sermayenin tasarrufuna devreden ve “kaçak” avcılığı fiilen teşvik eden Milli Parklar Kanunu ile orman alanlarını “karbon yutak” mekanizmaları üzerinden kullanıma açan değişikliklerin hemen ardından geliyor. Doğal alanların sistematik şekilde parçalandığı, koruma statülerinin etkisiz hale getirildiği bir süreçte, şimdi de bu alanlarda yaşayan yaban hayvanları namlunun ucunda.

27 Mart’ta Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu’ndan geçen madde, bu sürecin yeni aşamasını oluşturuyor.

Ulusal ve uluslararası düzeyde koruma altında olan türlerin dahi Merkez Av Komisyonu kararlarıyla ve “av turizmi” kapsamında öldürülebildiği; denetim, yaptırım ve adalet mekanizmalarının zayıflatıldığı ve yetersiz kaldığı bir ortamda, bu düzenleme yaban hayatı üzerindeki öldürme uygulamalarının kapsamının genişlemesi riskini doğuruyor.

Ak Parti teklifi ne içeriyor?

TBMM Tarım Komisyonu’na AK Parti milletvekillerinin imzasıyla getirilen ve komisyonda kabul edilen düzenlemeye eklenen bir madde ile, yasal olarak koruma altında olmayan yaban hayvanlarının “aşırı çoğalma”, “hastalık riski” veya “tehdit oluşturma” gibi gerekçelerle av yasağı olan yer ve zamanlarda dahi öldürülmesinin önü açılıyor.

Üstelik bu müdahale, yalnızca kamu görevlileriyle sınırlı kalmayıp avcılar eliyle de gerçekleştirilebilecek.

Teklif TBMM Genel Kurul oylamasından geçip yasalaşması halinde, yaban hayvanları için ölümcül, hatta varoluşsal bir tehdit haline gelebilecek.

TBMM Komisyon Tutanakları’nın 90. ve 91. sayfalarını incelediğimizde, maddenin öne sürülmesindeki gerekçenin, herhangi bir veri, örnek veya kaynak sunulmadan şu şekilde açıklandığını görüyoruz: “Son yıllarda yaban hayvanları beslenme ihtiyacı nedeniyle şehir merkezlerine kadar indiği için yaban hayvanı saldırıları gerçekleşebilmekte ayrıca bu hayvanlardan insanlara bulaşıcı hastalıklar geçme riski de bulunmaktadır. Önergeyle bu soruna yönelik düzenleme yapılmaktadır.”

Anadolu Ajansı’nın 27 Mart tarihli haberinde “madde ihdası” ara başlığında düzenlemeyle ilgili şu bilgilere yer veriliyor: “AK Parti’nin kabul edilen önergesiyle teklife bir madde ihdas edildi. Buna göre, Kara Avcılığı Kanunu’nda yapılan düzenlemeyle, koruma altında olmayan yaban hayvanlarının, avlanmasının yasaklandığı yer, gün ve süreler de dahil olmak üzere, insan sağlığına, çevreye, tarım alanları ile besi, evcil ve yaban hayvanlarına zarar verecek sayıda çoğalmaları veya bulaşıcı hastalık taşıdıklarının tespiti durumunda Genel Müdürlük teşkilatı görevlilerinin ilgili kuruluşlarla birlikte hazırlayacakları rapor doğrultusunda av ve doğa koruma memurları ve avcılara avlattırılmasına Genel Müdürlükçe izin verilebilecek. Bu kapsamda yapılacak avlanmalarda Genel Müdürlüğün izni doğrultusunda mahalli mülki amirin kararıyla kolluk kuvvetleri de görevlendirilebilecek.”

Avcıları adeta ödüllendiren düzenleme

Benzer bir müdahale yetkisi mevzuatta daha önce vardı. Ancak komisyonda kabul edilen ve henüz TBMM Genel Kurulu’na gelmediği için yasalaşmamış olan teklif, yasalaşması halinde, halihazırda korumadan çok uzak olan mevcut sistemi daha kontrolsüz ve daha yıkıcı hale getirecek.

Maddenin barındırdığı son derece kritik ve riskli değişiklikler şu şekilde:

1. İstisna genişliyor: Daha önce sınırlı ve istisnai olan müdahale alanı, daha geniş ve sürekli uygulanabilir bir araca dönüşüyor.
2. Av yasakları fiilen esnetiliyor: Yasaklı alan ve dönemler, idari kararlarla kolayca aşılabilir hale geliyor.
3. Avcılar sürece dahil ediliyor: Müdahale yalnızca il müdürlüklerinde çalışan kamu görevlileriyle sınırlı kalmıyor; sivil avcılar ve kolluk kuvvetleri de uygulamanın parçası haline getiriliyor.

Düzenleme; “tehdit”, “zarar”, “çok çoğalma” gibi belirsiz kriterlere dayanıyor. İlgili madde idari takdir alanını genişletirken, denetim mekanizmalarını da zayıflatıyor. Keyfi kararlar, sınırsız öldürme ve müdahalenin yaygınlaşması gibi riskleri beraberinde getiriyor.

