Bakliyat ulusal beslenme rehberlerinin vazgeçilmezi

Bakliyat, baklagiller (Fabaceae) familyasına ait bitkilerin yenilebilir kuru tohumlarıdır. “Baklagil” terimi bitkinin kendisini ifade ederken, “bakliyat” bu bitkilerden elde edilen kuru tohumları tanımlar. Günlük dilde bu iki kavram sıkça birbirinin yerine kullanılsa da, teknik olarak farklı anlamlara sahip.

Geçmişten bugüne, yaklaşık 10 bin yıldır insan beslenmesinin merkezinde yer alan bu temel gıdalar arasında nohut, mercimek, bakla, barbunya, börülce, bezelye ve fasulye en yaygın tüketilenlerden. Dünyanın dört bir yanında farklı kültürlerin mutfaklarında yer almış olan bu besin; ucuz, besleyici ve doyurucu bir protein kaynağı olarak halen tercih ediliyor, neredeyse tüm mutfaklarda yer alıyor.

Bitkisel protein zenginliğine ek olarak lif, kompleks karbonhidratlar, demir, çinko, folat ve magnezyum gibi önemli mikro besinler de içeriyorlar. Ayrıca bakliyatta bulunan fitokimyasallar, saponinler ve tanenlerin antioksidan ve anti-kanserojen özellikler gösterebildiği aktarılıyor.

• Tüm baklagiller yüksek protein ve lif içerir.
• Yağ oranları düşüktür ve kolesterol içermezler.
• Demir, folat ve potasyum açısından güçlü bitkisel kaynaklardır.

Bugün dünya genelinde neredeyse tüm ulusal beslenme rehberleri, baklagillerin düzenli tüketimini öneriyor. Bu rehberler yalnızca bireysel beslenme önerilerinin değil; aynı zamanda gıda, tarım, sağlık ve kamu politikalarının da temelini oluşturuyor.

Bakliyat: Besin değerleri karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, pişmiş bakliyatın 100 gramı (yaklaşık ½ su bardağı / 125 mL) için ortalama besin değerlerini gösteriyor. Aynı zamanda, hayvanların beden parçalarından ve salgılarından elde edilen gıdaları tüketmeden, dengeli ve yeterli beslenmenin mümkün olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Kaynak: Canadian Nutrient File & Pulse Canada (2022)

Bakliyat: İklim dostu, sürdürülebilir tarım

Bakliyatın değeri yalnızca besin içeriğiyle sınırlı değil. Aynı zamanda iklim dostu ve onarıcı tarım uygulamaları için de kritik öneme sahipler.

İnsan sağlığı için son derece faydalı olan baklagiller, toprak sağlığı açısından çok değerli. Çünkü bakliyat:

• Toprak mikroorganizmalarını besleyen bileşikler üretir,
• Hasat sonrası toprakta azotça zengin kalıntılar bırakır,
• Azot bağlama özellikleri sayesinde daha az kimyasal gübreye ihtiyaç duyar.

Bu da sera gazı emisyonlarının azalmasına katkı sağlar.

Hayvan sömürüsüne dayalı et ve diğer ürünlerle karşılaştırıldığında, aynı miktarda besin değerini üretmek için çok daha az araziye ve suya ihtiyaç duyarlar. Örneğin; 1 kg mercimek üretmek, 1 kg sığır eti üretimine kıyasla yaklaşık 10 kat daha az su gerektirir.

Ayrıca, sorumlu ve doğayla uyumlu biçimde üretildiklerinde toprağın besin döngüsünü destekler, toprakta besin maddelerinin tutulmasına katkı sağlarlar.

Bu nedenle AB destekli “Smart Protein Projesi” kapsamında incelenen dört üründen üçü bakliyattır: Bakla (fava), mercimek ve nohut. Dördüncü ürün ise, “yalancı tahıl” olarak bilinen kinoa. Proje; Danimarka, İrlanda, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz ve İspanya’daki farklı toprak ve iklim bölgelerinde, organik ve rejeneratif (yenileyici) tarım sistemleriyle bu ürünlerin yetiştirilebilirliğini ve işlenebilirliğini araştırıyor.

Hayvan temelli üretime dayalı tarım modelleri toprağı yoksullaştırıp biyoçeşitliliği yok ederken, bakliyat temelli sistemler toprağı iyileştirir.

