Yunuslarda yas ve keder benzeri davranışlar

Araştırmacılar bu davranışı tanımlarken “epimeletic behaviour” kavramını kullanıyor. Bu terim; hasta, yaralı ya da ölmekte olan bir bireye bakım göstermeye, onu desteklemeye ve ölümünden sonra da bedenine yönelik bakım davranışlarının sürdürülmesine verilen bilimsel isim. Geographe Marine Research’ün baş araştırmacısı Capri Jolliffe, yunusların ve yüksek sosyal bilişe sahip birçok hayvanın kayıptan sonra insanların deneyimlediğine benzeyen yas süreçleri yaşayabildiğine dair güçlü bilimsel kanıtlar bulunduğunu söylüyor.

Jolliffe’e göre özellikle yunuslar, yaşamları boyunca az sayıda yavru dünyaya getirdikleri ve her yavruya yoğun ebeveyn ilgisi gösterdikleri için anne ve yavru arasındaki bağları son derece güçlü hayvanlar. Normalde bu davranış üç ila yedi gün sürerken, Fraggle yavrusunu 11 gün boyunca bırakmadı. Araştırmacılar bunun, şimdiye kadar belgelenmiş en uzun vakalardan biri olabileceğini düşünüyor. Ek olarak, Fraggle’da olduğu gibi, yas benzeri davranış gösteren anneler çoğu zaman beslenmeyi bırakıyor.

Bu olay, Fraggle’ın ilk kaybı da değildi. Araştırmacılar, anne yunusun son yedi yıl içinde dünyaya getirdiği dört yavrusunu da kaybettiğini belirtiyor. Bu nedenle bazı bilim insanları, önceki kayıpların da bu son davranışın süresini etkileyip etkilemediğinin araştırılması gerektiğini düşünüyor.

Ayrıca yunuslarda sık sık gözlenen bir davranışa da makalede atıfta bulunuluyor: Süreç boyunca sürü üyelerinin de anneyi yalnız bırakmadığı, diğer yunusların sık sık yanına gelerek onunla birlikte yüzdüğü ve sosyal bağlarını sürdürdüğü aktarılıyor.

Bugüne kadar kaydedilen ölü yavru taşıma vakalarının yaklaşık %75’i anne yunuslara ait.

Rodney Peterson ve Capri Jolliffe’nin ekibi, bu davranışın istisnai olmadığını; bölgede hemen her yıl benzer yas benzeri davranışlar gözlemlediklerini belirtiyor. Jolliffe’nin ifadesiyle, “Yunusların duygusal yaşamlarını hâlâ tam olarak anlayabilmiş değiliz.”

_{Hayvanlarda yas, keder ve veda benzeri davranışlar oldukça yaygın. Özellikle yunuslarda bu vakanın benzeri oldukça sık görülüyor. İlk video anne yunus Fraggle’ı görüyorsunuz. Diğerlerinde ise; et, süt, yumurta, giyim / moda sektörleri için hayvancılık endüstrisinin yavrularından ve arkadaşlarından ayırdığı milyarlarca inekten ve tavuktan yalnızca bazılarını… Fotoğraf: Geographe Marine Research}

Yunuslara Özgürlük Platformu’nun bir başka vaka üzerinden aktardığı gibi; yunuslarda “‘ölü türdeşlerine bakma, ilgi gösterme ve özenli hareket etme” davranışı aslında pek de şaşırtıcı değil. Hayvanlarda, özellikle de deniz memelilerinde acı, yas tutma ve keder tepkilerine benzeyen davranışların yaygınlığını kanıtlayan pek çok araştırma literatürde mevcut. Hatta Haziran 2018’de Zoology dergisinde yayımlanan bilimsel bir çalışma yunusların bu tür davranışları, diğer setase (yunuslar ve balinalar) türlerine oranla 18 kat daha fazla gösterme eğilimi olduğunu dile getiriyor. Özellikle dişilerin ölü türdeşleriyle ilgilenmesinin altında yatan nedenin korumaya, canlandırmaya ve kurtarmaya çalışma veya yas tutma davranışı olduğu düşünülüyor.”

Mart 2024’te İstanbul Boğazı’nda da benzer bir davranış gözlemlenmişti: Bir yetişkin yunus en az altı gün boyunca, Zeytinburnu ile Yeşilköy sahili arasındaki 7 km’lik bir alanda, hayatını kaybeden yoldaşının yanından ayrılmayarak güçlü sosyal bağları ve yas benzeri tepkileri gözler önüne sermişti. Bu olay, İstanbul Üniversitesi’nden deniz memelisi uzmanları tarafından bilimsel olarak belgelenmişti. Bu çalışmaya göre; refakat eden yunusta, “genellikle ölü bireyin yanında bekleme davranışı sergilediği gözlemlenmiştir. Herhangi bir tekne ile yaklaşıldığında, refakatçinin sırt yüzgecini ölü bireyin yüzgeçlerine iliştirerek sürüklediği veya başıyla iterek ölü bireyi tekneden uzaklaştırdığı görülmüştür.”

Peki, bir anne yunusun acısı milyonları derinden etkilerken, benzer bağlar kuran diğer hayvanların yaşadıkları neden dikkatimizi çekmiyor, neden ana akım basın yayın organlarında haber olmuyor?

Sığırların güçlü aile bağları

Araştırmalar, yakın sosyal bağ kurdukları bireylerden ayrılan sığırların davranışlarında ve fizyolojilerinde belirgin değişiklikler olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar bunun olumsuz bir duygusal deneyimle ilişkili olduğunu belirtirken, bu deneyimin doğasını anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor.

