Okullar, kreşler, hastaneler ve diğer kamu kurumlarında hayata geçirilecek olan bu gelişme, ne yazık ki Türkiye’de aynı dönemde izlenen ve birbiriyle doğrudan bağlantılı politikaların tam tersi.

Türkiye; Antalya’da yapılması planlanan COP31 sürecine doğru ilerlerken:

• İklim krizinin en önemli tetikleyicilerinden biri olan hayvancılığa yönelik yeni devlet teşvikleri sağlamaya devam ediyor.
• Aynı zamanda TBMM’de oylaması tamamlanmak üzere olan Milli Parklar Kanun Teklifi ile gezegenin en kritik karbon yutakları arasında yer alan ve tüm türler için yaşamın merkezi olan ormanları ve kıyı ekosistemlerini yatırım baskısına açmaya hazırlanıyor.

Helsinki’nin attığı adım ise; kamu politikalarının iklim, biyoçeşitlilik ve hayvanlar açısından nasıl dönüştürülebileceğini gösteren güçlü bir örnek. Bu yönüyle, Türkiye Vegan Derneği olarak uzun süredir bakanlıklar ve YÖK nezdinde dile getirdiğimiz bitki temelli gıda sistemine geçiş çağrılarının gecikmeden hayata geçirilmesi gerektiğini de bir kez daha hatırlatıyor.

Tarihi oylama: 57 kabul, 23 ret

Helsinki Belediye Meclisi, 25 Şubat 2026 tarihinde aldığı kararla belediyenin hayvansal et ve süt içeren ürün alımlarını 2030 yılına kadar %50 oranında düşürülmesini kabul etti.

Greenpeace tarafından “Puolet parempaa” (Yarısı Daha İyi) adı verilen önerge, Belediye Meclis Üyesi Mai Kivelä tarafından sunuldu ve 57 kabul, 23 ret oyuyla kabul edildi. Farklı siyasi partilerden geniş destek alan karar doğrultusunda, belediyeye bağlı gıda hizmetlerinde kullanılan hayvansal et ve süt içerikli ürünler; okullar, kreşler, hastaneler ve diğer kamu kurumları gibi alanlarda besleyici ve cazip bitki temelli besinlerle kademeli olarak değiştirilecek.

Kivelä oylamanın ardından yaptığı açıklamada, “Bu karar, iklim değişikliğine yönelik sorumluluk alma, hayvan refahı ve çocukların sürdürülebilir bir geleceğe sahip olma hakkı açısından bir kazanımdır,” dedi.

İklim krizinin olumsuz etkilerini azaltmayı ve biyoçeşitliliği korumayı hedefleyen bu kararın, bitkisel beslenme alışkanlıklarını yurttaşlar nezdinde normalleştirmesi bekleniyor. Aynı zamanda hayvan refahını ve halk sağlığını desteklemek, kamu kaynaklarını ise daha verimli kullanmak için atıldığı aktarılıyor.

Nitekim Aalto Üniversitesi tarafından yapılan ön hesaplamalara göre; bitki temelli öğünler halihazırda Helsinki’nin kamu yemek hizmetleri için daha düşük maliyetli. Hayvansal et alımlarının yarısının bitkisel proteinlerle değiştirilmesi durumunda, kent yönetimi yılda 3 milyon avronun üzerinde tasarruf sağlayabilir.

Kampanya ulusal, politika yerel

Helsinki’nin kararı, ülke çapında yürütülen kampanyanın şehir düzeyindeki en önemli kırılma noktalarından biri olarak görülüyor.

Kampanya kapsamında Finlandiya genelindeki 60 belediyeyle iletişime geçildi ve 35 belediye meclisi önergesi sunuldu. 2025 yerel seçimlerinde ise kampanyanın hedeflerini destekleyen yaklaşık 300 aday, 70’ten fazla belediyede seçilerek yerel yönetimlerde temsil hakkı kazandı.

2025-29 döneminde çok daha fazla sayıda yerel yönetimin bu yönde adım atacağı tahmin ediliyor. Çünkü Finlandiya’da gıda sistemi, ülkenin toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık dörtte birini oluşturuyor.

• Ülkenin tarım arazilerinin yaklaşık %70’i hayvancılık için kullanılıyor.
• Bu arazilerin yarısından fazlası sığır “eti” ve hayvansal süt üretimine ayrılmış durumda.
• Ülkedeki metan emisyonlarının yaklaşık yarısı sığırlardan kaynaklanıyor.
• Sığırların sindirim süreçleri ve gübre yönetimi tek başına ulusal sera gazı emisyonlarının yaklaşık %5’ini oluşturuyor.

