Yunuslarda yas ve keder benzeri davranışlar

Araştırmacılar bu davranışı tanımlarken “epimeletic behaviour” kavramını kullanıyor. Bu terim; hasta, yaralı ya da ölmekte olan bir bireye bakım göstermeye, onu desteklemeye ve ölümünden sonra da bedenine yönelik bakım davranışlarının sürdürülmesine verilen bilimsel isim. Geographe Marine Research’ün baş araştırmacısı Capri Jolliffe, yunusların ve yüksek sosyal bilişe sahip birçok hayvanın kayıptan sonra insanların deneyimlediğine benzeyen yas süreçleri yaşayabildiğine dair güçlü bilimsel kanıtlar bulunduğunu söylüyor.

Jolliffe’e göre özellikle yunuslar, yaşamları boyunca az sayıda yavru dünyaya getirdikleri ve her yavruya yoğun ebeveyn ilgisi gösterdikleri için anne ve yavru arasındaki bağları son derece güçlü hayvanlar. Normalde bu davranış üç ila yedi gün sürerken, Fraggle yavrusunu 11 gün boyunca bırakmadı. Araştırmacılar bunun, şimdiye kadar belgelenmiş en uzun vakalardan biri olabileceğini düşünüyor. Ek olarak, Fraggle’da olduğu gibi, yas benzeri davranış gösteren anneler çoğu zaman beslenmeyi bırakıyor.

Bu olay, Fraggle’ın ilk kaybı da değildi. Araştırmacılar, anne yunusun son yedi yıl içinde dünyaya getirdiği dört yavrusunu da kaybettiğini belirtiyor. Bu nedenle bazı bilim insanları, önceki kayıpların da bu son davranışın süresini etkileyip etkilemediğinin araştırılması gerektiğini düşünüyor.

Ayrıca yunuslarda sık sık gözlenen bir davranışa da makalede atıfta bulunuluyor: Süreç boyunca sürü üyelerinin de anneyi yalnız bırakmadığı, diğer yunusların sık sık yanına gelerek onunla birlikte yüzdüğü ve sosyal bağlarını sürdürdüğü aktarılıyor.

Bugüne kadar kaydedilen ölü yavru taşıma vakalarının yaklaşık %75’i anne yunuslara ait.

Rodney Peterson ve Capri Jolliffe’nin ekibi, bu davranışın istisnai olmadığını; bölgede hemen her yıl benzer yas benzeri davranışlar gözlemlediklerini belirtiyor. Jolliffe’nin ifadesiyle, “Yunusların duygusal yaşamlarını hâlâ tam olarak anlayabilmiş değiliz.”

_{Hayvanlarda yas, keder ve veda benzeri davranışlar oldukça yaygın. Özellikle yunuslarda bu vakanın benzeri oldukça sık görülüyor. İlk video anne yunus Fraggle’ı görüyorsunuz. Diğerlerinde ise; et, süt, yumurta, giyim / moda sektörleri için hayvancılık endüstrisinin yavrularından ve arkadaşlarından ayırdığı milyarlarca inekten ve tavuktan yalnızca bazılarını… Fotoğraf: Geographe Marine Research}

Yunuslara Özgürlük Platformu’nun bir başka vaka üzerinden aktardığı gibi; yunuslarda “‘ölü türdeşlerine bakma, ilgi gösterme ve özenli hareket etme” davranışı aslında pek de şaşırtıcı değil. Hayvanlarda, özellikle de deniz memelilerinde acı, yas tutma ve keder tepkilerine benzeyen davranışların yaygınlığını kanıtlayan pek çok araştırma literatürde mevcut. Hatta Haziran 2018’de Zoology dergisinde yayımlanan bilimsel bir çalışma yunusların bu tür davranışları, diğer setase (yunuslar ve balinalar) türlerine oranla 18 kat daha fazla gösterme eğilimi olduğunu dile getiriyor. Özellikle dişilerin ölü türdeşleriyle ilgilenmesinin altında yatan nedenin korumaya, canlandırmaya ve kurtarmaya çalışma veya yas tutma davranışı olduğu düşünülüyor.”

Mart 2024’te İstanbul Boğazı’nda da benzer bir davranış gözlemlenmişti: Bir yetişkin yunus en az altı gün boyunca, Zeytinburnu ile Yeşilköy sahili arasındaki 7 km’lik bir alanda, hayatını kaybeden yoldaşının yanından ayrılmayarak güçlü sosyal bağları ve yas benzeri tepkileri gözler önüne sermişti. Bu olay, İstanbul Üniversitesi’nden deniz memelisi uzmanları tarafından bilimsel olarak belgelenmişti. Bu çalışmaya göre; refakat eden yunusta, “genellikle ölü bireyin yanında bekleme davranışı sergilediği gözlemlenmiştir. Herhangi bir tekne ile yaklaşıldığında, refakatçinin sırt yüzgecini ölü bireyin yüzgeçlerine iliştirerek sürüklediği veya başıyla iterek ölü bireyi tekneden uzaklaştırdığı görülmüştür.”

Peki, bir anne yunusun acısı milyonları derinden etkilerken, benzer bağlar kuran diğer hayvanların yaşadıkları neden dikkatimizi çekmiyor, neden ana akım basın yayın organlarında haber olmuyor?

Sığırların güçlü aile bağları

Araştırmalar, yakın sosyal bağ kurdukları bireylerden ayrılan sığırların davranışlarında ve fizyolojilerinde belirgin değişiklikler olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar bunun olumsuz bir duygusal deneyimle ilişkili olduğunu belirtirken, bu deneyimin doğasını anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor.

Bilimsel araştırmaların yanı sıra, hayvanlarla birlikte yaşayan kişilerin uzun süreli gözlemleri ve deneyimleri, sığırların yalnızca sürü halinde yaşayan hayvanlar olmadığını; belirli bireylerle uzun süreli arkadaşlık ilişkileri kurduklarını, sosyal bağlarını yıllarca koruyabildiklerini ve birlikte oldukları bireylerden ayrıldıklarında belirgin stres belirtileri gösterdiklerini ortaya koyuyor. En yakın arkadaşlarıyla birlikte olduklarında kalp atış hızlarının düştüğü ve daha sakin davrandıkları da kanıtlanmış durumda.

Sweet Farm Program Direktörü Carol Messina, yıllardır kurtarılan sığırlarla çalışan biri olarak bunu şöyle anlatıyor: “Tıpkı insanlar gibi onların da sosyal ihtiyaçları var. Arkadaşlarının ilgisine ve sosyal iletişime çok açıklar.”

Messina’ya göre her sürünün kendine özgü bir sosyal yapısı bulunuyor. Bazı bireyler günlerini hep aynı arkadaşlarıyla geçiriyor; hatta geceleri yan yana uyumayı tercih ediyor. Bu sosyal bağlar yalnızca arkadaşlıkla da sınırlı değil. Anne ve yavru arasındaki bağ da son derece güçlü.

Dean Farm Trust’tan Sam Clews, annelerinden ayrılan buzağıların günlerce annelerini aradığını gözlemlediklerini anlatıyor:

“Etleri için yetiştirilmek üzere annelerinden ayrılan yavrular bize geldiklerinde sürekli parmaklarımızı emiyorlardı. Annelerinin yanındaki güven duygusunu yeniden yaşamaya çalışıyorlardı.”

Bilimsel çalışmalar da anne ve yavrunun ayrılmasının hem annede hem de yavruda yoğun stres tepkileri, uzun süreli seslenme davranışları ve davranış değişikliklerine yol açtığını gösteriyor.

Tavuklar da kayıplara duyarlı

Tavuklar çoğu zaman yalnızca yumurta veya “et” üretimiyle ilişkilendiriliyor. Oysa hayvan davranışları üzerine yapılan çalışmalar, onların karmaşık sosyal ilişkiler kurduğunu, yüzden fazla bireyi ayırt edebildiğini, birbirlerinden öğrenebildiğini ve güçlü sosyal hafızaya sahip olduklarını ortaya koyuyor.

Araştırmalar, sürüden bir bireyin kaybının ardından tavukların davranışlarının değişebildiğini gösteriyor.

Bazıları geçici olarak daha sessiz davranabiliyor, yeme ve içmeden kesilebiliyor, ölen bireyin bulunduğu bölgede daha uzun süre kalabiliyor ve sürü içindeki sosyal düzen yeniden oluşana kadar grup dinamiklerinde değişiklikler gözlenebiliyor.

Çıkardıkları seslerin dahi somut bir şekilde değişiklik gösterdiğini aktaran kayıtlar mevcut.

Bristol Üniversitesi’nden hayvan davranışları araştırmacısı Dr. Joanne Edgar, tavukların yalnızca kendi yaşadıklarına değil, diğer bireylerin duygusal durumlarına da tepki verebildiğini gösteren çalışmalarıyla tanınıyor. Edgar’ın araştırmalarında, yavrularının strese girdiğini gören anne tavukların kalp atış hızlarının arttığı, göz sıcaklıklarının yükseldiği ve yavrularına daha fazla koruyucu seslenme davranışı gösterdiği ortaya kondu. Bu bulgular, tavukların başkalarının yaşadığı sıkıntıya fizyolojik düzeyde tepki verebildiğini gösteren ilk deneysel kanıtlar arasında yer alıyor.

Kayıp gönderge ve seçici empati

Yunuslar, inekler ve tavuklar… Yaşam alanları ve biçimleri farklı olsa da bilim, hepsinin güçlü sosyal bağlar kurduğunu; aile bireylerini tanıdığını; arkadaşlık ilişkileri geliştirdiğini ve kayıp, ayrılık ya da stres karşısında davranışsal ve fizyolojik tepkiler verdiğini ortaya koyuyor.

Bir anne yunusun 11 gün boyunca yavrusunu sırtında taşıması dünya gündeminde geniş yer bulurken, her gün annelerinden ayrılan buzağıların ve sürüsünden koparılan tavukların sesleri ve öyküleri neden aynı görünürlüğe sahip değil?

Hayvan davranışları üzerine yapılan araştırmalar, yunusların, sığırların, tavukların ve daha pek çok hayvan türünün güçlü sosyal bağlar kurduğunu; ayrılık ve kayıp karşısında davranışlarının değişebildiğini gösteriyor. Oysa bugün “kayıp gönderge” halini alan yunuslar dışındaki bu hayvanlar, özfarkındalığı son derece yüksek olan, hayal kırıklığı, acı, korku, endişe ve mutluluk gibi pek çok duyguyu yaşayan, meraklı ve merak uyandıran muhteşem hayvanlar. 