Sokakta yaşayan hayvanlara yönelik süreçte de benzer belirsiz gerekçeler kullanıldı. Ortaya çıkan tablo; kitlesel kapatma, ihmal ve artan şiddet vakalarıyla karşımızda. Aynı yaklaşımın şimdi yaban hayatına yöneltilmesi endişe verici.

Bu düzenlemeyi tek başına okuyamayız. Son dönemde korunan alanların statüsünü düşüren, milli parkları ve ormanları sermayenin tasarrufuna açan yasal değişiklikler ile birlikte değerlendirdiğimizde ortaya çıkan tablo son derece karanlık: Uzun yıllardır adım adım içi boşaltılan koruma kavramı ve uygulamaları, görülen o ki, artık fiilen ortadan kaldırılıyor. Hem doğal alanlar hem de hayvan türleri için…

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Vegan Derneği Türkiye (@tvd.org.tr)'in paylaştığı bir gönderi

Av davalarındaki deneyimlerimiz: Raporlara güven yok

2020-2023 yılları arasında Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak diğer hayvan hakları örgütleriyle beraber açtığımız av karşıtı davaların neredeyse tamamında mahkemeler, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün (DKMP) yaban hayvanlarını “ava açarak” öldürme gerekçelerinin “bilimsel olarak yetersiz” olduğunu ortaya koymuştu.

Yani bakanlık ve DKMP raporlarına güven olmadığı defalarca kanıtlandı.

Av derneklerinin ve av turizmi şirketlerinin de Bakanlık tarafında müdahil olduğu dava süreçlerinde gördük ki; yürütmeyi durdurma ve iptal kararlarını art arda hayvanlar lehine almış olsak da, bizim için zaten etik olarak kabul edilemez olan avcılık, eksik ve çelişkili bulunan Bakanlık raporlarıyla savunulmaya çalışılmıştı.

Komisyondan geçen madde, AA haberine göre, “Genel Müdürlük teşkilatı görevlilerinin ilgili kuruluşlarla birlikte hazırlayacakları rapor doğrultusunda…” ibaresini içeriyor. Bu ifade, av davalarında da “popülasyon artışı, hastalık riski ve tehdit” başlıkları altında gördüğümüz gibi, “bilimsel rapor” kılıfıyla çıkar odaklı metinlerin hazırlanmasına zemin oluşturabilecek nitelikte.

Çünkü mahkemelerde savunma dosyalarına giren bazı raporlarda, profesör unvanlı kişilerin bile av ve yaban hayvanlarıyla ilgili “bilirkişi” raporlarını bakanlık lehine, bilimsel olmayan yöntemlerle hazırladığı mahkeme heyetleri tarafından beyan edilmişti. Bu raporlar çoğu zaman reddedilmiş olsa da, bahsettiğimiz ve deneyimlediğimiz örnekler, “rapor” adı altında ölüm fermanları vermek üzere hazırlandığı için Türkiye’de ciddi bir gerçeklik olarak varlığını sürdürüyor.

Köpeklerden yeşil papağanlara uzanan katliam pratiği

Sokakta yaşayan köpekler artık tek bir şikayetle bile, hiçbir ısırma raporu, kuduz karantinası, resmi kayıt veya belge gereksinimi olmadan türlü gerekçelerle öldürülebiliyor, hapsedilebiliyor. Benzer şekilde yeşil papağanlar da herhangi bir sistemli veri olmadan Bakanlık tarafından çeşitli akademisyenlerle işbirliği halinde “istilacı tür” kategorisine sokularak, Avrupa Birliği’nden alınan fonlar ile yavruların öldürülmesine dayalı projeler ile hedef haline getirilebiliyor.

Dün ve bugün defalarca şahit olduk: Bilimsellik iddiası; etiğe ve hukuka aykırı durumlarda dahi, Türkiye’de farklı türler için ölüm fermanını meşrulaştırmak için kullanılıyor.

Süreç ne aşamada?

Şu an yaban hayvanları için kritik eşikteyiz. Teklif komisyondan geçmiş durumda. Bir sonraki aşama TBMM Genel Kurulu’nda yapılacak görüşmeler ile oylama.

Genel Kurul’dan geçmesi ve Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması durumunda Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girecek.

Yaban hayvanlarını açık ve sınırsız hedef haline getiren bu madde reddedilmeli ve derhal geri çekilmelidir.

Milli Parklar Kanunu’nun iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi’ne başvurması için change.org/MilliParklarKanunu imza kampanyasıyla çağrı yaptığımız CHP’ye ve diğer partilere, bu maddenin bir kez daha iptal edilmesi için gerekeni yapmaları yönünde sesleniyoruz.

Sivil toplum kuruluşlarına, meslek örgütlerine ve toplumun her kesiminden bireylere bu düzenlemeye karşı somut tutum alması için çağrı yapıyoruz.

Yaban hayvanlarının yasak yerlerde ve dönemlerde bile öldürülebilmesi için kanun teklifi yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Son yirmi yılda pek çok film, kitap ve YouTube videosu bitki temelli beslenmeyi teşvik etti. En popüler olanlar arasında milyonlarca izleyiciye ulaşan What The Health, You Are What You Eat ve The Game Changers gibi belgeseller yer alıyor.