Bakliyat, hayvan sömürüsü ve gıda sistemleri

Günümüzde bakliyatın büyük bir bölümü, insanlar için değil; hayvansal üretim için yem olarak kullanılıyor. Bu durum; pestisit kullanımını artıran monokültür tarımı, ekosistem tahribatını ve hayvan sömürüsünü derinleştiriyor.

Oysa bakliyat;

• Doğrudan insan beslenmesi için üretildiğinde gıda güvenliğini güçlendirir,
• Toprağı besler, ekosistemi onarır.

Peki, bu kadar besleyici, erişilebilir ve sürdürülebilir bir seçenek varken, neden hâlâ hayvanların bedenleri ve salgıları ile beslenmeyi normalleştiriyor, bitkisel beslenmeyi marjinalleştiriyoruz?

Neden Dünya Bakliyat Günü?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, FAO tarafından yürütülen 2016 Uluslararası Bakliyat Yılı’nın başarısının ardından, bakliyatın Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na katkısını tanımış ve 10 Şubat’ı Dünya Bakliyat Günü ilan etmiştir.

Bu gün; daha adil ve ekolojik gıda sistemlerine, sağlıklı beslenmeye ve iklim dostu tarıma dikkat çekmek için önemli bir fırsat.

Biliyor muydunuz?

• Baklagiller vitamin ve mineral yoğunluğu yüksek gıdalardır.
• Uzun raf ömürleri sayesinde gıda israfını azaltırlar.
• Çoklu ekim sistemlerinde biyoçeşitliliği artırırlar.
• Toprağa azot bağlayarak verimliliği yükseltirler.
• Kırsal alanda özellikle kadınlar ve gençler için istihdam olanakları yaratırlar.

Etik, ekolojik ve adil çözüm

Bakliyat; beslenme, iklim krizi, gıda adaleti ve hayvan hakları tartışmalarının tam merkezinde yer alıyor.

Vegan olmak ve bitki temelli beslenmek yalnızca etik bir tercih değil; bilimsel, ekolojik ve toplumsal olarak da güçlü bir çözümdür.

10 Şubat Dünya Bakliyat Günü, bu gerçeği yeniden hatırlamak için bir çağrı niteliğinde.

–

Kaynaklar: FAO, Proveg, Alberta Pulse, Oaklins, Vegan FTA

Bakliyat: Doğanın kilerindeki en güçlü gıdalar baklagiller yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Cowspiracy ve What The Health belgesellerinin yönetmenliğini yapan Keegan Kuhn ve Bad Ass Vegan’ın kurucusu John Lewis, Amerikan gıda sistemindeki etnik ve ırk temelli adaletsizliği ortaya çıkaran yeni belgesellerinin ilk gösterimini dün internetten yaptı. Müzisyenler, doktorlar ve sporcuların yer aldığı “Bizi Öldürmeye Çalışıyorlar” (They’re Trying to Kill Us) adlı belgeselin yapımcılığını Billie Eilish ve Chris Paul üstlendi.

Belgesel; ABD’de beyaz olmayan insanların, beyaz Amerikalı meslektaşlarına göre orantısız şekilde daha yüksek oranda kronik hastalıktan mustarip olduğu argümanını destekliyor.

Yapım ekibi; beslenme, hastalık, ırk, yoksulluk, yolsuzluk ve kurumsal ırkçılık arasındaki kesişimleri mercek altına alırken vegan yönetmen John Lewis’in ABD’deki yolculuğunu takip ediyor.

“Bir istatistikten fazlası, bir salgın”

“Bizi Öldürmeye Çalışıyorlar”, siyah topluluklarda sağlık ve beslenme ile ilgili çarpıcı ve üzücü gerçeklere ışık tutuyor.

Filmin Instagram hesabına göre, siyah Amerikalıların “zehirli gıdalar” sebebiyle beyaz Amerikalılara kıyasla diyabetten ölme olasılığı iki kat daha fazla. Ekip; bu durumun “bir istatistikten daha fazlası” olduğunu, ancak “bir salgın” olarak tanımlanabileceğini vurgulayarak, uygun fiyatlı ve kaliteli taze yiyecekleri satın almanın zor olduğu kentsel alanların, yani “yiyecek çöllerinin” Afrikalı Amerikalıları ve renkli toplulukları “orantısız bir şekilde etkilediğini” belirtiyor.

Film boyunca Lewis ve Kuhn hip-hop sanatçıları, ünlü isimler ve vegan aktivistlerle ırk temelli adaletsizliğe dair yıpratıcı deneyimlerini paylaşmak için röportajlar yapıyor.