Bilim yalnızca hayvanların güçlü sosyal bağlar kurduğunu değil, aynı zamanda insanların da türlere göre seçici empati geliştirdiğini gösteriyor. Psikoloji ve hayvan çalışmaları alanındaki yeni makaleler, yukarıdaki sorumuzun bir kısmına ışık tutuyor ve insanların bu kayıplara gösterdiği empatinin türlere göre büyük ölçüde değiştiğini ortaya koyuyor.

McGrath ve çalışma arkadaşlarının 1000 kişiyle yaptığı araştırmada katılımcıların %90’ı bazı hayvanların ya da tüm hayvanların yas yaşayabileceğine inanırken, %23’ü tüm hayvanların yas yaşayabildiğini ifade etti. Araştırma ayrıca katılımcıların yas duygusunu en çok kedi, köpek, yunus ve fil gibi evcil hayvanlara ve bilişsel kapasitesi yüksek olduğu düşünülen türlere atfettiğini ortaya koydu. “Çiftlik hayvanları” olarak anılan türlere ve korku uyandıran hayvanlara ise belirgin biçimde daha az atfedildiğini gösterdi. Yani et, süt ve yumurta endüstrileri tarafından sömürülen hayvanların, belirgin biçimde daha az yas yaşayabilen hayvanlar olarak değerlendirildiği aktarıldı. Araştırmacılar, özellikle “çiftlik hayvanları” söz konusu olduğunda kamuoyunun bilimsel bulguları yeterince bilmediğine dikkat çekiyor.

Yapılan çalışmaların bazıları bunu “disenfranchised grief“, yani “toplumsal olarak tanınmayan yas” kavramıyla açıklıyor. Bazı hayvanların ölümü kamusal yasın konusu olurken, diğerlerinin yaşadığı kayıplar ve onlar için hissedilen üzüntü çoğu zaman görünmez kılınıyor. Filozof Kathryn Gillespie ise bazı hayvanların yaşamlarının ve ölümlerinin daha en baştan “yas tutulabilir”, bazılarının ise “yas tutulamaz” (ungrievable) olarak kurgulandığını savunuyor.

Her gün mal, kaynak, stok olarak görülen canlıların yaşadığı milyonlarca benzer ayrılık sessizce geçip giderken, kendimize sormamız gereken sorular belki de şunlar ve daha fazlası:

• Hangi hayvanların hissedebilirliğini görmeye, hangilerininkini görmezden gelmeye neden alıştık?
• Adalet ve empati duygularımızın sınırlarını kim çiziyor?
• Bilim hayvanların hissedebilirliğini her geçen gün daha fazla çalışmayla kanıtlarken, biz neden bunu yalnızca bazı türler için kabul edilebilir görüyoruz?
• Neden bazı acılar medyada manşet olurken, bazıları satır arasında bile geçmiyor?
• Acının ve duyguların türü mü farklı, yoksa bizim onu görme biçimimiz mi?
• Hayvanlar hakkında yeterince şey bilmiyor muyuz; yoksa bildiklerimize rağmen bazılarını görmemeyi mi tercih ediyoruz?

Eğer acı ve duygular türlere göre değişmiyorsa veya farklı şekillerde kendini gösteriyorsa, etik sorumluluğumuz neden değişsin?

–

Kaynaklar:

• ABC News, Geographe Marine Research, BBC, Mercy for Animals, Dr.Lori Marino
• Animal ethical mourning: types of loss and grief in relation to non-human animals
• Witnessing Animal Others: Bearing Witness, Grief, and the Political Function of Emotion
• Public attitudes towards grief in animals
• Animals and Grief: An Exploration of the Emotion and its Measurement in Non-Human Animals

Kapak fotoğrafı: Aaron Burden / Pexels

–

Anne yunus, yas benzeri davranışları ve diğer anneler yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

AİHM, “G.K. ve A.S. / İsviçre kararında”, İsviçre’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin düşünce ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alan 9. maddesi ile etkili başvuru hakkını düzenleyen 13. maddesini ihlal ettiğine karar verdi.

Karar, özgürlüğünden yoksun bırakılan veya kamu kurumlarının bakım ve gözetimi altında bulunan veganların uygun bitkisel beslenmeye erişim taleplerinin ciddiyetle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Mahkeme ayrıca devletlerin, veganların taleplerini açık bir hukuki çerçevede değerlendirme ve etik kanaatlerine makul biçimde uyum sağlama yönünde pozitif yükümlülüğe sahip olduğunu vurguladı. Bu yapılırken kamu kurumlarının idari, mali ve pratik koşullarının da gözetilmesi gerektiği, ancak bu gerekçelerin, temel hakların göz ardı edilmesine neden olmaması gerektiği vurgulandı.

Dava konusu neydi?

Dava, İsviçre vatandaşı iki etik veganı konu alıyor. Her iki başvurucu da beslenmeleri tamamen kamu kurumlarının sorumluluğunda olduğu için etik veganlık doğrultusunda uygun bitkisel öğün talep etti. Başvurucular, hayvanların sömürülmesine karşı olduklarını, felsefi ve etik kanaatlerinin türcülük karşıtlığına dayandığını açıkladılar.

Türcülük karşıtlığı, yalnızca farklı bir türe ait oldukları gerekçesiyle insan dışı hayvanların sömürülmesini veya zarar görmesini ahlaken kabul edilemez bulan etik yaklaşımdır.

Dava süreci, bir hayvan hakları aktivistinin Kasım 2018’de doğrudan eylem faaliyetleri nedeniyle gözaltına alınmasının ardından Cenevre’deki Champ-Dollon Cezaevinde yaklaşık 11 ay boyunca tutuklu yargılanmasıyla başladı. Aktivist, tutulduğu süre boyunca beslenme açısından yeterli bir vegan menüye erişemediği gerekçesiyle İsviçre makamlarına karşı dava açtı. Başvurusu, Haziran 2020’de İsviçre Federal Mahkemesi tarafından usul yönünden kabul edilemez bulundu. Bunun üzerine avukatı davayı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne taşıdı.

Bu süreçte, daha önce İsviçre’deki bir psikiyatri hastanesinde kamu gözetimi altında bulunan ve etik veganlığı doğrultusunda uygun vegan beslenmeye erişemediğini belirten ikinci bir başvurucu da davaya katıldı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başvuruları birleştirerek birlikte incelemeye aldı.

AİHM ne karar aldı?

Mahkeme, bir kanaatin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunabilmesi için yeterli düzeyde ciddiyet, tutarlılık, bütünlük ve önem taşıması gerektiğini hatırlattı.

AİHM, etik veganlığın bu ölçütleri karşıladığı sonucuna vardı.

Kararda, etik veganlığın yalnızca bir beslenme tercihi olmadığı; insan dışı hayvanların ahlaki statüsüne ilişkin bütüncül bir etik anlayışa dayandığı ve hayvansal içerik barındıran ürünleri tüketmeme tutumunun bu etik kanaatin doğal sonucu olduğu ifade edildi.

Böylece Mahkeme, etik veganlığın düşünce ve vicdan özgürlüğü kapsamında korunan felsefi bir kanaat olduğunu açık biçimde teyit etmiş oldu.

Önceki içtihadı ileri taşıyan karar

AİHM kararı, etik veganlığın hukuki olarak tanınmasına ilişkin giderek güçlenen uluslararası yaklaşımın yeni ve önemli bir halkasını oluşturuyor. Nitekim AİHM, 1993 yılında verdiği bir kararda da veganların hayvan kaynaklı ürünlere ve hayvanlar üzerinde test edilen ürünlere yönelik etik karşı çıkışlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9. maddesi kapsamında korunabileceğini kabul etmişti.

Yeni kararla birlikte AİHM, bu korumayı özgürlüğünden yoksun bırakılan, hastanede tedavi gören veya beslenmesi tamamen kamu otoritelerine bağlı olan veganları da kapsayacak şekilde açık biçimde genişletmiş oldu.

Mahkeme kararında Avrupa’daki gelişmelere de atıfta bulunarak etik veganlığın farklı ülkelerde giderek daha güçlü hukuki koruma gördüğünü hatırlattı. Kararda öne çıkan örneklerden bazıları şöyle:

• İtalya: Bologna Mahkemesi’nin 2020 tarihli kararı, vegan beslenmeyi düşünce özgürlüğünün bir yansıması olarak değerlendirdi.
• Portekiz: 11/2017 sayılı Kanun ile kamuya ait tüm yemekhanelerde hayvansal ürün içermeyen yemek seçeneği sunulması zorunlu hale getirildi. Bu düzenleme; okullar, üniversiteler, hastaneler, ceza infaz kurumları ve diğer kamu yemekhanelerini kapsıyor.
• Almanya: Münster İdare Mahkemesi’nin 2022 tarihli içtihadında veganlık, etik temellere dayanan meşru bir yaşam biçimi olarak değerlendirildi.
• Birleşik Krallık: 2020 yılında görülen Casamitjana davasında etik veganlığın, Equality Act 2010 kapsamında din veya diğer felsefi kanaatlerle eşdeğer şekilde korunan bir felsefi kanaat olduğuna hükmedildi. AİHM de bu karara gerekçesinde açıkça atıf yaptı.

Bu kararlarla birlikte Avrupa’da giderek güçlenen ortak yaklaşım; etik veganlığın yalnızca bireysel bir beslenme tercihi değil, insan dışı hayvanların sömürülmesine karşı bütünlüklü bir etik kanaat olduğu ve bu nedenle temel haklar kapsamında korunması gerektiği yönünde şekilleniyor.

“Vejetaryen yemek vegan yemek değildir”

AİHM kararının dikkat çekici yönlerinden biri de kamu kurumlarının sunduğu yemeklerin niteliğine ilişkin değerlendirme oldu.

Kararda, vegan başvuruculardan birine vejetaryen yemek verilmesinin yeterli olmadığı belirtildi.

Başvurucu, yemeklerin hayvansal yağlarla hazırlanıp hazırlanmadığını ya da süt, yumurta veya diğer hayvansal içerikler içerip içermediğini bilemediğini ifade etti. Bu nedenle bazı zamanlarda önüne konulan yemekleri hiç tüketemedi.

Mahkeme ayrıca bazı öğünlerin herhangi bir bitkisel protein kaynağı içermediğini ve besin değeri açısından yetersiz olduğunu da kaydetti.

Karar, uygun vegan beslenmenin yalnızca hayvansal içeren ürünlerin çıkarılması anlamına gelmediğini; aynı zamanda beslenme açısından yeterli, dengeli ve açık biçimde tanımlanabilir olması gerektiğini ortaya koyuyor.