Peki insanlar bu filmleri izledikten sonra bitki bazlı bir beslenmeye geçiyor mu? Bu soruya yanıt bulmak için araştırmacılar; vegan filmlerin popülerliğini, bitki temelli beslenmeye ilişkin Google aramalarındaki artış ve gıda satın alımlarıyla karşılaştırdı. ABD ve dünya genelindeki eğilimlere bakarak bu çalışma, belgesellerin gerçek dünyada değişime yol açıp açmadığını inceledi.

Sağlık odaklı belgeseller öne çıkıyor

Araştırmacılar öncelikle son 20 yılın veganizmle ilgili en popüler medya içeriklerini belirledi. Makaleler, kitaplar, filmler, podcast’ler ve YouTube videolarından oluşan uzun bir listeden en popüler başlıklar seçildi.

Google arama hacmine göre en popüler yapım Okja (2017) oldu. Onu What The Health (2017), The Game Changers (2018), You Are What You Eat (2024), Forks Over Knives (2011) ve Cowspiracy (2015) izledi. Bu altı film daha ayrıntılı analiz edildi.

Eating Animals adlı kitap ve Dominion filmi gibi diğer içerikler, araştırmacıların belirlediği popülerlik eşiğinin altında kaldığı için çalışmaya dahil edilmedi.

İlginç bir şekilde, en popüler altı filmin dördü (%67) bitki temelli beslenmenin sağlık faydalarına odaklanıyor. Oysa incelenen tüm medya türleri arasında bu oran %36. Bu durum, sağlık temelli argümanların etik temelli olanlara kıyasla daha geniş bir kitleye ulaşma eğiliminde olduğunu gösteriyor.

Araştırmacılar, en popüler altı filmin bitki temelli beslenmeye yönelik kamusal ilgiyi etkileyip etkilemediğini test etmek için, bu filmlere ilişkin Google arama eğilimlerini “vegan”, “vegetarian” (vejetaryen) ve “plant based” (bitki bazlı) terimlerini içeren aramalarla karşılaştırdı. “Yakınımdaki en iyi bitki temelli restoranlar” veya “kolay vejetaryen tarifler” gibi davranışa yönelik aramalar ayrı bir kategori olarak değerlendirildi. Ardından, film popülerliğinin gıda talebindeki değişimlerle ilişkili olup olmadığını görmek amacıyla ABD’de et, süt ve bitki temelli alternatiflerin satış verileri incelendi.

İnsanlar değişim niyeti gösteriyor

İncelenen altı filmden What The Health, The Game Changers ve You Are What You Eat öne çıkıyor. Sağlık temelli bu üç belgesel popüler olduğunda, bitki temelli beslenmeyle ilgili Google aramalarında belirgin bir artış görülmüş durumda.

ABD’de What The Health, The Game Changers ve You Are What You Eat’in popülerliğindeki her bir birimlik artış, bir sonraki hafta “plant based” (bitki bazlı) aramalarında sırasıyla %24, %9 ve %8’lik artışla ilişkilendirilmiştir. Benzer artışlar dünya genelinde de görülmüştür (%20, %18 ve %6).

Ancak insanların yalnızca bitki temelli beslenme hakkında daha fazla bilgi aramakla kalmadığı, aynı zamanda daha fazla bitki temelli beslenmenin yollarını da aktif biçimde araştırdığı ortaya çıkmıştır. ABD’de davranışa yönelik bitki temelli aramalar sırasıyla %43, %11 ve %11 oranında artmıştır. Dünya genelinde ise bu oranlar %31, %17 ve %7 olmuştur.

Bu durum, söz konusu üç belgeselin insanların beslenme alışkanlıklarını değiştirme niyeti oluşturduğunu gösteriyor. Diğer üç filmin daha zayıf etkiler gösterdiği anlaşılıyor.

Niyet artışı göz önüne alındığında, tüketim alışkanlıklarında da bir değişim beklenebilir. Ancak ulusal satış verilerinin analizi, film popülerliğinin hayvan kaynaklı veya bitki temelli gıda talebi üzerinde belirgin bir etkisini ortaya koymamıştır. Eğer bir etki varsa, bu etki burada tespit edilemeyecek kadar küçük veya uzun vadeli olabilir.

Bu bulgu, önceki çalışmalarla da örtüşmektedir: Belgeseller sıklıkla insanlara değişim için ilham veriyor, ancak bu durum doğrudan davranış değişikliğine yol açmıyor. Bitki bazlı seçeneklerin fiyatı, tadı ve erişilebilirliği gibi engeller insanları geri tutuyor olabilir.

Niyetten eyleme

Niyetin kalıcı değişime nasıl dönüştürülebileceğine dair daha fazla araştırma gerekiyor. Hayvan hakları savunucuları bu çalışmadan yararlı dersler çıkarabilir. Öncelikle, sağlık temelli belgeseller genellikle hayvan haklarına odaklanan belgesellere kıyasla daha geniş bir kitleye ulaşıyor. Bu nedenle, amaç daha fazla insana ulaşmak olduğunda, sağlık temelli argümanları dâhil etmek iyi bir fikir olabilir.