Ne-Yo, Derrick Morgan, MYA, Wu-Tang Clan’s Mathematics ve Lola Monroe belgeselde yer alan siyah sanatçılardan sadece birkaçı. Dr. Rosa Kincaid, Dr. Ruby Lathon, Senatör Brian Williams ve Şef Babette de belgeselde söz alan isimlerden bazıları.

Yapımcı Billie Eilish yaptığı açıklamada “İnsanların bu filmi görmesini istiyorum. Sorunun ne denli derin olduğunu anlamamıza yardımcı olması açısından çok önemli. Gıda sistemini değiştirmek için hepimiz harekete geçmeliyiz,” dedi.

Filmi ne zaman ve nerede izleyebiliriz?

11 Kasım’da gösterime giren belgesel, özel olarak filmin web sitesinde yayınlandı. Filmi indirmek için izleyicilerden 20$ ücret alınıyor, ancak ilk haftada elde edilecek gelirin yarısı ve ek olarak ilk 1 milyon dolar, ırk temelli adaletsizlik ve gıda yoksulluğu ile mücadele eden bir sivil toplum kuruluşuna verilecek.

Hayvancılık, hayvan tüketimi ve sosyal adaletsizlik

Hayvancılık ve hayvan tüketimi; sosyal adaletsizlik, sınıf ve etnik köken ayrımcılığı arasındaki bağlantı ilk başta pek çok kişiye keskin bir sav gibi görünebilir. Fakat aradaki çizgi sandığımızdan da ince.

Hayvan tüketimi, insan sağlığına doğrudan zararlarına ek olarak halk sağlığına yönelik ciddi tehditler barındırıyor.

• ABD Doğal Kaynakları Savunma Konseyi’ne göre “Fabrika çiftliklerinde çalışan veya bu çiftliklerin çevresinde yaşayan insanlar gübre kaynaklı yüzlerce gaz soluyor. Arıtma havuzları tarafından ortama salınan gazlardan biri, çok düşük seviyelerde dahi tehlikeli olan hidrojen sülfür. Etkileri ise boğaz ağrısından kasılma nöbetlerine, komadan ölüme kadar çeşitli seviyelerde baş gösterebiliyor”.
• Bu çiftlikler ise zaten nitelikli sağlık hizmetlerinden yeterince yararlanamayan insanların yaşadığı coğrafyaları zararlı gazlarla, hayvansal dışkı ve atıklarla daimi olarak kirleterek hem yeraltı suları yoluyla hem de havaya karışan solunum damlacıkları aracılığıyla pek çok hastalığa zemin hazırlıyor.
• ABD’deki fabrika çiftliklerinin inşa edildiği bölgelerde yaşayan insanların çoğunlukla düşük gelir grubuna veya Afrika-Amerikalı, Latin kökenli veya diğer etnik kökenlere mensup kişilerden oluştuğu tespit edilmiş durumda. 2002 yılından bir araştırma, ABD Mississippi’deki 60’tan fazla fabrika çiftliğinde yapılan incelemenin sonucunda bu çiftliklerin çoğunun düşük gelirli Afrika-Amerikalıların yoğun yaşadığı bölgelerde bulunduğunu ortaya koydu. Benzer bir şekilde 2005’te yapılan bir diğer araştırma da Kuzey Carolina’nın düşük gelirli bölgelerinde “varlıklı” bölgelere oranlara yedi kat daha fazla domuz çiftliği bulunduğunu, aynı zamanda “siyahilerin” “beyazlara” kıyasla beş kat daha fazla oranda domuz çiftliği yakınlarında yaşadıklarını gösterdi.

Kaynaklar: Vegan Food and Living, TVD, They’re Trying to Kill Us

Bizi Öldürmeye Çalışıyorlar: Beslenme ve ırk temelli adaletsizlik yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Geçtiğimiz yaz ve önceki yıllarda Amazon bölgesini yakıp kavuran büyük yangınların yediklerimizle doğrudan bağlantısı var. Küresel düzeyde artan “et” talebine yetişmeye çalışan çiftlik sahipleri yağmur ormanlarında yangınlar çıkartarak bu alanları otlaklara dönüştürmeye devam ediyor. Çiftlik sahiplerinin “gıda olarak” yetiştirdikleri hayvanları besleyebilmek için ormanları yakmaları, hem iklim değişikliği hem de biyoçeşitlilik açısından da bir felaketi beraberinde getiriyor.