Hak ihlali ve manevi tazminat

Mahkeme, İsviçre makamlarının veganların şikâyetlerini gereği gibi incelememesinin temel hak ihlali oluşturduğuna karar verdi.

AİHM, veganların uygun beslenmeye erişim taleplerinin önemsiz görülmesi, görmezden gelinmesi veya etkili biçimde incelenmemesinin kabul edilemez olduğunu açıkça ortaya koydu.

Karar kapsamında mahkeme, başvuruculardan birine 12.000 avro (658 bin TL), diğerine ise 4.000 (219 bin TL) avro manevi tazminat ödenmesine hükmetti. Ayrıca başvuruculardan birine 10.000 avro (548 bin) tutarında yargılama gideri ödenmesine de karar verildi.

Kurumlar bundan sonra ne yapmalı?

Mahkeme kararı, yalnızca İsviçre’deki kamu kurumlarını değil, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf tüm devletlerdeki kamu otoritelerini ilgilendiren önemli ilkeler ortaya koyuyor.

Dolayısıyla karar; Türkiye, Birleşik Krallık, Norveç ve Avrupa Konseyi üyesi diğer ülkeler açısından da önemli bir hukuki referans niteliği taşıyor. Buna göre ceza infaz kurumları, gözaltı merkezleri, psikiyatri klinikleri, hastaneler, bakım kuruluşları ve bireylerin beslenmesinden sorumlu diğer kamu kurumlarının uygulamalarını gözden geçirmesi gerekiyor.

Özellikle şu yükümlülüklerin dikkate alınması bekleniyor:

• Etik veganlığın hukuken korunan bir kanaat olduğu gözetilerek yemek planlamalarının buna uygun biçimde değerlendirilmesi,
• Veganların beslenme taleplerinin ciddiyetle ve saygıyla ele alınması,
• Beslenmeye ilişkin şikâyetler için etkili ve erişilebilir başvuru mekanizmalarının oluşturulması,
• Sunulan vegan öğünlerin beslenme açısından yeterli, dengeli ve tamamen bitkisel içerikli olduğunun açık biçimde güvence altına alınması,
• Kurum personelinin vejetaryen beslenme ile vegan beslenme arasındaki fark konusunda bilgilendirilmesi.

AİHM, İsviçre’nin bu karara uymakla yükümlü olduğunu belirtirken, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf diğer devletler bakımından da güçlü bir yol gösterici niteliğe sahip olduğunu vurguluyor.

Bu nedenle kararın, farklı ülkelerdeki kamu kurumlarının veganların beslenme hakkına ilişkin politika ve uygulamalarını gözden geçirmesi açısından da önemli bir emsal oluşturması bekleniyor.

Üçüncü tarafların sunduğu kritik görüşler

AİHM davasında Uluslararası Haklar Ağı üyeleri, Vegan Australia ve Criminal Law Research Center of the Free University of Brussels üçüncü taraf olarak Mahkemeye görüş sunma izni aldı.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, üçüncü taraf müdahalelerine yalnızca davanın değerlendirilmesine katkı sağlayacak hukuki veya teknik uzmanlığın gerekli görüldüğü durumlarda izin veriyor.

Sunulan görüşlerde;

• veganlığın etik temelleri,
• etik veganlığın türcülük karşıtı felsefeyle ilişkisi,
• uygun vegan beslenmenin hukuki ve idari boyutu,
• vegan beslenmenin, etik kanaatin günlük yaşamdaki somut ifadesi olduğu ayrıntılı biçimde mahkemeyle paylaşıldı.

Özellikle “vegan beslenme, etiğin günlük yaşamdaki pratiğidir” yaklaşımı, mahkemenin etik veganlığın yalnızca bireysel bir tüketim tercihi olmadığına ilişkin değerlendirmesiyle de örtüşüyor.

AİHM kararının önemi

Bu karar, etik veganlığın Avrupa insan hakları hukuku bakımından korunmasına yönelik şimdiye kadarki en önemli ve ayrıntılı kararlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Mahkeme, etik veganlığın yalnızca kişisel bir beslenme tercihi olmadığını; insan dışı hayvanların sömürülmesine karşı bütüncül ve ciddi bir etik kanaati yansıttığını açık biçimde kabul etti.

AİHM kararı aynı zamanda, kamu kurumlarının veganların taleplerini önemsiz görerek görmezden gelemeyeceğini ve veganlara yönelik beslenme uygulamalarında insan hakları standartlarını gözetmesi gerektiğini de açık biçimde ortaya koyuyor. Özgürlüğünden yoksun bırakılan veya yaşamını sürdürebilmek için tamamen kamu kurumlarına bağımlı durumda bulunan kişilerin etik kanaatlerine uygun beslenmeye erişim talepleri, etkili hukuki yollarla değerlendirilmek zorunda.

Mahkeme, kamu otoritelerinin idari veya mali gerekçeleri ileri sürebileceğini kabul etmekle birlikte, bu gerekçelerin hiçbir değerlendirme yapılmamasını haklı gösteremeyeceğini vurguluyor. Devletlerin görevi, bireyin temel hakları ile kurumsal gereklilikler arasında adil bir denge kurmak.

Türkiye’de durum ve TVD olarak mücadelemiz

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak, ülkemizde de gözaltı süreçlerinde, cezaevlerinde ve kamu kurumlarında özgürlüğünden yoksun bırakılan vegan tutsakların ve yurttaşların yaşadığı hak ihlallerine karşı kararlılıkla mücadele ediyoruz.

Çünkü Türkiye’de de gözaltı merkezleri, ceza infaz kurumları ve diğer kamu kurumlarında bulunan veganların beslenme hakkına ilişkin çeşitli yasal düzenlemeler ve idari yükümlülükler bulunmasına rağmen uygulamada, bitki bazlı öğünlerin veganlara hiç sunulmaması, vejetaryen menülerin vegan seçenek olarak değerlendirilmesi, öğünlerin besin değeri açısından yetersiz olabilmesi veya başvuruların etkili biçimde ve zamanında incelenmemesi gibi sorunlarla karşılaşılabiliyoruz.

Oysa sağlıklı beslenmeye erişim en temel insan haklarından biridir. Kişilerin etik kanaatleri doğrultusunda uygun ve yeterli beslenmeye erişim taleplerinin etkin biçimde değerlendirilmesi ise düşünce ve vicdan özgürlüğünün korunmasının ayrılmaz bir parçasıdır.

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak bugüne kadar vegan tutsakların beslenme hakkının korunması amacıyla çeşitli resmi başvurular gerçekleştirdik; kamu kurumlarıyla yazışmalar yürüttük ve hak ihlallerinin giderilmesi için hukuki süreçleri takip ettik.

Önümüzdeki dönemde de özellikle gözaltı süreçlerinde mevcut mevzuatın eksiksiz uygulanması, sunulan vegan öğünlerin beslenme açısından yeterli olması ve hak ihlallerinin önlenmesi amacıyla aktivistler, hukukçular ve ilgili uzmanlarla birlikte Adalet Bakanlığı, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü ve Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) nezdinde çalışmalar yürütmeyi sürdüreceğiz.

Bu kapsamda vegan tutsaklara ilişkin başvuru ve görüşmelerimiz, etik veganlığın hukuki statüsünü ele aldığımız, Jordi Casamitjana ile Dünya Vegan Ayı kapsamında gerçekleştirdiğimiz söyleşi de bu alandaki çalışmalarımızın önemli parçaları.

Aynı zamanda, Portekiz’deki düzenlemenin içeriğiyle benzer şekilde, başta Yükseköğretim Kurulu (YÖK) olmak üzere çeşitli kamu kurumlarına yaptığımız resmi başvurularla üniversite yemekhanelerinde beslenme açısından yeterli ve düzenli vegan menülerin yaygınlaştırılması, Sağlık Bakanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı düzeyinde kamu çalışanlarının ve askerlerin vegan beslenme hakkına erişimine ilişkin başvurularımız, örnek menüler ve beslenme dosyalarının sunulması mücadelemizin uzun soluklu ayaklarından bazıları.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bu son kararı, yıllardır savunduğumuz temel ilkeyi bir kez daha öne çıkarıyor: Etik kanaatleri nedeniyle vegan beslenen kişilerin uygun, yeterli ve tamamen bitkisel öğünlere erişimi; kamu otoritelerinin gözetmesi gereken temel bir hak meselesidir.

Bu AİHM kararı, gelecekte yapacağımız başvuruları güçlendirmenin ötesinde, vegan oluşumlarla yürütmeyi planladığımız mevzuat düzenlemelerine yönelik çalışmalara da katkı sunacak.

Kamu kurumlarının sorumluluğu ve dayanışma çağrısı

İnsan hakları sözleşmelerine taraf olan Türkiye’de de kamu otoritelerini; etik veganların vicdani bütünlüğüne saygı duymaya, ayrımcılığa son vermeye ve AİHM standartlarında besleyici vegan menüleri derhal sağlamaya çağırıyoruz.

Yakını gözaltında, tutuklu, hükümlü ya da kamu gözetimi altındaki bir sağlık kurumunda bulunan veganların ailelerine, avukatlarına ve dayanışma ağlarına ise çağrımızı yineliyoruz:

• Etik veganlığa uygun beslenme taleplerinin karşılanmaması, yalnızca vejetaryen seçenek sunulması, öğünlerin besin değeri açısından yetersiz olması veya bu taleplerin dikkate alınmaması gibi durumlarla karşılaşmanız halinde siz de başvuru yapabilir, ek destek gerekmesi durumunda bizimle tvd@tvd.org.tr e-mail adresi üzerinden iletişime geçebilirsiniz.
• TVD olarak her başvuruyu yürürlükteki mevzuat çerçevesinde değerlendiriyor; gerekli durumlarda ilgili kurumlara resmi başvurular yapıyor, dilekçe süreçlerine destek oluyor ve hak ihlallerinin giderilmesi için savunuculuk faaliyetleri yürütüyoruz.
• Hiç kimse etik kanaatleri nedeniyle uygun ve yeterli beslenmeye erişimden mahrum bırakılamaz. Bu nedenle vegan tutsakların ve kamu gözetimi altında bulunan veganların haklarının korunması için dayanışmayı büyütmeye ve gerekli hukuki girişimleri sürdürmeye devam edeceğiz.

