What The Health, Forks Over Knives ve Cowspiracy gibi film ve belgeseller vegan felsefesini ve bitki bazlı beslenmenin faydalarını geniş kitlelere tanıttı. Ancak bu belgeseller gerçekten insanların beslenme alışkanlıklarını değiştiriyor mu? Hayvan savunuculuğu alanında veri ve bilimsel araştırma üreten, kâr amacı gütmeyen araştırma kuruluşu Faunalytics’in ilgili çalışmasının özetini paylaşıyoruz. Aşağıda araştırmanın bulgularını ve önerilerini aktardıktan sonra, sistemsel boyutu öne çıkarmak amacıyla politik ve etik yaklaşımımızı ekliyoruz.
Son yirmi yılda pek çok film, kitap ve YouTube videosu bitki temelli beslenmeyi teşvik etti. En popüler olanlar arasında milyonlarca izleyiciye ulaşan What The Health, You Are What You Eat ve The Game Changers gibi belgeseller yer alıyor.
Peki insanlar bu filmleri izledikten sonra bitki bazlı bir beslenmeye geçiyor mu? Bu soruya yanıt bulmak için araştırmacılar; vegan filmlerin popülerliğini, bitki temelli beslenmeye ilişkin Google aramalarındaki artış ve gıda satın alımlarıyla karşılaştırdı. ABD ve dünya genelindeki eğilimlere bakarak bu çalışma, belgesellerin gerçek dünyada değişime yol açıp açmadığını inceledi.
Sağlık odaklı belgeseller öne çıkıyor
Araştırmacılar öncelikle son 20 yılın veganizmle ilgili en popüler medya içeriklerini belirledi. Makaleler, kitaplar, filmler, podcast’ler ve YouTube videolarından oluşan uzun bir listeden en popüler başlıklar seçildi.
Google arama hacmine göre en popüler yapım Okja (2017) oldu. Onu What The Health (2017), The Game Changers (2018), You Are What You Eat (2024), Forks Over Knives (2011) ve Cowspiracy (2015) izledi. Bu altı film daha ayrıntılı analiz edildi.
Eating Animals adlı kitap ve Dominion filmi gibi diğer içerikler, araştırmacıların belirlediği popülerlik eşiğinin altında kaldığı için çalışmaya dahil edilmedi.
İlginç bir şekilde, en popüler altı filmin dördü (%67) bitki temelli beslenmenin sağlık faydalarına odaklanıyor. Oysa incelenen tüm medya türleri arasında bu oran %36. Bu durum, sağlık temelli argümanların etik temelli olanlara kıyasla daha geniş bir kitleye ulaşma eğiliminde olduğunu gösteriyor.
Araştırmacılar, en popüler altı filmin bitki temelli beslenmeye yönelik kamusal ilgiyi etkileyip etkilemediğini test etmek için, bu filmlere ilişkin Google arama eğilimlerini “vegan”, “vegetarian” (vejetaryen) ve “plant based” (bitki bazlı) terimlerini içeren aramalarla karşılaştırdı. “Yakınımdaki en iyi bitki temelli restoranlar” veya “kolay vejetaryen tarifler” gibi davranışa yönelik aramalar ayrı bir kategori olarak değerlendirildi. Ardından, film popülerliğinin gıda talebindeki değişimlerle ilişkili olup olmadığını görmek amacıyla ABD’de et, süt ve bitki temelli alternatiflerin satış verileri incelendi.
İnsanlar değişim niyeti gösteriyor
İncelenen altı filmden What The Health, The Game Changers ve You Are What You Eat öne çıkıyor. Sağlık temelli bu üç belgesel popüler olduğunda, bitki temelli beslenmeyle ilgili Google aramalarında belirgin bir artış görülmüş durumda.
ABD’de What The Health, The Game Changers ve You Are What You Eat’in popülerliğindeki her bir birimlik artış, bir sonraki hafta “plant based” (bitki bazlı) aramalarında sırasıyla %24, %9 ve %8’lik artışla ilişkilendirilmiştir. Benzer artışlar dünya genelinde de görülmüştür (%20, %18 ve %6).
Ancak insanların yalnızca bitki temelli beslenme hakkında daha fazla bilgi aramakla kalmadığı, aynı zamanda daha fazla bitki temelli beslenmenin yollarını da aktif biçimde araştırdığı ortaya çıkmıştır. ABD’de davranışa yönelik bitki temelli aramalar sırasıyla %43, %11 ve %11 oranında artmıştır. Dünya genelinde ise bu oranlar %31, %17 ve %7 olmuştur.
Bu durum, söz konusu üç belgeselin insanların beslenme alışkanlıklarını değiştirme niyeti oluşturduğunu gösteriyor. Diğer üç filmin daha zayıf etkiler gösterdiği anlaşılıyor.
Niyet artışı göz önüne alındığında, tüketim alışkanlıklarında da bir değişim beklenebilir. Ancak ulusal satış verilerinin analizi, film popülerliğinin hayvan kaynaklı veya bitki temelli gıda talebi üzerinde belirgin bir etkisini ortaya koymamıştır. Eğer bir etki varsa, bu etki burada tespit edilemeyecek kadar küçük veya uzun vadeli olabilir.