Geçtiğimiz yıl NASA’ya ulaşan yangın alarmları Amazon tarihindeki en büyük orman katliamlarına işaret ediyor: Temmuz-Eylül 2019 arasında meydana gelen 554 bin yangın alarmının 376 bininin, yani yaklaşık yüzde 70’inin, et şirketlerinin hayvan satın alma bölgelerinde gerçekleştiği kanıtlanmıştı.

Bu yangınlar mevcut küresel gıda sisteminin sürdürülemez olduğunun en güncel göstergesi. Çünkü yiyecek tedarik zincirinin her halkasında salınımlar mevcut. Karbondioksit, azot oksit, metan gibi zararlı sera gazları ormansızlaşma, ineklerin çıkardığı gazlar, hayvanlara yedirilen mahsullerin yetiştirilmesi gibi çeşitli sebeplerle salınmaya devam ediyor.

Gıda üretimi ve tüketiminde değişiklik için en doğru zaman şimdi

Science dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, yiyecek üretiminden kaynaklanan salınımın önüne geçmenin, hızla büyüyen iklim kriziyle mücadelede önemli bir faktör olduğunu gösteriyor.

Makale üzerinde çalışan araştırmacılar ilk kez gıda sektörünün yaptığı salınımı diğer salınım faktörlerinden izole ederek gezegen üzerinde etkisini belirledi ve sadece bu salınım miktarının Paris Anlaşması hedeflerini ulaşılmaz kıldığını ortaya koydu.

Araştırmacılara göre gıda sektörü dışındaki bütün sera gazı salınımlarının bugün kesildiği durumda dahi, gıda sektörünün yaptığı salınım son 50 yıldaki gibi devam ederse, yüzyılın ortalarına doğru küresel sıcaklık artışı 1,5 santigrat dereceyi aşmış olacak.

Gıda sistemi halihazırda sera gazı salınımının yüzde 30’undan sorumlu. Refah arttıkça ve insanların daha fazla “et ve süt ürünü” tüketmeye başlamasıyla bu oranın artması bekleniyor.

Araştırmanın yazarlarından Oxford Üniversitesi’nden Michael Clark, şu anki vahim artışı göz önüne aldığımızda, Paris anlaşması hedeflerini aşmamak için, gıdayı üretme ve tüketme şeklimizde acilen değişiklik yapmamız gerektiğini söylüyor. Bunu yapmak için en iyi zamanın 20 yıl öncesi olduğunu, ancak ikinci en iyi zamanın ise şu an olduğunu vurguluyor.

İklim krizine karşı bitki temelli beslenme, hemen şimdi!

Araştırmacılara göre gıda kaynaklı salınımları hızla kesmenin en iyi yolu, bitkiler açısından zengin bir beslenme biçimine acilen geçiş yapmak. İklim krizinin aciliyeti göz önüne alındığında, bu büyüklükte bir davranış değişimini yalnızca insanlara, yani bireysel düzeyde yapılacak değişikliklere bırakmak oldukça riskli.

Bu sebeple karar vericiler ve politika yapıcılar tüketicileri hayvan ve hayvansalların tüketiminin zararlarına karşı bilinçlendirmek ve bitkisel beslenmeye yönlendirmek için daha azimli olmalı ve daha yaratıcı adımlar atmalı.

Şimdiye kadar hükümetler iklim kriziyle mücadelede gıda sisteminin etkisini göz önüne almakta ve beslenme değişikliklerini hayata geçirmenin önemini vurgulamakta yetersiz kaldılar. Bugün ise hükümetler, geçmişte başarılı bir şekilde beslenme değişikliği meydana getirmiş olan halk sağlığı politikalarından yararlanarak işe başlayabilirler.

Karbondioksit salınımına çözüm: Bitkisel beslenme

Yüzyıl sonuna kadar 2 santigrat derecelik artışın altında kalabilmek için sadece 1500 gigaton (1 gigation = 1 milyar tona tekabül ediyor) karbondioksit salma hakkımız kaldı. Gıda sektörü bu şekilde salınım yapmaya devam ettiği takdirde, 1356 gigaton karbondioksit salınımı yaparak neredeyse diğer hiçbir sektöre yer bırakmayacak. Hesaba, en fazla salınım yapan enerji sektörünü de kattığımız takdirde, şu anki Paris Anlaşması hedeflerinin ulaşılmaz olduğu aşikâr.