Ancak bu bulgu dikkatle değerlendirilmeli. Yalnızca altı film ayrıntılı biçimde incelendiği için, bu araştırma sağlık temelli ya da etik temelli argümanlardan hangisinin insanların niyetlerini değiştirmede daha etkili olduğunu göstermemektedir.

En önemlisi, bu çalışma bazı vegan belgesellerin kamusal ilgi üzerinde ölçülebilir bir etkisi olabileceğini gösteriyor. Bu belgeseller popüler olduğunda, daha fazla insan bitki temelli beslenmek istiyor. Ancak niyetten eyleme geçiş hâlâ bir zorluk olarak karşımızda duruyor. Hayvan hakları savunucuları, farkındalık çalışmalarının yanı sıra uygun fiyatlı, lezzetli ve erişilebilir bitki bazlı gıdalara erişimi artırarak bu adımın atılmasına katkı sağlayabilir.

İletişime dair değerlendirmemiz

Etik temel ve sistem değişimi üzerine

Bu bölümü, yukarıda özetini paylaştığımız araştırmanın iletişim alanında açtığı çerçeveyi genişletmek ve etik/politik meseleleri görünür kılmak amacıyla ekliyoruz.

Vegan belgesellerin gerçek dünyadaki etkilerini inceleyen bu çalışma, iletişim çalışmalarında sağlık mesajlarının faydalı olabileceğine işaret ederken, bunun tek başına yeterli ya da her bağlamda en doğru strateji olduğunu iddia etmiyor. Bulgular daha çok iletişim stratejilerine dair bir yönelim sunuyor, haberde belirtildiği üzere hareketin etik ve politik çerçevesine dair bir konumlanma önermiyor. Bu da araştırmanın kapsamı gereği anlaşılır bir durum.

Belgesellerin merak uyandırabildiğini, insanları bitki temelli beslenmeyi araştırmaya yöneltebildiğini ve veganlıkla ilgili içeriklerle temas ihtimalini artırdığını göstermesi bakımından çalışma oldukça değerli. Nitekim Faunalytics sosyal medya paylaşımında araştırma sonucunu şu şekilde özetliyor: “Savunucular için çıkarım incelikli ama önemli: Belgeseller kapıyı aralayabilir. O kapıdan içeri giren kişileri desteklemek ise ilgiyi kalıcı eyleme dönüştürmeye yardımcı olabilir.”

“İncelikli” ve çok boyutlu vurgusu önemli; iletişim tek eksene indirgenemez ve Faunalytics’in altını çizdiği nokta da budur. Ancak veganlığı ve bitkisel beslenmeyi “yalnızca” sağlık gerekçeleri üzerinden anlatmanın dönüştürücü olacağını varsayanlara şu hatırlatmayı yapmak isteriz: Bu yaklaşım; hayvanların özne konumunu geri plana itme ve etik meseleyi bireysel tercihlere indirgeme riski taşır. Üstelik sağlık argümanları döneme ve bağlama göre değişebilir. Bu nedenle hak temelli yaklaşımın açık ve görünür kalması, hareketin etik ve politik tutarlılığı açısından belirleyicidir. Aksi halde odağın yapısal sömürü ilişkilerinden bireysel tercihlere kayması, gıda ve tüketim sistemlerinin dönüşümü ihtiyacını gölgeleyebilir.

Sağlık verilerinin ve bilimsel bulguların kamusal alanda paylaşılmasını önemsiyoruz. Ancak veganizm, temelde hayvanların haklarına ve özgürlüğüne dayanan etik ve politik bir duruştur. Hedef yalnızca daha sağlıklı bireyler değil; hayvanların sömürüldüğü üretim ilişkilerinin dönüşümüdür. Bu nedenle sağlık söyleminin iletişimde yer bulması önemlidir, fakat mücadelemizin kurucu ekseni hayvan hakları ve adalet perspektifidir.

–

Kaynak: Faunalytics – Orijinal çalışma: Thomas, A. T., Hope, J. E., & Mathur, M. B. (2025)

Kapak fotoğrafı: New Zealand Vegan Society

Not: Bugüne kadar dünya çapında milyonlarca insanın ve insan harici hayvanın hayatını değiştiren, insan-hayvan-doğa ilişkisini yeniden tanımlayan belgesel ve fimlerin bazılarını ana sayfamızın en altında bulunan listeden görebilirsiniz.

Vegan belgeseller ve gerçek dünyadaki etkileri yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bonobolar (Pan paniscus), DNA’ları bakımından insanlarla %98,7 oranında genetik benzerlik gösteriyor. Fiziksel olarak şempanzelere benzemelerine rağmen sosyal yapıları, çatışma biçimleri ve toplumsal örgütlenmeleri belirgin farklılıklar taşıyor. Uzun süre “barışçıl maymunlar” olarak tanımlanan bu türlere yönelik son araştırmalar, daha karmaşık ve çok katmanlı bir tablo ortaya koyuyor.