Yerelde alınacak benzer kararlar, bitkisel beslenmeye geçişin ulusal düzeyde yaratacağı olumlu etkiyi artıracak.

Helsinki daha önce de kamu politikalarında öncü rol üstlenmiş, yerel yönetim tarafından düzenlenen tüm etkinliklerde hayvansal et kullanılmasını 2022 yılında tamamen bırakmıştı. Ancak ne yazık ki, bu kararda “deniz ürünleri” olarak yaftalanan “deniz canlıları” yine dışarıda bırakılmıştı.

Yerel yönetim, aynı zamanda ulusal beslenme yönergelerini yeniden düzenlemiş ve yurttaşların hayvan kaynaklı “kırmızı et” tüketimini %30 oranında düşürmelerini ve işlenmiş “etleri” mümkün olduğunca sınırlamalarını önermişti.

İklim krizi ve hayvan tüketimi karşısında “tutarlı” politika

Helsinki yönetimi yılda milyonlarca öğün sunan kamu gıda hizmetlerine sahip. Bu nedenle alınan karar yalnızca bireylerin beslenme biçimlerini değil, gıda sisteminin yapısını kökten etkileyebilecek bir politika niteliğinde. Nitekim Kivelä, kararın ardındaki yaklaşımı şöyle vurguluyor:

“Bir şehir bir yandan iklim kriziyle mücadeleye kaynak ayırırken, diğer yandan gıda alımları aracılığıyla biyolojik çeşitlilik kaybını ve emisyonları artırıyorsa, bu tutarlı bir politika değildir.”

Bitki temelli gıda sektörü için sağlam bir zemin

Kararın Finlandiya’daki vegan gıda üreticileri ve catering hizmetleri dahil, bitki temelli gıda sektörüne de önemli bir etkisi olması bekleniyor. Bitki Temelli Gıda Finlandiya’dan (Plant Based Food Finland) Jukka Kajan, karara ilişkin olarak, “Helsinki’nin iklim değişikliğine karşı harekete geçmesi ve halk sağlığını iyileştirmek için adım atması, aynı zamanda bitki temelli gıda çözümleri geliştiren şirketler için de uzun vadeli bir pazar öngörülebilirliği yaratıyor. Bu düzenleme, yatırım riskini azaltırken yenilikçi girişimleri teşvik ediyor ve Finlandiya’nın bitkisel proteine geçiş sürecinde rekabetçi bir küresel oyuncu olmasını sağlıyor,” dedi.

Finlandiya’da bitki temelli gıda pazarı son yıllarda çift haneli büyüme oranları gösteriyor. Örneğin; ülkenin en büyük perakende zincirlerinden biri olan S Group’ta tofu satışları geçen yıl %14 arttı.

Ayrıca, bitkisel et ürünleri, 2025 yılının aynı ayına göre Ocak ayında neredeyse %70 daha hızlı satıldı.

Türkiye ve Avrupa için örnek gıda sistemi

Helsinki’nin kararı, kamu alımlarının bitkisel proteine yönelik dönüşümü hızlandırabilecek güçlü bir politika aracı olduğunu gösteriyor.

Benzer bir yaklaşım ABD’de de uygulanıyor: New York’ta hastanelerde uygulanan “varsayılan bitki temelli menü” politikası, gıdaya bağlı emisyonları %36 azaltmış, kamu bütçesinde ise yüz binlerce dolar tasarruf sağlamış durumda. Şehir, ek olarak, şirketler düzeyinde “Bitki Temelli Karbon Mücadelesi” başlatmış ve bu Ocak ayında 11 şubesinde işlenmiş hayvan kaynaklı etleri bitkisel proteinlerle değiştirmişti.

Üniversitelerden hastanelere kadar çoğaltılabilen mevcut bu örnekler, gıda sistemindeki dönüşümün büyük ölçüde yerel ve merkezi düzeyde uygulanacak kamu politikalarına bağlı olduğunu gösteriyor.

Helsinki gibi kentler gıda politikalarını iklim ve biyoçeşitlilik hedefleriyle uyumlu hale getirirken, Türkiye’de uygulamalar ve yasal düzenlemeler farklı bir yönde ilerliyor.

Bir yanda hayvancılık sektörüne yönelik teşvikler artırılırken, diğer yanda Milli Parklar Kanun Teklifi ile korunan alanların, ormanların, nehir ve kıyı ekosistemlerinin, yaban hayvanlarıyla birlikte yatırım baskısına açılması gibi adımlar, Türkiye’nin iklim politikalarının çelişkiler barındırdığını gösteriyor.