–

Kaynaklar: AİHM, Redefine.Food, The Vegan Society, Vegan FTA, The Guardian

Kapak fotoğrafı: Shox Art / Pexels

AİHM emsal kararı: Etik veganlık korunan bir kanaat yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Mısır Tarım Bakanlığı; zehirleme, kitlesel öldürme ve yasadışı toplamaları tamamen yasaklayarak Aşıla-Kısırlaştır-Yerinde Yaşat (TNR) modelini resmi ve zorunlu tek yöntem olarak ilan etti.

Sokakta yaşayan hayvanların ekosistemin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgulayan Mısır Hükümeti, cezasızlığa da son vererek yeni düzenlemeleri ihlal edenlere karşı derhal yasal işlem ve cezai süreç başlatılacağını duyurdu.

Katliam ve zehirleme yasaklandı: Tek geçerli yöntem TNR

Mısır’ın Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (CBD), Kunming-Montreal Küresel Biyolojik Çeşitlilik Çerçevesi (GBF) ve Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) standartlarına uyum yükümlülüğü doğrultusunda hazırlanan ve 8 – 11 milyon arasında olduğu tahmin edilen köpekler için ulusal planda şu kararlar öne çıkıyor:

• Zehirleme ve toplu öldürme yasağı: Bireysel ya da kurumsal düzeyde gerçekleştirilen her türlü zehirleme, toplu öldürme ve hayvanların doğal alanlarından izinsiz nakli kesin olarak yasaklandı.
• %70 Kuduz aşısı hedefi: Ülke genelindeki popülasyonun en az %70’inin kuduz aşısı ile koruma altına alınması hedefleniyor.
• “Yerinde Yaşat” ilkesi: Sokakta yaşayan hayvanlar yakalanıp kısırlaştırıldıktan ve aşılandıktan sonra kesinlikle alındıkları sokaklara geri bırakılacak (TNR = Trap/Neuter/Vaccinate/Release)

“Sokak hayvanları doğal savunma hattımızdır”

Mısır Bilimsel Araştırma ve Teknolojik Akademisi ile uzman tıbbi komitelerin raporlarına dayandırılan kararda, sokak hayvanlarının ekolojik dengedeki hayati rolü öne çıkarıldı.

Bakanlık açıklamasına göre:

1. Kemirgen ve sürüngen kontrolü: İklim krizinin de etkisiyle arttığı öne sürülen yılan, akrep ve kemirgenlere karşı sokak hayvanları şehirlerin ilk doğal savunma hattını oluşturuyor. Popülasyonun yok edilmesi, kent içi halk sağlığını doğrudan tehdit eden daha büyük ekolojik felaketlere yol açıyor.
2. Aç bırakmak savunma güdüsünü yükseltiyor: Hayvanların gıda ve su gibi temel yaşamsal ihtiyaçlardan mahrum bırakılmasının, hayatta kalma güdülerini tetiklediği bilimsel olarak kanıtlandı. Bu nedenle sokakta besleme ve bilimsel müdahale hayati önem taşıyor.

Mısır Tarım Bakanlığı Hayvan Refahı Direktörü El-Hüseyni Muhammed Avad, kamusal sorumluluğa dikkat çekerek yaptığı açıklamada şu ifadeleri kaydetti:

“Sokakta yaşayan köpekler esasen insan kaynaklı bir durum olduğundan, ekolojik dengeyi sağlayabilmek adına onların sorumluluğunu üstlenmek zorundayız. Sokaklarda hiç köpek görmek istemeyenler bu karardan memnun kalmayabilir. Ancak bilimsel açıdan bakıldığında; diğer tüm canlı türlerinde olduğu gibi köpeklerin de yokluğu ekolojik dengesizliğe yol açar. Sokakta yaşayan köpekler kemirgenlere karşı bir savunma hattıdır. Onları doğrudan avlamasalar dahi varlıkları sıçanları uzak tutar. Ayrıca yüksek miktarda organik atığı tüketirler; onlar olmasaydı bu atıklar çürür, sinek, sivrisinek ve bakteri yayılımına sebep olurdu.”

Türkiye’nin “ölüm kampları” karşısında Mısır’ın “yerinde yaşatma” vurgusu

2024 yılında tüm toplumsal itirazlara ve kitlesel eylemlere rağmen mecliste onaylanarak hayata geçirilen “Katliam Yasası” sebebiyle sokakta yaşayan köpekler Türkiye’nin dört bir yanında İçişleri Bakanlığı ve valiliklerin baskısıyla ve belediyelerin girişimleriyle toplatılıyor, barınak ve bakımevi adı altındaki tecrit merkezlerinde açlığa ve ölüme terk ediliyor, mevcut mevzuata dahi aykırı şekilde toplu öldürmeler yaşanıyor.

Oysa Mısır’ın ortaya koyduğu ulusal strateji, sokakta yaşayan hayvanlara popülist nefret söylemleriyle değil, bilim, haklar ve ekolojik gerçeklikle yaklaşılması gerektiğini kanıtlıyor.

Tecrit, sürgün ve katliam odaklı yasal düzenlemeler açık bir yaşam hakkı ihlali ve bilinçsizce uygulamaya konan bir ekolojik yıkım pratiğidir. Türkiye’deki merkezi ve yerel yönetimler; yüzyıllardır süregelen sokaktaki yaşamı ve türe özgü varoluşu yok sayan bu katliam yasasından ve cezasızlık politikalarından derhal vazgeçmeli, Mısır’ın da benimsediği uluslararası standartlardaki Aşıla-Kısırlaştır-Yerinde Yaşat (TNR) modelini ve yaşam hakkı hak temelli çözümleri derhal uygulamaya koymalıdır.

Çünkü sorumluluk; sokakta yaşayan hayvanlarda değil, 2004 yılından bu yana 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun köylerden kentlere kadar kendisine yüklediği kısırlaştırma, aşılama ve yerinde yaşatma görevlerini yerine getirmeyen belediyelerde ve Tarım ve Orman Bakanlığı’ndadır.

Mısır’da yıllar içinde değişen zihniyet

Mısır’ın bugün ilan ettiği ulusal strateji, geceden sabaha alınmış tesadüfi bir karar değil. Yıllar süren hak mücadelesinin, bilimsel ısrarın ve kamusal zihniyet dönüşümünün bir sonucudur. Uluslararası Hayvan Koruma Örgütü’nün (OIPA) 2019 tarihli raporları, ülkedeki tablonun yakın geçmişte ne kadar ağır olduğunu net biçimde ortaya koyuyor.

2019 verilerine göre Mısır; sokakta yaşayan hayvanları zehirlemek için hem insan sağlığı hem de çevre için son derece tehlikeli bir toksin kullanıyor, ateşli silahlarla öldürmeler gerçekleştiriyor ve kamuoyundaki popülist şikayetlere öldürme politikalarıyla yanıt veriyordu. Raporlar, o dönemde yürütülen pilot Aşıla-Kısırlaştır-Yerinde Yaşat (TNR/TVNR) projelerinin başarısını kanıtlamasına rağmen, bütçe yetersizlikleri ve muhafazakar bürokrasi nedeniyle ulusal çapa ulaşamadığını belgeliyordu.

Ancak sivil toplum kuruluşlarının dirençli mücadelesi, milletvekillerinin girişimleri ve bilimsel verilerin ısrarla savunulması sayesinde Mısır; 2010’lu yılların çağdışı anlayışını ve öldürme pratiklerini geride bırakmayı başardı. 2019’da ceza kanununda yapılan değişiklik tasarılarıyla başlayan bu süreç, bugün devletin resmi olarak toplu öldürmeyi ve zehirlemeyi yasaklayıp TNR modelini tek geçerli ulusal strateji ilan etmesiyle taçlandı.

Mısır ileriye giderken Türkiye neden yüzyıl geriye düşüyor?

Mısır’ın benimsediği bu ulusal strateji; doğrudan “hak temelli” bir perspektiften ziyade, çoğunlukla ekolojik dengeye ve insan odaklı faydaya dayanıyor. Hayvanların ekosisteme sunduğu “faydalar” üzerinden araçsallaştırılması, türcülük karşıtı ve hak temelli yaşam savunusu açısından eleştiriye açık bir zemin sunsa da; Mısır yetkililerinin sokakta yaşayan hayvanların durumunda insan kaynaklı tarihsel sorumluluğu kabul etmesi, tecrit ve öldürme yöntemlerini kesin bir dille reddederek “yaşatma ilkesini” devlet stratejisi haline getirmesi önemli bir adımdır.

Mısır’ın geçirdiği bu tarihsel dönüşüm, gelişim ve ilerleme kavramlarının ne anlama geldiğini açıkça gösteriyor. Bir devletin ve toplumun gelişmişlik seviyesi; sokakları ve doğayı paylaştığı canlıları yok ederek değil, insan dışı hayvanların yaşam hakkını bilimsel ve etik standartlarla güvence altına alarak ölçülür.

Mısır, geçmişteki insan merkezli ve şiddet içeren uygulamaları terk edip uluslararası anlaşmalara dayanan ekoloji temelli bir vizyona yönelirken; Türkiye yetkilileri, 2004 yılında yürürlüğe giren ve kısırlaştırmayı esas alan 5199 sayılı kanunu ve bilimsel yöntemleri uygulamak yerine, 2024 yılında kabul edilen “Katliam Yasası” ile adeta yüzyıl önceki hapsetme ve öldürme politikalarına geri dönmeyi tercih etti.

Devletlerin sorumluluğu; bilimin, etiğin ve çağdaş hak normlarının gerisine düşmek değil, tıpkı Mısır’ın yaptığı gibi, geçmişteki hatalı uygulamalardan ders çıkararak canlıların yaşam hakkını merkeze alan politikaları hayata geçirmektir.

–

Kaynaklar: Egypt Today, Egyptian Streets, Daily News Egypt, OIPA, English Ahram

Kapak fotoğrafı: Simon / Unsplash

Sokakta yaşayan hayvanlar için yerinde yaşatan ulusal strateji Mısır’dan yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Konuyla ilgili bilgi almak ve destek sağlayabilmek amacıyla Medyâ’nın avukatı ve arkadaşlarıyla iletişime geçtik. Bizimle paylaşılan bilgilere göre, Medyâ gözaltına alındığı andan itibaren vegan olduğunu kolluk görevlilerine bildirmesine rağmen ilk 24 saat boyunca vegan beslenmesine uygun gıdaya erişememiş ve yalnızca ekmek tüketmek zorunda kalmıştır. Daha sonraki süreçte sınırlı ölçüde vegan gıdaya erişim sağlandığı belirtilse de, kişinin temel ihtiyaçlarının zamanında ve yeterli biçimde karşılanmaması ciddi bir hak ihlali durumuna işaret etmektedir.