Bu ünleri, yalnızca cinsel davranışlarıyla ilgili değil; çatışmayı ele alış biçimleri, sosyal bağ kurma stratejileri ve grup içi dayanışmalarıyla da bağlantılı

Yalnızca tek bir bölgede yaşıyorlar

Bonobolar dünyada yalnızca Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde (DKC) yaşar. Yaşam alanları, Kongo Nehri’nin güneyinde yaklaşık 500.000 km²’lik ormanlık bölgeyi kapsıyor.

Siyasi istikrarsızlık, çatışmalar ve coğrafi erişim zorlukları nedeniyle bonobolar, şempanzelere kıyasla çok daha az incelenmiş durumda. Tür koruma uzmanları kesin sayıları belirlemekte zorlanıyor. Güncel tahminler doğada 10.000 ila 50.000 birey kaldığını; bazı araştırmalar ise bu sayının 10.000 ila 20.000 aralığında olabileceğini gösteriyor.

Bonoboların tarihsel olarak yayıldığı alanın büyük bölümü yok olmuş durumda. Bugün bu alanın yalnızca %28’i hâlâ bonobolar için uygun yaşam koşulları sunuyor.

Tek bir popülasyon yok

Uzun süre bonoboların tek ve homojen bir popülasyon oluşturduğu düşünüldü. Ancak yakın tarihli genetik analizler, aslında binlerce yıldır birbirinden büyük ölçüde izole üç ayrı alt popülasyon bulunduğunu ortaya koydu.

Bu durum, türün kırılganlığını artırıyor. Çünkü bu gruplardan birinin yok olması, yalnızca birey kaybı değil, aynı zamanda benzersiz evrimsel mirasın ve genetik çeşitliliğin kaybı anlamına geliyor.

Yavrular yaklaşık 4–5 yılda bir dünyaya geliyor. Düşük üreme hızı, popülasyonun toparlanmasını zorlaştırdığı için bonobolar için her yavru kritik önemde.

Dişi liderliğinde bir toplum: Çatışma yerine uzlaşma

Bonobo toplulukları anaerkil (matriarkal) yapıdadır. Yani bonobo gruplarında sosyal düzen büyük ölçüde dişilerin liderliğinde şekillenir.

Dişiler, erkeklere kıyasla fiziksel olarak daha küçük olsalar da koalisyonlar kurarak grup içi düzeni sağlarken, erkeklerin statüsü çoğu zaman annelerinin konumuyla ilişkilidir.

Güç, salt fiziksel baskınlık üzerinden değil; ittifaklar, ilişkiler ve sosyal bağlar üzerinden şekillenir. Yüksek konumdaki dişilerin oluşturduğu ittifaklar, erkeklerin fiziksel üstünlüğünü dengeleyebilir. Dişi dayanışması, grup içi şiddetin sınırlanmasında etkili bir faktördür.

Şiddet tamamen yok değil, ancak bonobolar, grup içi gerilimleri fiziksel şiddete varmadan yatıştırma eğilimindedir. Erkekler arasında özellikle çiftleşme rekabeti bağlamında saldırganlık görülebilse de, şempanzelerde gözlenen bölgesel savaşlar ve sistematik yavru öldürme davranışları bonobolarda gözlenmez. Çatışmalar sıklıkla sosyal etkileşim, temas ve uzlaşma davranışlarıyla yatıştırılır.

Araştırmalar, rekabet ve anlaşmazlık durumlarında sosyal temasın (bazen cinsel temas dâhil) tansiyonu düşürme işlevi gördüğünü ortaya koyuyor. Bu davranış literatürde zaman zaman “bonobo handshake” olarak anılıyor.

Topluluk içindeki diğer bireylerle ilişkilerini güçlendirmek ve güven tazelemek için öpüşmek en etkili yollardan biri. Bonoboların en sık öpüşen türlerden biri olduğu biliniyor ve bazı gözlemlerde 12 dakikaya kadar aralıksız öpüşüp hafifçe ısırarak temas kurdukları kaydedilmiş durumda.

Tek eşli olmayan bu türlerde sosyal ve cinsel ilişkiler çoğu zaman rızaya dayalı ve grup içi gerilimleri azaltmaya dönük işlev görür. Bu yönüyle bonobo topluluklarında yakınlık, sosyal düzenin araçlarından biri olarak ele alınır.

Sosyal zekâ, oyun, mizah, empati ve uzun süreli bellek

Bonobolar oldukça oyunbaz bir tür olarak biliniyor. İnsanlarda olduğu gibi, “oyun yüzü” denilen belirgin yüz ifadeleri sergileyen bonobolar, kovalamaca gibi fiziksel oyunları da tercih ediyorlar. Bu oyun davranışı yalnızca kendi gruplarıyla sınırlı olmuyor; farklı gruplarla karşılaştıklarında da doğrudan çatışma yerine sosyal etkileşim tercih edebiliyorlar.

Öpüşme, sarılma ve yüz yüze temas gibi davranışlar bonobo sosyal repertuvarının bir parçası. Bu davranışların yalnızca üremeye bağlı olmadığı; sosyal bağ kurma ve sürdürme işlevi taşıdığı kabul ediliyor.