Oysa gıda sistemi, iklim krizine yönelik sorunlar ve çözümler listelerinde hep en başta yer alıyor.

TVD notu: Ama hayvan hakları bu kararın neresinde?

Helsinki’nin attığı adım; gıda politikalarının iklim, hayvan refahı, biyoçeşitlilik ve kamu sağlığı açısından yeniden düşünülmesi ve dönüştürülmesi gerektiğini gösteriyor. Ancak hayvan hakları ve özgürlüğü perspektifinden bakıldığında asıl sorun “tüketimin azaltılması” değil.

Hayvanların yaşam hakkı, miktar pazarlığına konu olabilecek bir mesele olmamalı. Bir hayvanın “daha az sömürülmesi” ya da “daha geç öldürülmesi”, onun yaşam hakkının, bireyliğinin ve hissedebilirliğinin tanındığı anlamına gelmiyor. Bu nedenle etik açıdan gerçekten “tutarlı” ve adil bir yaklaşım, özellikle bireyler ve STK’lar düzeyinde, hayvanların insan menfaatleri için kullanılmasını meşrulaştıran sistemin bütünüyle sorgulanmasını ve değiştirilmesini gerektiriyor.

Öte yandan kamu kurumlarının dönüşümü çoğu zaman aşamalı ve yavaş ilerliyor. Ancak bu gerçek, dönüşüm talebinin ve mücadelesinin ertelenmesi için bir gerekçe olmamalı. Özellikle ekoloji ve iklim mücadelesinde aktivistlerin ve STK’ların, hayvancılık ve hayvan tüketiminin iklim kriziyle doğrudan bağlantısını daha fazla konuşması ve buna yönelik politikalar için alan açması gerekiyor.

Biz bireyler ve yaşam savunucuları olarak bugün ve hemen hayvanları sömürmeyen yaşam felsefesini benimseyerek vegan olabiliriz. Kamu kurumlarından ise; gıda sisteminin bitki temelli bir geleceğe doğru dönüşmesini hızlandıracak politikalar talep edebiliriz.

Helsinki’nin kararı işte bu yönde atılmış kritik bir adım.

Türkiye’de de iklim krizine, ekolojik yıkıma ve biyolojik çeşitlilik kaybına karşı gerçek bir mücadele yürütmek istiyorsak; kendi alışkanlıklarımızı ve yaşam tarzımızı değiştirirken eşzamanlı olarak:

1. Hayvancılığı teşvik eden politikalar yerine bitki temelli gıda sistemlerini destekleyen kamu politikaları geliştirilmesini,
2. Ormanların, kıyıların ve yaban hayvanlarının koruma statüsünün güçlendirilmesini,
3. Kamu gıda alımlarında ve sunumlarında hayvan kaynaklı tüketim yerine bitki temelli besinlerin yaygınlaştırılmasını,
4. Düzenlenen tüm özel, kamu ve STK etkinliklerinde tamamen bitki temelli gıdaların sunumunu talep etmemiz gerekiyor.

Bu etik, adil ve iklim dostu dönüşüm hem bireysel uygulamalarımızla hem de kamusal politikalara ilişkin kolektif taleplerimizle mümkün.

–

Kaynaklar: Vegconomist, Green Queen

–

Helsinki’den bitki temelli gıda sistemi için kritik adım yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Geçenlerde 30’lu yaşlarının ortalarında bir arkadaşımın daha kolesterol ilacına başladığını duydum. O nedenle bu kez kolesterol konusuna değinmek istiyorum.

Kolesterol nedir?

Kolesterol hücre zarının temel bileşenleri arasında yer alan yağ benzeri bir maddedir. Beslenme ile dışarıdan alınmasına gerek yoktur çünkü vücudumuz kolesterolü kendisi sentezleyebilir.

İyi (HDL) ve kötü kolesterol (LDL)

Kötü kolesterol olarak adlandırdığımız LDL, kolesterolü karaciğerden ihtiyacı olan organlara iletir. Doku ve organlar yeterli kolesterolü kullanmak üzere aldıktan sonra kalan fazla LDL damarlarda birikir. Böylece plaklar oluşur ve damar duvarları daralmaya başlar. Bunun sonucunda da kalp damar hastalıkları, kalp krizi ve inme riski ortaya çıkar.