Tutuklu ve hükümlülerin yanı sıra gözaltındaki kişilerin de beslenme hakları, anayasal ve uluslararası hukuk normlarıyla güvence altındadır. Bir kişinin gözaltında bulunması, en temel ihtiyaçlarından mahrum bırakılmasını meşru kılmaz. Tam tersine, özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin beslenme, sağlık ve yaşam koşullarına ilişkin sorumluluk tamamen kamu otoritelerine aittir. İnsan onuruna uygun muamele ilkesi, herkes için ve her koşulda geçerlidir.

Veganlık bir beslenme biçimi değil, etik bir yaşam biçimidir. Bu tercihin gözaltı koşullarında yok sayılması, kişinin vicdani ve etik değerlerine saygı gösterilmemesi anlamına gelmektedir. Gözaltındaki kişilerin dini, vicdani veya etik nedenlerle benimsedikleri beslenme biçimlerine uygun gıdaya erişebilmeleri temel bir haktır.

Vegan beslenme hakkı için harekete geçtik

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak Medyâ’nın gözaltı süreci hakkında ayrıntılı bilgi talep ettik ve vegan beslenme hakkının eksiksiz şekilde sağlanması için İstanbul Emniyet Müdürlüğü’ne resmi bir başvuru hazırladık.

Başvurumuzu elden iletmek ve Medyâ’nın paketli vegan gıdaya erişiminin sağlanabilmesi için girişimde bulunmak üzere İstanbul Vatan Emniyet Müdürlüğü’ne gittik. Ancak hem başvurumuzun hem de bu talebimizin avukatı aracılığıyla iletilmesi gerektiği tarafımıza bildirildi.

Bunun üzerine hazırladığımız başvuruyu avukatına ilettik. Medyâ’nın vegan gıdaya erişiminin sağlanması ve benzer hak ihlallerinin önlenmesi için süreci yakından takip etmeye devam ediyoruz.

Başvurumuzda;

• İstanbul Vatan Emniyet Müdürlüğü’nde gözaltında tutulan Medyâ Meral Geylâni’nin insan onuruna, sağlık hakkına ve vicdani duruşuna uygun şekilde vegan beslenme hakkının derhal ve eksiksiz olarak sağlanmasını,
• Gözaltı süresi boyunca ve sevk edileceği adli mercilerdeki bekleme süreçlerinde kendisine sunulacak öğünlerin vegan kriterlere uygun olarak düzenlenmesini,
• İlk 24 saatte yaşanan hak ihlali iddialarının incelenmesini ve benzer durumların tekrar yaşanmaması için gerekli önlemlerin alınmasını ivedilikle talep ettik.

Yetkilileri, vegan aktivist Medyâ Meral Geylâni’nin bitki bazlı beslenme talebini gecikmeksizin karşılamaya ve gözaltı koşullarının insan hakları standartlarına uygun şekilde yürütülmesini sağlamaya çağırıyoruz.

Temel haklar, yalnızca özgürlükte olanlar için değil; gözaltında, tutuklu ya da hükümlü olanlar dahil herkes için geçerlidir.

Vegan aktivist Medyâ’nın beslenme hakkı acilen sağlanmalıdır yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Türünün olağanüstü zekâsını ortaya koyan ve ABD’de bir “kişi” hakları davasının (habeas corpus) merkezinde yer alan fil Happy (Mutlu), son haftalarda böbrek ve karaciğer fonksiyonlarındaki gerileme sebebiyle sağlık durumunun hızla kötüleşmesinin ardından 26 Mayıs Salı günü “ötanazi” adı altında öldürüldü.

Yapılan nekropsi sonucunda, 55 yaşındaki Happy’nin, ameliyat edilemeyen büyük rahim tümörleri ve artritle yaşadığı ortaya çıktı.

Yaklaşık bir aydır “yaşam sonu özel bakım hizmeti” kapsamında, fil ahırları çevresinde ve açık alanda gezmesine izin verilen Happy, yarım asırdır Bronx Hayvanat Bahçesi’nde tutsak ediliyordu. Bu hayvan hapishanesi, In Defence of Animals adlı hayvan hakları örgütü tarafından “Kuzey Amerika’daki Filler için En Kötü 10 Hayvanat Bahçesinden biri” seçilmişti.

Happy kimdi, ismi gibi “mutlu” muydu?

Happy bir Asya filiydi. 1971’de Tayland’da doğal yaşam alanında, özgür bir birey olarak dünyaya geldi.

Fakat altı yavru fille beraber yakalanarak sürüsünden koparıldı, ABD’ye nakledildi ve artık faaliyet göstermeyen California’daki Lion Country Safari’ye satıldı. Yavrulara, Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler masalındaki cücelerin isimleri verildi. 1977’de işletme sahipleri altı filin tamamını ABD genelindeki sirklere ve hayvanat bahçelerine gönderdi.

Happy ile birlikte Grumpy (Huysuz) adı verilen bir fil daha “elephant extravaganza” adlı bir turistik faaliyetin parçası olarak insanların üzerlerine binip gezmesi için Bronx Hayvanat Bahçesi’ne getirildi. Halat çekme yarışmalarına dahi zorlanan fillerin reklamları, The New York Times ve The New Yorker gibi gazetelerde yayımlanan haberlerle kamuoyuna sunuldu.

2002’de diğer iki fil olan Patty ve Maxine ile aynı ortama yerleştirildi. Happy ve Grumpy’ye saldıran filler, Grumpy’nin yaralanmasına ve yere düşmesine neden oldu. Hayvanat bahçesi daha sonra Happy’yi diğer iki filden ayırdı ve onu, daha sonra karaciğer hastalığı yüzünden ölen bir fil olan Sammie ile eşleştirdi. Maxine adlı fil ise daha sonra yine “ötanazi” adı altında öldürüldü.

Happy, Patty adındaki diğer tutsak fille anlaşamadığı için, son yirmi yıldır bir bariyerle ayrılmış halde tutuluyordu. Birbirlerine dokunup koklayabilseler de fillerin kısıtlı alandaki iletişimleri ve temasları hep insan müdahalesine bağlı kaldı.

Happy, 2005 yılında fillerinin aynada kendilerini tanıyabildiğini araştırmacılara kanıtlayarak tarihe geçti. “Öz farkındalık” göstergesi olarak tanımlanan bu davranış onu, 2018’de hayvan hakları savunucularının açtığı ve Happy’nin bir “kişi” olarak tanınmasını talep ettiği davanın merkezine taşıdı.

Yıllardır insan harici hayvanların yasal hakları ve bireylikleri için mücadele eden Nonhuman Rights Project (NhRP) davasında, Happy’nin Bronx Hayvanat Bahçesi’nde uygun koşullarda tutulmadığı ve yeterli alana sahip olmadığı savunuldu. Dava New York’un en yüksek mahkemesi tarafından reddedildi. Ancak hukukçular ve aktivistler, Happy’nin yaşamının son yıllarında maruz bırakıldığı koşullara karşı mücadeleyi sürdürdü.

Happy’nin ölümünü büyük bir üzüntüyle duyuran NhRP,

Ömür boyu esaret, stres ve travma

Happy ile birlikte tüm tutsak fillerin ve hayvanların hakları için hukuk mücadelesi veren ve Uluslararası İstanbul Vegfest vegan festivalimizde de konuklarımızdan biri olan Nonhuman Rights Project, o dönem yaptığı açıklamada “Bronx Hayvanat Bahçesi ve Wildlife Conservation Society Happy’yi yüzüstü bıraktı,” dedi.

NhRP’den Christopher Berry, “Wildlife Conservation Society’ye bağlı Bronx Hayvanat Bahçesi, 1977’den bu yana Happy’yi, karmaşık ihtiyaçlarını karşılamayan koşullarda esaret altında tuttu ve 20 yıl boyunca yalnızlaştırdı. Happy, bunun sonucunda ciddi fiziksel ve psikolojik zarar gördü,” dedi ve ekledi:

“Happy başlangıçta arkadaşları Grumpy ve Sammi ile yaşıyordu, fakat onların ölümünden sonra hayvanat bahçesi tarafından yalnızlığa sürüklendi. Hayvanat bahçesinin küçük ve tüm doğal uyaranlardan yoksun bırakılmış alanında, neredeyse tüm yaşamı boyunca kronik stres ve travmaya maruz bırakıldı.”

Tarihe geçen duruşmada müvekkil fil Happy

Mayıs 2022’de ABD’nin New York eyaletindeki Albany şehrinde görülen duruşmada, New York Temyiz Mahkemesi’nde bir ilke imza atılmıştı.

Happy’nin vekilliğini üstlenen NhRP’den avukat Monica Miller ve Elizabeth Stein, Happy’nin insan istismarından uzak olacağı ve yaşamının geri kalanını özgürce sürdürebileceği bir fil barınağına transfer edilebilmesi için Temyiz Mahkemesi’nden bir “habeas corpus” yayımlamasını istedi.

Bu talep ile NhRP’nin temel argümanı; Happy’nin örf ve adet hukukundan gelen “bedensel özgürlük” hakkına sahip olduğuydu. New York’un en yüksek mahkemesinde tartışılan konu, Happy’nin kendisinin bilincinde olan özerk bir varlık olduğu ve bu sebeple bedensel özgürlüğe sahip olması gerektiğiydi.

NhRP; 2018’de başlayan dava süreciyle birlikte, Happy’nin, yasadışı olarak gözaltına alınan kişilerin veya onların adına başka birinin, hapis tutulma nedenini sorabileceği yasal bir süreç olan “habeas corpus” hakkına sahip olduğunu vurguluyordu.

“Özerk ve bilişsel olarak karmaşık bir varlık olan Happy, özgürce yaşamayı hak ediyor. Mahkemenin yasal argümanlarımızı kabul etmesini bekliyoruz. Mahkemenin savunmamızı dikkate almayı kabul etmesi bile, insan olmayan hayvanların hakları için ulusal ve küresel düzeyde mücadele açısından başlı başına önemli bir kilometre taşıdır,” diyordu NhRP Kurucusu ve Başkanı avukat Steven M. Wise.

Yale tarihçisi Jill Lepore da, Happy’nin davasını “21. yüzyılın en önemli hayvan hakları davası” olarak tanımlıyordu.

Ancak Happy’nin özgürlüğü için açılan dava, 14 Haziran 2022’de New York Temyiz Mahkemesi’nin 5’e karşı 2 oyuyla reddedildi. Mahkeme, Happy’nin son derece zeki ve “şefkatle muamele görmeyi hak eden” bir canlı olduğunu kabul etse de, habeas corpus hakkının yalnızca insanlar için geçerli olduğuna hükmederek onun bir fil rehabilitasyon merkezine gönderilmesi talebini reddetti.