Stres altındaki bireylere temasla destek sunmaları, yavru bakımında destek sağlamaları ve göz teması kurma sıklıklarının şempanzelere göre daha yüksek olması ve başkalarının duygusal durumuna tepki vermeleri, sosyal biliş kapasitelerine dair önemli göstergeler. İnsanlarda görülen “bulaşıcı esneme” davranışı bonobolarda da kaydedilmiştir.

Birlikte hareket etmeyi tercih eden bu türlerin, beslenme ve konaklama alanlarına giderken grubun tamamının gelmesini bekledikleri gözlemlenmiştir. Geceleri büyük ve karma gruplar hâlinde uyurlar.

View this post on Instagram

A post shared by Friends of Bonobos (@lolayabonobo)

Alet kullanımı ve paylaşma

Bonobolar:

• Çubuk, taş ve hatta boynuz kullanarak kazı yapar, böcek çıkarırlar.
• Erken insan atalarında görülen tekniklere benzer araç kullanımı sergilerler.
• Yiyecek paylaşımı davranışı yaygındır ve bu paylaşım, çoğu zaman doğrudan bir karşılık beklemeden yapılır.

İnsanlar gibi bonobolarda da fiziksel yakınlık yalnızca üreme amacı taşımıyor. Bu yönleri, iki tür arasında dikkat çekici bir paralellik oluşturuyor.

Orman ekosisteminin koruyucuları

Bonobolar yoğun şekilde meyve tüketen bir tür. Bu nedenle “tohum dağıtıcısı” olarak Kongo Havzası ekosisteminde kritik rol oynuyorlar. Tıpkı filler gibi uzak topraklara, geniş mesafelerde tohum taşıyorlar.

Onların yokluğu, belirli ağaç türlerinin azalmasına ve orman kompozisyonunun değişmesine yol açabilir. Bu yalnızca biyoçeşitlilik değil, aynı zamanda karbon depolama kapasitesi açısından da son derece önemli.

En büyük tehditler

Günümüzde bonoboların karşı karşıya olduğu riskler çok katmanlı ve insan kaynaklı.

1. Ormansızlaşma

Habitat kaybı, tarım ve yasa dışı ağaç kesimi faaliyetleri nedeniyle hızla artıyor.

2. Bushmeat (yaban hayvanı eti) avcılığı

Yoksulluk ve protein ihtiyacı, bonoboları avcılığın hedefi hâline getiriyor. Büyük bedenleri nedeniyle kolay hedef oluyorlar.

3. Siyasi istikrarsızlık

Yıllardır bölgede süren çatışmalar, koruma çalışmalarını zorlaştırıyor ve habitat tahribatını hızlandırıyor.

4. Palm yağı üretimi artışı

Araştırmalar, bonobo yaşam alanlarının %99,2’sinin palm yağı üretimine uygun olduğunu gösteriyor. Talep artışı, potansiyel büyük ölçekli habitat kaybı anlamına geliyor.

Bonobo koruma çabaları

Afrika Wildlife Foundation (AWF) ve yerel ortakları, DKC’de bonobolar için iki önemli rezervin kurulmasına katkı sağladı. Kurum, koruculara düzenli eğitim vererek sahadaki koruma kapasitesini güçlendiriyor. Hatta 2022 yılında bazı eko-korucular IUCN Uluslararası Ranger Ödülü’ne layık görüldü.

Uydu görüntüleme ve takip teknolojileri kullanılarak bonobolar için kritik önemdeki yaşam alanları belirleniyor ve habitat parçalanmasını önlemeye yönelik stratejiler geliştiriliyor. Aynı zamanda yerel topluluklarla birlikte sürdürülebilir arazi kullanım planları hazırlanıyor.

1994’te kurulan ve Friends of Bonobos adlı kuruluş tarafından yürütülen Lola ya Bonobo rehabilitasyon merkezi ise, kaçak ticaretten kurtarılan yetim bonobolara bakım sağlıyor ve onları yeniden doğaya kazandırmaya yönelik programlar yürütüyor.

Bonoboların korunması:

• Kongo Havzası ormanlarının korunması,
• Biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi,
• İklim dengesi açısından karbon depolama alanlarının rezervi,
• Yerel topluluklarla sürdürülebilir yaşam modellerinin kurulması anlamına geliyor.

Sevgi kafeslere sığmaz

Bonobolar hakkında konuşurken yalnızca ormansızlaşma ya da kaçak avcılığı değil, hayvanat bahçelerindeki esaret gerçeğini de gündeme getirmemiz gerekiyor. Bonoboların ve aslında tüm hayvanların hayvanat bahçelerinde, beton zeminler üzerinde, kafesler ve tellerle sınırlandırılmış alanlarda ve yapay sosyal gruplar içinde tutulması; yalnızca fiziksel bir kısıtlama değil, aynı zamanda zihinsel ve sosyal bir yoksunluk yaratıyor.

Esaret altında hayvanların, özellikle bonobo gibi son derece sosyal türlerin;

• Doğal hareket alanları yok ediliyor.
• Karmaşık sosyal ilişkiler parçalanıyor.
• Davranış repertuvarı daralıyor.
• Stereotipik davranışlar (aynı hareketi tekrar etme, ileri-geri sallanma gibi stres belirtileri) ortaya çıkabiliyor.