HDL, yani iyi kolesterol ise tam tersi damar ve dokulardaki fazla kolesterolü karaciğere taşır. Böylece kolesterolün damarlarda birikmesini ve dolayısıyla da kalp ve damar hastalıklarının oluşumunu önler.

Yüksek kolesterolün sebebi nedir?

Yüksek kolesterole sebep olan faktörlerden biri genetik bozukluklardır. Ancak çoğunlukla hatalı ve çok yağlı beslenme yüksek kolesterol nedenidir. Burada yağlı beslenmeden kasıt doymuş yağ ve trans yağ tüketimi ile az Omega-3 içeren bir beslenmedir.

Yüksek kolesterole yakalanma riskinizi nasıl azaltabilirsiniz?

Tüm hayvansal gıdalar kolesterol içerir. Bitki temelli bir beslenme kolesterol içermediğinden, kötü kolesterolü düşürmede bitkisel beslenmenin etkisi büyüktür.

Ayrıca hem hayvansal gıdalar hem de margarin, hazır gıdalar, işlenmiş şekerli gıdalar,  cips ve kızartmalar trans yağ içerir. Bu nedenle olabildiğince hazır gıdaların az tüketildiği bir beslenme düzeni oluşturulmalıdır.

Sağlıklı Omega-3 yağ asitleri mutlaka beslenme planına eklenmelidir

Bitkisel bir beslenmede Omega-3 emilimini artırmak için keten tohumu düzenli olarak tüketilebilir. Ayçiçeği yağı gibi Omega-6 bakımından zengin yağlar ise azaltılmalıdır. Yerine Omaga-3 / Omega-6 oranı daha yüksek olan yağlar tercih edilebilir. Ayrıca dengeli bitkisel beslenmenin önemli bileşenleri olan kabuklu yemişler ve tohumlular da kötü kolesterolü düşürmede etkilidir.  

Lif kötü kolesterolün düşürülmesinde oldukça faydalıdır ve sadece bitkilerde bulunur.

Yeterli lif alabilmek için sebze ve meyve tüketilmelidir, ki hep tavsiye edilen günde beş porsiyon sebze ve meyveye bitkisel beslenmede kolayca erişilebilmektedir.

• Yüksek kolesterol sebebi sağlıksız yağlardan kaçınmak için hayvansal gıdalar beslenmeden tümüyle çıkarılıp, mümkün olduğunca mevsim sebze ve meyveleri tüketilmelidir.
• Hazır gıdalar yerine taze, pişirilmiş öğünler tercih edilmelidir.
• Günde üç porsiyon sebze tüketilmelidir.
• Mümkün olduğunca soğuk sıkım şişe yağlar kullanılmalı, Omega-6 bakımından zengin yağlar, Omega-3 bakımından zengin yağlarla değiştirilmelidir. Hatta DHA eklenmiş soğuk sıkım yağlara yönelmek, yeterli Omega-3 ihtiyacını sağlayabilmek için iyi bir tercih olacaktır.

Sağlıklı kalman dileğiyle…

Beslenmeyle ilgili tavsiyeler, kişilerin sağlık durumuyla doğrudan bağlantılı olduğundan ve her bireyde farklılık gösterdiğinden, beslenme rutininizde yapacağınız değişiklikleri doktorunuza ve bitki temelli beslenmeyle ilgili bilgi sahibi olan vegan sağlık profesyonellerine danışmanızda fayda var.

Kalp damar hastalıklarına karşı bitkisel besleniyorum yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bu hafta pek çok haber bülteni kırmızı ve işlenmiş et tüketimini destekleyen yeni “kılavuzlara” atıfta bulundu. Bu tutarsız beslenme tavsiyesine aldanmayın zira bahse konu yaklaşımlar mevcut bilimsel kanıtları yansıtmamaktadır. Ne yazık ki, bunun gibi sansasyonel başlıklar insanların beslenme bilimine duyduğu güveni zayıflatmaya hizmet ediyor.

Tartışmanın kaynağı nedir?

Annals of Internal Medicine tamamı özel olarak finanse edilen altı bildiriden oluşan bir dizi yayımladı. Bu bildiriler -kanser ve diğer hastalıklarla bağlantılı olmasına rağmen- halkın mevcut kırmızı ve işlenmiş et tüketim seviyelerine devam etmesini tavsiye etmekte.