Buna rağmen dava, insan olmayan bir hayvanın “bedensel özgürlük” hakkının New York’un en yüksek mahkemesinde tartışıldığı ilk dava olarak tarihe geçti. Karşı oy kullanan yargıçlardan Rowan Wilson ise, “Happy’nin özgürlüğünü talep etme hakkını tanımalıyız. Yalnızca kafese kapatılmak için dünyaya gelmemiş yabani bir hayvan olduğu için değil, başkalarına tanıdığımız haklar toplum olarak kim olduğumuzu belirlediği için,” ifadelerini kullandı.

Happy ayrıca ABD’deki ilk hayvan hakları yasasının kabul edilmesine ve New York’ta fillerin esaret altında tutulmasını yasaklamayı amaçlayan ilk düzenleme girişiminin sunulmasına da ilham vermişti.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Nonhuman Rights Project (NhRP) (@nonhuman.rights.project)'in paylaştığı bir gönderi

Hayvan bireyliği ve “yasal kişi” kavramı

“İnsan Dışı Hayvanlar için Verdiğimiz Hukuki Mücadele” başlıklı konuşmasıyla 2020’de Uluslararası İstanbul Vegfest vegan festivalimizin de konuğu olan, ancak Şubat 2024’te hayatını kaybeden Wise, uzun süredir hayvanların yasal “kişiliğinin” kabulü için mücadele ediyordu. Bunun bir tüzük veya yönetmelik değil, bir örf ve adet hukuku meselesi olduğunu savunan Wise yıllardır hayvan hakları savunucularının farklı duruşmalar ve kampanyalar aracılığıyla; şirketlerin, kitapların ve hatta bir nehrin dahi yasal olarak “kişi” olarak kabul edildiğini, ancak hayvanların bireyliklerinin tanınmadığını vurguluyordu.

“Hayvan refahı” yasalarına göre, bir fili küçük, çorak bir alanda tek başına hapsetmek kabul edilebilir sayılıyor. Oysa filler de tıpkı bizim gibi özgür yaşamak istiyor. Ancak yasal haklarından yoksun bırakıldıkları için özgürlükleri tüm yaşamları boyunca ellerinden alınabiliyor.

Fil Happy’nin durumunda da Wise, Happy’nin “habeas corpus” tarafından korunan özgürlük hakkına sahip olup olmadığını sorguluyordu ve eğer öyleyse, otomatik olarak bir kişi olarak kabul edilmesi gerektiğinin altını çiziyordu.

Nitekim mahkemeye sunduğu dosyada, “Örf ve adet hukuku, anayasa hukukundan ayrıdır; özgürlük ve eşitlik ilkeleri, örf ve adet hukuku tarafından tartışılmaz bir şekilde korunmaktadır” diyordu.

Dava dilekçelerinde habeas corpus prensibine vurgu yapılarak, “Habeas corpus’un temeli otonom varlıkları kanuna aykırı bir biçimde hapsedilmekten kurtarmaktır. Kendi kaderini tayin edebilen otonom bir canlı olan Happy de kanuna aykırı bir biçimde tutulduğu hapisten derhal serbest bırakılmalıdır,” ifadeleri yer alıyor.

Happy’nin temel özgürlük ve fil rehabilitasyon/koruma alanında özgürce yaşama hakkını destekleyen NhRP argümanları; dönüm noktası niteliğindeki örf ve adet hukuku, medeni haklar davaları, fil davranışları ve bilişine dair çürütülememiş bilimsel beyanlar, ABD’den yargı kararları gibi yüzlerce yıllık içtihatı bir araya getiriyor.

Newcastle Üniversitesi Hukuk bölümü öğretim üyesi Josh Jowitt de, “Happy insan olsaydı, mahkemeler onun lehine karar vermekte hiç tereddüt etmezdi ve insanlar da bunu haklı görürdü. Ama onun bir fil olduğunu bildiğimiz için farklı düşünmek için gerçekten de bir nedenimiz var mı?” diye sormuştu.

NhRP, esaret altında tutulan bir şempanze olan Tommy ve Cecilia ile Hercules ve Leo da dahil olmak üzere şempanzeler adına da eyalet temyiz mahkemelerinde geçmişte argümanlar sunmuştu. Bazı yargıçlar bu mücadeleye “sempati duyduklarını” ifade etseler de, mahkemelerin hiçbiri NhRP’nin argümanlarına katılmamıştı.

Ömür boyu esaretin fiziksel ve psikolojik etkileri

Bilim insanları ve yapılan araştırmalar, fillerin özerk hayvanlar olduğunu açıkça ortaya koyuyor: Tıpkı insanlar gibi filler de özgür iradelerini kullanma, günlerini nasıl geçirecekleri ve hayatlarını nasıl yaşayacakları konusunda seçimler yapma kapasitesine sahip bilişsel, duygusal ve sosyal olarak karmaşık varlıklardır.

Happy gibi bir fili, doğal olmayan küçük bir ortamda, özgür iradesini kullanmasının ve doğuştan gelen davranışlarını sergilemesinin engellendiği bir ortamda tek başına yaşamaya zorlamak, fiziksel ve duygusal acıya neden olur.

Fil uzmanı Dr. Joyce Poole’a göre filler, izole ve küçük alanlarda yaşamaya zorlandıklarında pek çok hayvan gibi ciddi fiziksel ve duygusal problemler geliştiriyorlar. Poole, Bronx Hayvanat Bahçesi’nin Happy’nin veya herhangi bir başka filin doğal ihtiyaçlarını hiçbir surette karşılayamayacağını vurguluyor.

Sallanma, daire çizme, ileri ve geri hareket etme, boynunu bükme, kendi kendine zarar verme, aşırı kaşınma, kemirme, kusma ve koprafaji (dışkı tüketme) gibi anormal tekrarlayan davranışlar (ARB), hayvan hapishanelerinin rutini. Filler dahil olmak üzere tutsak edilen pek çok hayvan, bu davranışların en az birini gösteriyor.

Hayvanlara özgürlük ve hukuki emsal umudu

Fil Happy’nin özgürlük davası:

• Fil bilişi ve davranışı konusunda uzmanların, habeas corpus ve hayvan hukuku avukatlarının, felsefe, din ve daha pek çok alanda çalışmaları olan akademisyenlerin desteğini kazandı.
• 2012 yılında Happy’nin esaretten kurtulması için çağrıda bulunan bir Change.org kampanyasına imza attı.
• Sosyal medyada ise hayvan özgürlükçüleri #FreeHappy etiketi altında buluştu.

Free Happy web sitesinde, “İnsan olmayan hayvanlara yönelik haksızlıklara ilişkin yasal statüko binlerce yıldır devam ediyor ve bunu değiştirmek kolay olmayacak. Ancak ısrarlı mücadelemiz ve sizin gibi insanların devam eden desteği ile şimdiden muazzam bir ilerleme kaydettik,” deniliyor.

Happy’ye veda…

–

Kaynaklar: NhRP, New York Post, Yunuslara Özgürlük Platformu

Fotoğraflar: NhRP

* Yazının bir kısmı, NhRP davalarını uzun yıllar takip edip paylaşan Yunuslara Özgürlük Platformu’nun (YÖP) web sitesinden, Mayıs 2022 tarihli Happy hakkındaki yazısından olduğu gibi alınmıştır. Diğer NhRP davaları hakkında daha fazla bilgi için bu bağlantıdan YÖP içeriklerini ziyaret edebilirsiniz.

–

Özgürlük mücadelesi yarıda kaldı: Fil Happy’ye veda yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Danıştay’daki av karşıtı davamız

6 Mayıs’ta Danıştay’daydık. 3,5 yıl önce açtığımız, Türkiye genelindeki av kararlarını kapsayan davamızın ilk duruşması, alışılageldiği üzere, yalnızca birkaç dakika sürdü.

Duruşmada derneğimizi temsil eden avukatımız Güven Taştekin; söz konusu idari işlemlerin etik açıdan kabul edilemez olmasının yanı sıra, bilimsel verilere, kamu yararına, ulusal mevzuata ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere, dolayısıyla Anayasaya da aykırı olduğunu vurguladı. 

Tarım ve Orman Bakanlığı’nı temsil eden taraf ise, av kararlarının hukuki ve bilimsel dayanaklarına ilişkin yeni bir savunma sunmadı, sunamadı. 

Daha sonra açıklanacağı belirtilen karar elimize ulaştığında gelişmeleri yeniden paylaşacağız.

Merkez Av Komisyonu (MAK) toplantısı

Biz hayvanların yaşam hakkını mahkeme salonlarında da savunurken, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) öncülüğünde toplanan MAK ise, 7 Mayıs’ta 2026-2027 “av sezonuna” ilişkin yeni katliam listeleri hazırladı.

Henüz resmi olarak duyurulmayan, ancak farklı avcı dernekleri ve hesapları tarafından sosyal medyada paylaşılan taslaklardan edindiğimiz bilgiye göre, bazı türler bu yıl ilk kez “limitsiz” şekilde öldürülebilecek.

Avcıların “vatana, millete hayırlı olsun” nidaları eşliğinde adeta kutlamayla karşıladığı kararlar Resmi Gazete’de yayımlanıp yürürlüğe girdiğinde, zulmün boyutunu görünür kılmak için dosyayı inceleyip ayrıntılarını paylaşacağız.  

Yaşam hakkını yok sayan bu sömürü ve talan düzenine karşı mücadeleye devam edeceğiz.

#AvCinayettir, yasaklanmalıdır!

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Vegan Derneği Türkiye (@tvd.org.tr)'in paylaştığı bir gönderi

–

Danıştay’dan Merkez Av Komisyonu toplantısına: “Limitsiz” katliam yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Birleşik Krallık hükümetinin izniyle, yasaların ardına sığınarak yürütülen toksisite testleri, iki deney laboratuvarında çalışan bir görevli tarafından çekildi.

Hayvan deneylerinin gizlenen gerçeklerini gözler önüne seren bu görüntülerde beagle ırkı köpekler, primatlar, mini domuzlar, sıçanlar ve tavşanların büyük acı ve dehşet içinde işkenceye maruz bırakıldığı görülüyor. Bir sahnede, uzun kuyruklu makak maymunun hareketleri kısıtlanmış haldeyken, insanlar için uygun olup olmadığını değerlendirmek amacıyla yeni bir obezite ilacı midesine zorla enjekte ediliyor.