Bonoboların gerçek yaşam alanı tropik ormanlardır, beton duvarlar değil. Hayvanları doğalarından koparıp sergilenen ve izlenebilir bir nesneye dönüştürmek sevgiyle açıklanamaz, şefkatle bağdaşmaz.

14 Şubat’ta sevgi üzerine konuşuyorsak, bunun sınırını da net çizmemiz gerekiyor.

Bir türden fazlası

Bonobolar uzun süre savaş ve çatışma karşıtı “make love, not war” (savaşma, seviş) sloganıyla simgeleştirildi. Bu ifade bu türlerin karmaşık yapılarını basitleştiren bir yaklaşım olabilir; ancak bonoboların sosyal stratejilerinde uzlaşı ve sevginin, ilişkilerde merkezi bir rol üstelendiği inkâr edilemez.

Bu anlamda Dünya Bonobo Günü, insanlarla ve tüketim kültürüyle özdeşleştirilen romantizmin ötesinde bir çağrı: Genetik olarak bu kadar yakın olduğumuz bir türün varlığı, insanlığın sorumluluğuna da işaret ediyor. 14 Şubat, bu vesileyle tüketim odaklı romantik kalıpların ötesinde, bağ kurma kapasitesini türler arası bir perspektiften düşünmek için bize bir alan açıyor; sevgi kavramını genişletmek için bir fırsat yaratıyor.

Bugün yalnızca bir türü değil; onların yaşadığı ekosistemi ve yıkıcı insan faaliyetlerinin etkisini de düşünmek için bir gün. Bonoboların ve tüm canlıların geleceği, diğer türlerle kurduğumuz empatinin ne kadar somut karşılık bulacağına bağlı.

–

Kaynaklar: Friends of Bonobos (1) (2), African Wildlife Foundation, Earth.com, Butlernature, NatGeo, Leakey Foundation, Canon Europe, Africa Geographic

–

14 Şubat Sevgililer Günü ve Dünya Bonobo Günü yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bu nedenle hepimizin aklındaki soruları ve 6 Şubat depreminde aktif çalışan gönüllülerin önerileri ile gelişen cevapları derledik.

Hayvanların güvenliği için deprem öncesinde ne yapabilirim?

• Evinizdeki büyük ve ağır olan tüm mobilyaları sarsıntılar sırasında devrilme tehlikesi taşıdığı için duvara sabitleyin.
• Hayvanlar için kuru mama, su, düzenli kullanılan ilaçlar, ilkyardım malzemesi ve pasaportlarının bulunduğu deprem çantanızı hazırlayın, çantayı hızlı ve kolayca erişebileceğiniz bir yerde bulundurun.
• Mikroçiplerinde ve tasmalarında güncel iletişim bilgileriniz olsun, yapabiliyorsanız hayvanların konumunu takip edebileceğiniz (airtag, smarttag vb. gibi) cihazları tasmalarına takabilirsiniz.
• Taşıma kutusu veya taşıma çantası gibi hayvanların kaçamayacakları, kapanabilir kutuları deprem sonrasında hızlıca erişebileceğiniz bir yerde bulundurun.

Deprem sonrasında evden çıkarken kedi ve/veya köpek için ne yapabilirim?

• Evdeki bütün köpekleri yaş, boyut veya sağlık durumu fark etmeksizin tahliye edin.
• Büyük ırk köpekler için sağlam, mekanizmalı olmayan, göğüs tasması kullanın ve hiçbir şekilde tasmalarını bırakmayın. Küçük ırk köpekler için tasmalara ek olarak taşıma çantaları kullanabilirsiniz.
• Evdeki insan sayısı başına ikiden az kedi varsa evden çıkarken kedileri içinden kolayca çıkamayacakları kutu veya taşıma çantalarına koyarak yanınıza alın.
• Evdeki kedi sayısı az ancak fiziksel olarak kedileri hızlıca güvenli alana taşıyamayacak durumdaysanız kendi güvenliğinizi sağladıktan sonra çevrenizden dayanışma talep edin.

Evde insan başına ikiden fazla kedi varsa ne yapabilirim?

• Evdeki insan sayısı başına ikiden fazla kedi varsa deprem sonrasında hayvanların hızlıca tahliyesi mümkün olmayabilir. Bu durumda eve tekrar girebileceğiniz ana kadar kedileri evde bırakmanız gerekebilir.
• Engelli, düzenli ilaç kullanması gereken, hasta veya sık sık bakıma ihtiyaç duyan kedileri hiçbir şart altında yanınızdan ayırmayın.
• Sağlıklı kedileri evde bırakmanız gerektiğinde evinizin her odasına günlük ihtiyaçtan fazla olacak şekilde kırılmaz kaplarda su ve mama bırakın.
• Evinizde hayvan bırakıyorsanız kapılarınızı asla kilitlemeyin. Kedi gibi çevik ve küçük boyutlu hayvanların olası sarsıntılarda kaçabilmesi için kapı/pencere gibi çıkış noktalarını kapatmayın.
• Güvenli olan ilk anda durumlarını kontrol etmek ve tahliye etmek için kedilerin yanına dönün.

Kolayca tahliye edilemeyecek hayvanlar için ne yapabilirim?