Arka plan

2015 yılında Dünya Sağlık Örgütü işlenmiş etleri (sosis, sucuk, pastırma, salam vs.) Sınıf 1 kanserojen olarak ilan etti. İşlenmiş etlerin kolorektal kansere neden olduğunu ve mide, pankreas ve meme kanseri gibi diğer kanser türleriyle güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu açıklamak için yeterli kanıt var. Kırmızı et Sınıf 2A kanserojen olarak sınıflandırılmıştır, yani insanlar için muhtemelen kanserojendir.

Makalenin yazarları kim?

Yazarlar NutriRECS adlı özel olarak finanse edilen bir kuruluştandır. Fonlarının kaynağı web sitelerinde gösterilmez. “Hastaların ve topluluk üyelerinin değerlerine, tutumlarına ve tercihlerine dayanarak beslenme yönergeleri ürettiklerini” iddia ediyorlar. Her şeyden önce, halk sağlığı kılavuzlarının özel olarak finanse edilen gruplardan değil, yetkili bilimsel birimler ve hükumet birimlerinden gelmesi beklenir. İkincisi, beslenme kılavuzlarının tutumlara değil kanıtlara dayanması gerekir.

Ne buldular?

Araştırmacılar daha önceki çalışmaların meta analizlerini yaptılar ve bulgular aslında şu anda et tüketimi konusunda bilinenleri tekrarlamaktan öteye geçmiyor: Kırmızı ve işlenmiş etin düşük olduğu diyetler düşük ölüm ve hastalık riskiyle sonuçlanmaktadır.

Söz konusu çalışmalarda, aynı zamanda, insanların et yemeye yönelik tutumlarını değerlendiren makalelere bakıldı ve et tüketimiyle ilişkilendirilen sağlık yararlarına rağmen insanların kültürel alışkanlık veya gıda alışkanlıklarını değiştirmek istemeyecekleri şeklinde tahminlerde bulunuldu.

Eleştirmenler ne diyor?

Dünyaca ünlü birçok doktor ve sağlık kuruluşu bu makaleleri eleştiriyor. Örneğin, 500’den fazla sağlık uzmanı bulunan bir kuruluş olan True Health Initiative dergiden makaleleri yayımlamamasını istedi. Makalelere karşı çıkan diğer kuruluşlar arasında Amerikan Kardiyoloji Koleji ve Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü bulunmaktadır.

Yıllık makalelerde yanlış olan ne?

Yazarlar kendi çalışmalarında kırmızı ve işlenmiş et tüketiminin azaltılmasının sağlık yararları ile bağlantılı olduğunu tespit etmişler ancak konuyla ilgili tavsiyeleri bu bulgulara aykırı biçimlerde olmuş. Bu makalelerle ilgili dile getirilebilecek çok sayıda sorun var fakat en genel ifadelerle özetlersek şunları söyleyebiliriz:

Yazarlar kilit verileri dikkate almadılar, uygun olmayan analizler yaptılar (diyet müdahalelerinden ziyade ilaç deneylerine daha uygun olan analizler) ve halkın diyet alışkanlıklarını değiştirme istekliliği hakkında sağlamlığı kanıtlarla gösterilmiş olmayan kendi tahminlerini öne sürdüler.

Sözün özü

Beslenmenin kafa karıştırıcı olduğu şeklinde doktorların uzlaşamadığı bir nosyon vardır. Böyle bir belirsizlik insanların yetersiz beslenme tercihlerini yanlış bir biçimde (sözde) haklı çıkarmalarına neden olabilir. Kırmızı ve işlenmiş etin sağlık risklerini gösteren çok büyük kanıtlar var ve bu gerçeği açıkça dile getirmeliyiz.

Yukarıda değinilen en son makalelerden elde edilen veriler de aynı gerçeği ortaya koyuyor, ancak yazarlar söz konusu bulgulardan hareket etmeyen (bilimsel açıdan uygun olmayan) ve çelişkili sonuçlar çıkarmış. Bu, halk sağlığına hizmet etmek bakımından ciddi bir ihmalkarlık ve hatta oldukça zararlı bir yaklaşımdır. Burada aslında yeni bir konu yok: İnsan sağlığı ve gezegen için (ki bahsedilen çalışmalarda göz ardı edilmekte) en iyi diyet “bütün ve bitki-bazlı yiyecekleri vurgulayan” diyetlerdir.

Kamuoyunun bilgilerine sunarız.

TVD (Vegan Derneği) adına TVD diyetisyeni Didem Varol

*et: insanların tüketmesi için olan bir ürün anlamında değil hakkı ihlal edilen bir hayvanın bedeni anlamında

Kırmızı ve işlenmiş *et hakkında TVD basın açıklaması yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.