Videoda ayrıca sabitlenerek hareketsiz hale getirilmiş beagle’ların yüzlerine maskeler bağlandığı ve deney maddelerini solumaya zorlandıkları; tavşanların ise damar içi testler için silindirik tüplere sıkıştırıldığı görülüyor. Başka bir sahnede, korkmuş maymunların kısıtlayıcı düzenekler içinde çırpındığı; bazılarının ise boğazlarından aşağı plastik bir tüp itilmeden önce acı içinde sesler çıkardığı görülüyor.

Mini domuzların sırtlarına kasıtlı olarak açılmış taze yaralara sıvı maddeler uygulanırken korku içinde bağırdıkları da kaydediliyor. Sıçanlar plastik tüplerin içine sabitlenerek test maddelerini solumaya zorlanıyor.

Deneylerden sağ çıkan tüm hayvanlar süreç sonunda öldürülüyor ve bedenleri daha ileri incelemeler için parçalanıyor.

Dünya genelinde toksisite (zehir etki) testleri, deney laboratuvarlarında hayvanların en az görünür olduğu ama en sarsıcı şekilde kullanıldığı alanlardan biri. Her yıl milyonlarca hayvan, insanlar üzerinde ne tür zararlar oluşabileceğini görmek için zehirli maddelere maruz bırakılıyor. Yaşadıkları acı son derece ağır. Üstelik %90-96 oranında insanlara gerçek bir fayda sağlamayan sonuçlar için…

Hayvan deneylerinde sistematik acı

Görüntülerin önemli bir bölümü yayımlanamayacak kadar sarsıcı nitelikte.

Kanıtları toplayan eski çalışanın uyarısı üzerine Animal Aid ve Animals International harekete geçti. Laboratuvar çalışanı, toksisite deneyleri sırasında hayvanların çığlıkları ve inlemelerini “zihninden çıkaramadığını”, hayvanların bu süreçleri iki yıla kadar yaşayabildiğini söyledi.

Testlerin kendisini travmatize ettiğini belirten çalışan, İngiltere halkının deney laboratuvarlarında hayvanların neler yaşadığını bilme hakkı olduğunu vurguladı.

Toksisite testleri, bir maddenin hangi düzeyde zarar, hastalık veya ölüme yol açtığını belirlemek için hayvanların deney maddelerine maruz bırakılmasına sebep olan uygulamalardır. Hayvanların hareketleri kısıtlanır; çoğu zaman çok yüksek dozda test maddelerini solumaya, yutmaya veya temas etmeye tekrar tekrar zorlanırlar. Bu süreçler ilaç, pestisit ve diğer ürünlerin onay süreçlerinin bir parçasıdır.

Güncelliğini yitirmiş bilim ve etik çatışma

Hayvan deneylerinden elde edilen yanıltıcı güvenlik ve etkililik sonuçları, yeni ilaçların %90’ının insan deneylerinde başarısız olmasının başlıca nedenlerinden biri. Fizyoloji, biyokimya ve genetik bakımdan somut farklılıklara rağmen hayvanlar hâlâ bu ıstıraba maruz bırakılıyor. Oysa insanla daha doğrudan bağlantılı modern bilim, insan sonuçlarını daha doğru öngörebiliyor.

Teknisyenler, düzenleyici onay süreçlerinin bir parçası olarak hayvanlar üzerinde son derece zorlayıcı testler yapmakla yükümlü. “Bakım verme / öldürme” paradoksu olarak adlandırılan bu durum, kişilerin bizzat acı vermek zorunda kalmasından doğan ağır bir etik çatışma yaratır ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), ikincil travma, ahlaki yaralanma ve depresyona yol açabilir.

Hükümete çağrı

Laboratuvar çalışanının görev yaptığı tesisler, insan klinik deneyleri aşamasına geçilmeden önce gerekli güvenlik testlerini hayvanlar üzerinde yürütmek üzere büyük ilaç şirketleriyle sözleşmeli çalışıyor. Her iki tesis de İçişleri Bakanlığı denetimine tabi ve “yasal” çerçevede faaliyet gösteriyor.

Bu görüntülerin, toksisite testlerinin gerçek boyutunu ortaya koyduğunu ifade eden Animal Aid Direktörü Iain Green, “Bu süreçler devlet tarafından onaylanmış ve tesisler lisanslanmış durumda. Endüstriyel ölçekte yürütülen bu uygulamalar, bilim maskesi altında sürdürülen işkencedir. Milletvekillerini ve bakanları bizimle bir araya gelmeye, bu görüntüleri birlikte izlemeye ve ardından laboratuvarlardaki hayvanların acısını sona erdirmeye çağırıyorum,” dedi: “Artık gecikmek yok, mazeret yok. Laboratuvarlardaki hayvanların acısına son vermek için hemen harekete geçmeliyiz. Hükümet yeni hayvan deneylerini derhal askıya almalı, mevcut tüm lisansları kapsamlı biçimde gözden geçirmeli ve hayvanların bilimsel amaçlarla kullanılması yerine, işlerliği kabul edilmiş yenilikçi uygulamaları hayata geçirme sözünü yerine getirmelidir.”

Bu ölçekte ve ayrıntıda görüntüler on yılı aşkın süredir ilk kez ortaya çıkıyor. Gelişme, Birleşik Krallık hükümetinin hayvan deneylerini azaltma ve modern, hayvansız yöntemlere geçişi hızlandırma planlarını açıklamasından yalnızca aylar sonra geldi.

İşçi Partisi, seçim manifestosunda hayvan deneylerini aşamalı olarak sonlandırma sözü vermişti. Ancak geçen yıl Bilim Bakanı Lord Vallance, tüm hayvan deneylerinin kısa vadede durdurulmasının “mümkün olmadığını” söyledi.

Animals International Direktörü Lyn White şunları söyledi: “Bunu görmememiz gerekiyordu. Bu testler kamu güvenliği adına yapılıyor, ancak kamu denetiminden uzak tutuluyor. Bu gerçeklik yıllar önce görünür olsaydı, toplumun bunların durdurulmasını talep edeceğine hiç şüphe yok. Günümüzde, hayvanların duyarlılığını ve yaşadıkları acıyı bu denli görmezden gelen hiçbir sistem meşrulaştırılama. Hele ki sürdürülmesi hiç kabul edilemez. Bunu sona erdirmek hem bilimsel hem etik bir zorunluluktur.”

Dönüm noktası

Birleşik Krallık’taki iki toksisite test tesisinden elde edilen yeni görüntüler, bu deneylerin hayvanlar üzerindeki etkisine dair bugüne kadar yayımlanan en kapsamlı veriyi sunuyor. Görüntülenen uygulamalar istisnai değil; İçişleri Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş standart toksisite testleri.

Birleşik Krallık’ta her yıl yüz binlerce hayvan bu tür deneylerde kullanılıyor. Buna ilaçların yanı sıra endüstriyel kimyasallar, pestisitler, biyositler ve gıda ya da yemlere eklenen maddelerin toksisite testleri de dahil. Bu testlerin büyük bölümü, yurtdışındaki düzenleyici gereklilikleri karşılamak için yapılıyor.

Bilim dünyasında giderek artan biçimde kabul gördüğü üzere hayvan deneyleri, insanlara ilişkin sonuçları öngörmede sıklıkla başarısız oluyor. Bu deneyler 21. yüzyılda güncelliğini yitirmiş ve güvenilir değil; üstelik büyük bir acıya yol açıyor.

Hayvan kullanımına dayalı toksisite testleri “kamu güvenliği” adına yürütülüyor. Ancak Birleşik Krallık yurttaşlarına bu uygulamaların ve yol açtığı acının sürdürülüp sürdürülmemesi konusunda danışılmış değil.

Hükümet, hayvan deneylerinden uzaklaşıp insanla daha bağlantılı bilimsel yöntemlere geçiş sözü vermiş olsa da, bu görüntülerde ortaya çıkan ağır hayvan sömürüsü acil siyasi müdahale gerektiriyor.

Siz de Toxicity Inc. web sitesinde sayfanın en altında yer alan formu kullanarak Birleşik Krallık milletvekillerine bir mesaj gönderin; hayvanlar üzerinde toksisite testlerinin sona erdirilmesini ve daha kesin sonuç veren yenilikçi deney yöntemlerine geçiş sürecinin hızlandırılmasını talep edin.

–

Kaynaklar: Toxicity Inc., Mirror, Animals Australia

Hayvan deneylerinde yeni dehşet: Birleşik Krallık’ta toksisite testleri yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Hindistan’ın Rajasthan eyaletine bağlı Jaipur kentinde gerçekleştirilen bir fotoğraf çekiminde, 65 yaşındaki tutsak fil Chanchal’ın tüm vücudu parlak pembe renge boyandı.

Fotoğraflar, Rus sanatçı ve fotoğrafçı Julia Buruleva tarafından Kasım 2025’te gerçekleştirilen çekim sırasında kaydedildi. Görsellerin Mart ayında yeniden dolaşıma girmesiyle birlikte olay sosyal medyada geniş tepki topladı.

Çekimde filin, terk edilmiş bir tapınakta bir modelle birlikte konumlandırıldığı görüldü.

Filin ölümü üzerine tepkiler

Haber ajansı PTI’ye göre Chanchal, Şubat ayında yaşamını yitirdi.

Çekimi gerçekleştiren fotoğrafçı Julia Buruleva, kullanılan boyanın organik ve zararsız olduğunu, uygulamanın kısa sürdüğünü ve hayvanın zarar görmediğini öne sürdü. Filin “sahibi” ise ölümün yaşlılığa bağlı kalp krizi olduğunu ifade etti.

Ancak kamuoyunda, yaşlı bir hayvanın sanatsal üretim uğruna bu tür bir müdahaleye maruz bırakılmasının başlı başına bir sorun olduğu yönünde haklı eleştiriler yoğunlaştıktan sonra Buruleva, kendisine yöneltilen eleştirilere karşı sosyal medyada bir açıklama yaparak medyayı suçladı ve kendisine destek olmaları için sosyal medyada takipçilerine çağrı yaptı.

Söz konusu fotoğrafın baskılarının ise 3 lakh rupiye (yaklaşık 20.000 TRY – £360) kadar fiyatlarla satışa sunulduğu belirtildi.

Fillerin son derece hassas ve gözenekli bir cilde sahip olduğu, fiziksel müdahalelere ve alışılmadık koşullara karşı yüksek stres geliştirebildiği biliniyor. Bu bağlamda, zararsız olduğu iddia edilen maddelerin kullanımı dahi hayvanın bedensel ve psikolojik bütünlüğü açısından risk barındırıyor.