Hayvancılık sektörünün çok büyük miktarda karbon ayak izine sahip olduğunu vurgulayan araştırma, karbondioksit salınımını düşürmek için en etkili yöntemin bitkisel beslenmeye geçiş yapmak olduğunu gösteriyor.

2018’de Science dergisinde yayımlanan bir başka çalışma da “et”, süt ve süt ürünleri, yumurta ve su ürünleri”nin, gıda kaynaklı sera gazı salınımının yüzde 56’sını oluşturduğunu ortaya koymuştu. Bu denli büyük ve zararlı bir salınıma rağmen, bu ürünler insanların aldığı toplam kalorinin yalnızca yüzde 18’ini ve proteinin de yüzde 37’si gibi oldukça düşük bir miktarını oluşturuyor.

Bitkisel beslenmeye geçiş için hükümetler neler yapabilir?

Başka bir araştırmanın yazarları hükümetlerin “et” ve süt tüketiminin yarattığı sorunların üzerine eğilmekte isteksiz oluşunun sebebini, ağırlıklı olarak bu endüstrilerin politika üzerindeki etkisine ve siyasi bağlantıların gücüne bağlıyor.

Ancak karar vericiler, beslenme ve gıda sistemlerinde değişimi tetiklemek için daha önce uygulanmış olan halk sağlığı politikalarına benzer bir şekilde etkili politikalar üretebilir. Örnek olarak bazı ülkelerde alkollü içkilere ve meşrubatlara getirilen vergilendirme kurallarının tüketimi düşürmesini verebiliriz.

Benzer şekilde hayvansallar gibi karbon ayak izi yüksek olan “gıdalar” için bir fiyatlandırma ve vergilendirme politikası geliştirilebilir. Hatta İngiltere’de faaliyet gösteren bazı sağlık kuruluşları, gezegene verdiği zararlar nedeniyle “et” ürünlerine yönelik özel bir “karbon fiyatlandırması” yapılması için hükümete şimdiden çağrı yapıyor.

Burada önemli bir nokta, getirilecek fiyatlandırma ve vergilendirme sisteminin yüksek ve düşük gelirli bireylerin gıdaya erişiminde daha fazla eşitsizlik meydana getirmemesi. Bunun için de bu yeni düzenlemeyi yaparken sağlıklı gıdaların ve bitkisel ürünlerin de sübvanse edilmesi ve devlet yardımı alması tavsiye ediliyor.   

Vergilere ek olarak, okullarda ve kamu kuruluşlarında sağlıklı gıdaların teşvik edilerek sağlıklı beslenme alışkanlığının, özellikle çocuklar ve gençler arasında geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması öneriliyor.

Toplumsal farkındalığı artırmaya yönelik beslenme önerileri ve gıda olarak satılan ürünlerin etiketlenmesi de, hükümetlerin uygulayabileceği politikalar olarak sıralanıyor.

Makalenin yazarlarından Clark, sözlerini şöyle bitiriyor:  “Hepimizin bu bütünde bir rolü var. Davranışlarımızı ve yemekle ilişkimizi değiştirmek, daha iklim dostu bir gıda sistemine geçiş yapmak için hepimize sorumluluk düşüyor.”

Halihazırda milyarlarca hayvanın katledildiği, “et”, süt ve yumurta endüstrileri tarafından akıl almaz bir sömürüye maruz bırakıldığı, beden parçaları ve salgılarının besin olarak sofralarımıza getirildiği bir beslenme biçimi ne hayvanlar, ne insanlar, ne de gezegen için iyi. Vegan bir yaşama geçiş yapmak bugün ve gelecek için tüm canlılar ve ekosistemler adına bireysel sorumluluğumuz. Hükümetler ise politika değişiklikleriyle daha fazlasını yapmakla yükümlü.

Not: Vox.com sitesindeki orijinal makale kısaltılarak çevrilmiş, bazı kısımları birleştirilerek ve ek kaynaklardan eklemeler yapılarak derlenmiştir. Bilimsel çalışmanın tamamını okumak için bu bağlantıyı tıklayabilir, Amazon’da hayvancılık kaynaklı yangınlar ve tahribat ile ilgili ek bilgi ve fotoğraflar için National Geographic sitesindeki makaleyi ve Washington Post’ta yayımlanan yazıyı inceleyebilirsiniz.

Kapak fotoğrafı: Mert Guller/Unsplash

Bitkisel beslenmeye geçiş için hükümetler neden devreye girmeli? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.