• Sarsıntılar sırasında ağzı açık olan akvaryumların suları taşabilir. Bunları önlemek için hava filtrelerinin çalışmasını engellemeyecek şekilde kapak veya streç film yardımıyla akvaryumların üzerini kapatın.
• Hamster, ginepig vb. gibi kutuda taşınabilen küçük hayvanların kutularını güvenli bir alana taşıyın. Eğer yapabiliyorsanız veya bir süre daha evinize dönmeyecekseniz daha küçük bir taşıma kutusu aracılığıyla yanınıza alın.
• Kuşların strese girmelerini engellemek için kafeslerinin üzerini örtün. Eğer evde bırakmak durumundaysanız kafesi devrilemeyeceği güvenli bir alana taşıyın, acil durumlar için kafes kapağını açık bırakın.
• Güvenli olduğunda hayvanların durumunu kontrol etmek ve tahliye etmek için eve geri dönün.

Deprem sırasında hayvanlardan uzaktaysam ne yapabilirim?

• Gün içinde hayvanlar evde yalnız kalıyorsa, deprem sonrasında komşularınızla iletişime geçerek binanızın hasar durumunu ve dolayısıyla hayvanların tehlike durumunu öğrenebilirsiniz.
• Siz uzaktayken hayvanların tahliye edilebilmesi ya da kurtarma ekiplerine hangi binada kaç hayvanın mahsur kaldığının bilgisinin verilebilmesi için önceden komşularınızla dayanışma ağı oluşturun, sokağınızdaki hayvanların fotoğraflarını ve detaylı bilgilerini içeren dijital ve basılı envanter tutun. Bu envanterler kaçma ve kaybolma durumlarında da kullanılabilir.
• Evde yalnız olan hayvanların durumunu kontrol edebilmek için evinize uzaktan kumanda edilen ev tipi kameralardan yerleştirebilirsiniz.
• Eğer sizin yerinize evdeki hayvanları tahliye edecek bir yakınınız yoksa yapabildiğiniz ve güvenli olan ilk anda eve geri dönün.

Deprem Sonrasında Evdeki Hayvanların Güvenliği İçin Ne Yapabiliriz? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Mevcut ödül sistemi, ödüllerin verildiği takvim yılına ait faaliyetleri esas almakta olup ödül kazanımından sonraki döneme ilişkin geriye dönük bir yaptırım veya ödül geri alma mekanizması içermemektedir. Bunun temel nedeni, ödüllerin belirli bir döneme ait katkı ve etkiyi görünür kılmayı amaçlaması; ödül sahiplerini süresiz ve ileriye dönük bir denetim ilişkisine tabi kılan bir yapıya dönüşmemesidir.

Değerlendirme süreci; topluluk katılımıyla belirlenen isimlerin adaylık aşamasında beyan edilen bilgiler, Yönetim Kurulu’na iletilen bildirimler ve değerlendirme kapsamında makul ölçüde incelenen kamuya açık içerikler üzerinden yürütülür. Yönetim Kurulu’nun tüm adaylar için sürekli ve eksiksiz bir içerik taraması yapma yükümlülüğü bulunmamaktadır. Değerlendirme süreci, bildirime dayalı ve makul inceleme esasına göre yürütülür.

Bununla birlikte, etik ihlallere ilişkin değerlendirme çerçevesinin daha açık ve öngörülebilir hale gelmesi amacıyla Vegan Gelecek Ödülleri etik ilkeleri güncellenmiştir. Güncellenmiş ilke metnine bu bağlantıdan ulaşılabilir.

Vegan topluluğundan gelen bildirim ve katkılar için teşekkür ederiz.

Vegan Gelecek Ödülleri: Değerlendirme Süreci ve İlke Güncellemesi Hakkında yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Kedi Tekila ile birlikte teslim edilen Kedi Momo’nun kafesinin kırık bir şekilde teslim alınmış ancak kaçtığı iddia edilen Kedi Tekila’nın kafesi aileye teslim edilmemiştir.

THY görevlileri aileye ulaşarak: “Kediyi aradık bulamadık, olay Türk Hava Yolları’nın sorumluluğu dışındaki alanda gerçekleşmiştir, talep etmeniz halinde sizlere business bilet verebiliriz” demiştir.

Küresel ölçekte faaliyet gösteren ve sayısız ailenin birlikte uçuş yapmak üzere hayvanları emanet ettiği bir kurumun, onlara emanet edilen bir aile bireyinin kaybı/ölümü karşısında bu şekilde bir tutum sergilemesi kabul edilmez.

THY yetkililerine seslenerek, ailenin şüphelerinin giderilmesi ve THY Tunus-Anakara uçuşu için görevlilere emanet edilen Kedi Tekila’nın akıbetinin açığa çıkması için sorumluluk almasını talep ediyoruz.

Kedi Tekila’nın kaybı dosyasına ilişkin detaylı bilgilere bağlantı aracılığıyla ulaşabilirsiniz.

Kaçtığı Söylenen Kedi Tekila’ya Ne Oldu?: Olayın Aydınlatılması İçin THY Yetkililerinin Sorumluluk Almasını Talep Ediyoruz yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.