PETA India, Buruleva’ya gönderdiği mektupta, “Boyanın hayvanın sağlığı üzerindeki etkilerini tamamen dışlamak mümkün değil. Özellikle göz, kulak, hortum, ağız ve genital bölgeler çevresinde uygulanan kaplamalar; tahriş, yutma riski, stres ve mevcut sağlık sorunlarının kötüleşmesine yol açabilir,” açıklamasında bulunarak, ya görselin satıştan kaldırılmasını ya da elde edilen gelirin fil koruma ve rehabilitasyon merkezlerine bağışlanmasını talep etti.

Soruşturma ve yasal çerçeve

Rajasthan Orman Müdürlüğü, çekimin yasal izinlere uygun olup olmadığını ve hayvan haklarına ilişkin düzenlemelerinin ihlal edilip edilmediğini incelemeye aldı.

Hindistan’da filler Yaban Hayatı Koruma Yasası kapsamında korunuyor olsa da, turizm ve eğlence sektörlerinde sömürüye maruz bırakılmaları uzun süredir tartışma konusu olmaya devam ediyor.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Sustainable Tea with Shreya (@sustainableteawithshreya)'in paylaştığı bir gönderi

Hak ihlali nerede başlıyor ve nerede bitmiyor?

Filin ölüm nedenine ilişkin tartışmalar, olayın özündeki hak ihlalini değiştirmiyor.

Fil boyama gibi uygulamalar, hayvanların bir “deneyim” ya da “görsel unsur” olarak sunulduğu sömürü pratiklerinin bir parçası olarak öne çıkıyor. Özellikle turistik merkezlerde, yabancı ziyaretçilerin de dahil olduğu içerik üretimi ve deneyim ekonomisi, sürüngenlerden tembel hayvanlara, kaplanlardan maymunlara kadar hayvanların sistematik biçimde sömürülmesine zemin hazırlıyor. Bu tür içeriklerin sosyal medyada yaygınlaşması ise, benzer uygulamaların normalleşmesine ve yeniden üretilmesine yol açıyor.

Hayvanların özgürlüklerinin ellerinden alınması, insana bağımlı hale getirilmeleri ve “eğitim” adı altındaki işkence süreçlerinden geçirilmeleri bu tür tartışmalarda çoğunlukla geri planda kalıyor.

Oysa esaret altındaki filler genellikle “crush” olarak adlandırılan, itaat etmeye zorlandıkları travmatik süreçlerden geçirilerek eğitiliyor. Ardından turistik geziler, gösteriler ve benzeri faaliyetlerde kullanılıyor; çoğu zaman zincirlenmiş halde tutuluyor ve doğal yaşam koşullarından uzaklaştırılıyor.

Uzmanlar, günümüzde dijital üretim teknikleriyle benzer görsellerin hayvan kullanımı olmaksızın oluşturulabildiğine dikkat çekerek, canlı hayvanların bu tür projelere dahil edilmesinin gereksiz ve etik dışı olduğunu vurguluyor.

Hayvan seçicilik ve etik tutarlılık

İhlal, esaret ile başlarken burada bitmiyor: Temel düzeyde sorun, ister koyun veya inek olsun, ister fil veya zürafa olsun, bir hayvanın insan amaçları ve menfaatleri doğrultusunda kullanılması, sömürünün çeşitli gerekçelerle meşru ve yasal hale getirilmeye çalışılması.

Kendimize şu soruyu soralım: Eğer fil ölmeseydi ama yine de haber olsaydı, o zaman bu fotoğrafa sempati ve hayranlıkla bakıp alkış mı tutacaktık, yoksa yine bir hayvanın turizm ve sanat adı altında tutsak edilmesine ve sömürülmesine tepki gösterecek miydik? Ya da fil yerine benzer bir muameleye maruz bırakılan bu hayvan bir yılan, böcek veya balık olsaydı, aynı şekilde sesimizi yükseltebilecek miydik?

Etik tutarlılık; tüm hayvanlar için aynı çizgiyi koruyabilmeyi gerektirir.

Hayvan sömürüsüne destek vermeyin

Turistlere, sanatçılara, içerik üreticilerine ve tüketicilerine çağrımızdır:

• Tatillerinizi, içeriklerinizi ve deneyimlerinizi bilinçli ve sorumlu bir şekilde planlayın.
• Hayvanların haklarını gözeten işletmelere, alanlara ve üretim pratiklerine öncelik verin.
• Türü ne olursa olsun, hayvanların turizm, eğlence, sanat veya içerik üretimi amacıyla kullanılmasına dayanan faaliyetlere katılmayın.
• Hayvan sömürüsüne dayanan deneyimler sunan şirketlerden tur ve tatil satın almayın.
• Hayvanları araçsallaştıran üretimlere imza atan sanatçıları, projeleri ve bu içerikleri görünür kılan mecraları desteklemeyin; bu pratikleri normalleştiren içerikleri yaygınlaştırmayın.

Hayvan sömürüsünü hayatın her alanında reddeden vegan yaşam felsefesini ve biçimini benimsemek, etik tutarlılığın en temel gereğidir.

–

Kaynaklar: Hindustan Times, World Animal Protection, PETA UK

Ölen pembe fil üzerinden etik tutarlılık: Sanat, turizm ve ötesi yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Süreç boyunca Polen Ekoloji ile irtibat halinde kalarak; avukatı ve cezaevi ile ayrıca temas kurarak gelişmeleri takip ettik. Bu kapsamda, Cemre Nayir’in bitkisel beslenme hakkına erişiminin sağlandığı bilgisi tarafımıza ulaştı.

Bu bilgiyi paylaşmayı, hem süreci başından itibaren şeffaf biçimde aktarmanın bir gereği olarak görüyor hem de vegan beslenmenin cezaevlerinde uygulanabilir bir hak olduğunu hatırlatmak açısından önemli buluyoruz. Aynı zamanda Cemre’nin durumunu merak edenler için güncel ve doğru bilgi sunmayı önemsiyoruz.

Cemre’nin, tutuklu bulunan diğer Polen Ekoloji aktivistleriyle beraber bir an önce sevdiklerine ve dostlarına kavuşmasını, aktivizmine devam edebilmesini umuyoruz.

Cezaevlerinde bitki temelli beslenme haktır

Bu vesileyle bir kez daha vurgulamak isteriz: Beslenme ve sağlığa erişim, keyfi ve imtiyazlı uygulamalar değil, en temel insan haklarındandır. Bu haklar cezaevlerinde de geçerliliğini korur. Alternatifin bulunmadığı koşullarda, bireyin etik ve vicdani duruşuna aykırı beslenmeye zorlanması ve hakların ihlali kabul edilemez.

Sebebi ne olursa olsun, Türkiye’de cezaevine giren vegan ve vejetaryenlerin vegan ve vejetaryen beslenme hakları, bitki temelli yemek talep etme hakları vardır.

Mahkûmlar ve aileleri, cezaevi yönetiminin ve Adalet Bakanlığı’nın bu yükümlülüğünü yerine getirmesi için aşağıdaki yönetmeliğe atıfta bulunarak vegan yemek temini için resmi başvuru yapabilirler.

Daha önce pek çok vegan mahkûmun bu haklarını kullanabilmeleri için yaptığımız gibi, TVD olarak biz de başvuru sürecinde müdahil olarak gerekli desteği vermeye hazırız.

25978 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin İaşe Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikte; “İnancı gereği veya vegan, vejetaryen türü özel bir beslenme şekline sahip hükümlü ve tutukluların talepleri, iaşe miktarı ile sınırlı kalmak üzere karşılanır. Eğitim merkezlerinde de bu uygulama yapılır” düzenlemesiyle vegan ve vejetaryen mahkûmların hakları Türkiye’de 28 Mart 2012’den bu yana yasal düzeyde korunmaktadır.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Vegan Derneği Türkiye (@tvd.org.tr)'in paylaştığı bir gönderi

Cemre Nayir vegan yemek hakkını kullanabiliyor yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de 8Mart’ı, yine ağır bir gerçeklikle, erkekler tarafından öldürülen kadın ve çocukların isimleriyle, cezasızlık ve adaletsizlik politikalarının cesaretlendirdiği şiddet ortamında karşılıyoruz.

Tarihe baktığımızda pek çok kadın aktivist, adalet mücadelesini yalnızca insanlar için değil, hayvanlar için de verdi. Çünkü kadınlar üzerinde kontrol kurmaya çalışan erkek egemen anlayış ve hayvanların bedenlerini üretim/tüketim nesnesine dönüştüren düzen; aynı güç ve sömürü ilişkilerinin dayandığı zihniyetin ürünü.

Bu yüzden kadın cinayetleri de, hayvanlara yönelik sistematik sömürü ve öldürme de münferit değil. Şiddet bir yerde normalleştiğinde, başka bedenler üzerinde uygulanması da meşrulaştırılıyor.

Üstelik dil de bu düzeni pekiştiriyor: “Damızlık”, “stok”, “kaynak”, “piliç”, “pirzola”, “itlaf” ve daha yüzlerce kullanım; özneyi, şiddeti ve faillerini görünmez kılıyor. Dil değişmedikçe, şiddet yeniden üretilmeye devam ediyor.

Bu yüzden veganlık ve feminizm çoğu zaman aynı cümlede kullanılıyor. İkisi de baskı ve istismar düzenini sorguluyor, yaşamların değersizleştirilmesine karşı çıkıyor ve toplumsal adalet için direnmeye devam ediyor.

Bugün bu bağlantıyı yeniden hatırlatırken; kadın ve hayvan hakları hareketini ileri taşıyan, vegan feminizm felsefesine giden yolu açarken susturulan, dışlanan ama boyun eğmeyen tüm kadınları saygıyla anıyoruz.

Dünya Kadınlar Günü’nde, şiddetsiz bir dünya idealini gerçekleştirmeye yaşamlarını adayan, tüm canlılar için hak savunuculuğu yapan kadınlardan ilham alıyoruz.

Not: Bu liste kapsamlı bir tarih çalışması değil çünkü farklı coğrafyalarda benzer mücadeleler yürüten pek çok kadının katkısı bu kısa derlemeye dahil edilmemiş durumda. Eklemek istediğiniz isimleri ve kaynaklarını bizimle paylaşırsanız, bu derlemeyi birlikte genişletmekten memnuniyet duyarız.

–

Kaynak: Vegan Feminist Network

8 Mart: Vegan feminizm tarihine etki eden kadınlar yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.