Bu bulgu, önceki çalışmalarla da örtüşmektedir: Belgeseller sıklıkla insanlara değişim için ilham veriyor, ancak bu durum doğrudan davranış değişikliğine yol açmıyor. Bitki bazlı seçeneklerin fiyatı, tadı ve erişilebilirliği gibi engeller insanları geri tutuyor olabilir.
Niyetten eyleme
Niyetin kalıcı değişime nasıl dönüştürülebileceğine dair daha fazla araştırma gerekiyor. Hayvan hakları savunucuları bu çalışmadan yararlı dersler çıkarabilir. Öncelikle, sağlık temelli belgeseller genellikle hayvan haklarına odaklanan belgesellere kıyasla daha geniş bir kitleye ulaşıyor. Bu nedenle, amaç daha fazla insana ulaşmak olduğunda, sağlık temelli argümanları dâhil etmek iyi bir fikir olabilir.
Ancak bu bulgu dikkatle değerlendirilmeli. Yalnızca altı film ayrıntılı biçimde incelendiği için, bu araştırma sağlık temelli ya da etik temelli argümanlardan hangisinin insanların niyetlerini değiştirmede daha etkili olduğunu göstermemektedir.
En önemlisi, bu çalışma bazı vegan belgesellerin kamusal ilgi üzerinde ölçülebilir bir etkisi olabileceğini gösteriyor. Bu belgeseller popüler olduğunda, daha fazla insan bitki temelli beslenmek istiyor. Ancak niyetten eyleme geçiş hâlâ bir zorluk olarak karşımızda duruyor. Hayvan hakları savunucuları, farkındalık çalışmalarının yanı sıra uygun fiyatlı, lezzetli ve erişilebilir bitki bazlı gıdalara erişimi artırarak bu adımın atılmasına katkı sağlayabilir.
İletişime dair değerlendirmemiz
Etik temel ve sistem değişimi üzerine
Bu bölümü, yukarıda özetini paylaştığımız araştırmanın iletişim alanında açtığı çerçeveyi genişletmek ve etik/politik meseleleri görünür kılmak amacıyla ekliyoruz.
Vegan belgesellerin gerçek dünyadaki etkilerini inceleyen bu çalışma, iletişim çalışmalarında sağlık mesajlarının faydalı olabileceğine işaret ederken, bunun tek başına yeterli ya da her bağlamda en doğru strateji olduğunu iddia etmiyor. Bulgular daha çok iletişim stratejilerine dair bir yönelim sunuyor, haberde belirtildiği üzere hareketin etik ve politik çerçevesine dair bir konumlanma önermiyor. Bu da araştırmanın kapsamı gereği anlaşılır bir durum.
Belgesellerin merak uyandırabildiğini, insanları bitki temelli beslenmeyi araştırmaya yöneltebildiğini ve veganlıkla ilgili içeriklerle temas ihtimalini artırdığını göstermesi bakımından çalışma oldukça değerli. Nitekim Faunalytics sosyal medya paylaşımında araştırma sonucunu şu şekilde özetliyor: “Savunucular için çıkarım incelikli ama önemli: Belgeseller kapıyı aralayabilir. O kapıdan içeri giren kişileri desteklemek ise ilgiyi kalıcı eyleme dönüştürmeye yardımcı olabilir.”
“İncelikli” ve çok boyutlu vurgusu önemli; iletişim tek eksene indirgenemez ve Faunalytics’in altını çizdiği nokta da budur. Ancak veganlığı ve bitkisel beslenmeyi “yalnızca” sağlık gerekçeleri üzerinden anlatmanın dönüştürücü olacağını varsayanlara şu hatırlatmayı yapmak isteriz: Bu yaklaşım; hayvanların özne konumunu geri plana itme ve etik meseleyi bireysel tercihlere indirgeme riski taşır. Üstelik sağlık argümanları döneme ve bağlama göre değişebilir. Bu nedenle hak temelli yaklaşımın açık ve görünür kalması, hareketin etik ve politik tutarlılığı açısından belirleyicidir. Aksi halde odağın yapısal sömürü ilişkilerinden bireysel tercihlere kayması, gıda ve tüketim sistemlerinin dönüşümü ihtiyacını gölgeleyebilir.
Sağlık verilerinin ve bilimsel bulguların kamusal alanda paylaşılmasını önemsiyoruz. Ancak veganizm, temelde hayvanların haklarına ve özgürlüğüne dayanan etik ve politik bir duruştur. Hedef yalnızca daha sağlıklı bireyler değil; hayvanların sömürüldüğü üretim ilişkilerinin dönüşümüdür. Bu nedenle sağlık söyleminin iletişimde yer bulması önemlidir, fakat mücadelemizin kurucu ekseni hayvan hakları ve adalet perspektifidir.
–
Kaynak: Faunalytics – Orijinal çalışma: Thomas, A. T., Hope, J. E., & Mathur, M. B. (2025)
Kapak fotoğrafı: New Zealand Vegan Society
Not: Bugüne kadar dünya çapında milyonlarca insanın ve insan harici hayvanın hayatını değiştiren, insan-hayvan-doğa ilişkisini yeniden tanımlayan belgesel ve fimlerin bazılarını ana sayfamızın en altında bulunan listeden görebilirsiniz.