Bilimsel araştırmaların yanı sıra, hayvanlarla birlikte yaşayan kişilerin uzun süreli gözlemleri ve deneyimleri, sığırların yalnızca sürü halinde yaşayan hayvanlar olmadığını; belirli bireylerle uzun süreli arkadaşlık ilişkileri kurduklarını, sosyal bağlarını yıllarca koruyabildiklerini ve birlikte oldukları bireylerden ayrıldıklarında belirgin stres belirtileri gösterdiklerini ortaya koyuyor. En yakın arkadaşlarıyla birlikte olduklarında kalp atış hızlarının düştüğü ve daha sakin davrandıkları da kanıtlanmış durumda.

Sweet Farm Program Direktörü Carol Messina, yıllardır kurtarılan sığırlarla çalışan biri olarak bunu şöyle anlatıyor: “Tıpkı insanlar gibi onların da sosyal ihtiyaçları var. Arkadaşlarının ilgisine ve sosyal iletişime çok açıklar.”

Messina’ya göre her sürünün kendine özgü bir sosyal yapısı bulunuyor. Bazı bireyler günlerini hep aynı arkadaşlarıyla geçiriyor; hatta geceleri yan yana uyumayı tercih ediyor. Bu sosyal bağlar yalnızca arkadaşlıkla da sınırlı değil. Anne ve yavru arasındaki bağ da son derece güçlü.

Dean Farm Trust’tan Sam Clews, annelerinden ayrılan buzağıların günlerce annelerini aradığını gözlemlediklerini anlatıyor:

“Etleri için yetiştirilmek üzere annelerinden ayrılan yavrular bize geldiklerinde sürekli parmaklarımızı emiyorlardı. Annelerinin yanındaki güven duygusunu yeniden yaşamaya çalışıyorlardı.”

Bilimsel çalışmalar da anne ve yavrunun ayrılmasının hem annede hem de yavruda yoğun stres tepkileri, uzun süreli seslenme davranışları ve davranış değişikliklerine yol açtığını gösteriyor.

Tavuklar da kayıplara duyarlı

Tavuklar çoğu zaman yalnızca yumurta veya “et” üretimiyle ilişkilendiriliyor. Oysa hayvan davranışları üzerine yapılan çalışmalar, onların karmaşık sosyal ilişkiler kurduğunu, yüzden fazla bireyi ayırt edebildiğini, birbirlerinden öğrenebildiğini ve güçlü sosyal hafızaya sahip olduklarını ortaya koyuyor.

Araştırmalar, sürüden bir bireyin kaybının ardından tavukların davranışlarının değişebildiğini gösteriyor.

Bazıları geçici olarak daha sessiz davranabiliyor, yeme ve içmeden kesilebiliyor, ölen bireyin bulunduğu bölgede daha uzun süre kalabiliyor ve sürü içindeki sosyal düzen yeniden oluşana kadar grup dinamiklerinde değişiklikler gözlenebiliyor.

Çıkardıkları seslerin dahi somut bir şekilde değişiklik gösterdiğini aktaran kayıtlar mevcut.

Bristol Üniversitesi’nden hayvan davranışları araştırmacısı Dr. Joanne Edgar, tavukların yalnızca kendi yaşadıklarına değil, diğer bireylerin duygusal durumlarına da tepki verebildiğini gösteren çalışmalarıyla tanınıyor. Edgar’ın araştırmalarında, yavrularının strese girdiğini gören anne tavukların kalp atış hızlarının arttığı, göz sıcaklıklarının yükseldiği ve yavrularına daha fazla koruyucu seslenme davranışı gösterdiği ortaya kondu. Bu bulgular, tavukların başkalarının yaşadığı sıkıntıya fizyolojik düzeyde tepki verebildiğini gösteren ilk deneysel kanıtlar arasında yer alıyor.

Kayıp gönderge ve seçici empati

Yunuslar, inekler ve tavuklar… Yaşam alanları ve biçimleri farklı olsa da bilim, hepsinin güçlü sosyal bağlar kurduğunu; aile bireylerini tanıdığını; arkadaşlık ilişkileri geliştirdiğini ve kayıp, ayrılık ya da stres karşısında davranışsal ve fizyolojik tepkiler verdiğini ortaya koyuyor.

Bir anne yunusun 11 gün boyunca yavrusunu sırtında taşıması dünya gündeminde geniş yer bulurken, her gün annelerinden ayrılan buzağıların ve sürüsünden koparılan tavukların sesleri ve öyküleri neden aynı görünürlüğe sahip değil?

Hayvan davranışları üzerine yapılan araştırmalar, yunusların, sığırların, tavukların ve daha pek çok hayvan türünün güçlü sosyal bağlar kurduğunu; ayrılık ve kayıp karşısında davranışlarının değişebildiğini gösteriyor. Oysa bugün “kayıp gönderge” halini alan yunuslar dışındaki bu hayvanlar, özfarkındalığı son derece yüksek olan, hayal kırıklığı, acı, korku, endişe ve mutluluk gibi pek çok duyguyu yaşayan, meraklı ve merak uyandıran muhteşem hayvanlar. 

Bilim yalnızca hayvanların güçlü sosyal bağlar kurduğunu değil, aynı zamanda insanların da türlere göre seçici empati geliştirdiğini gösteriyor. Psikoloji ve hayvan çalışmaları alanındaki yeni makaleler, yukarıdaki sorumuzun bir kısmına ışık tutuyor ve insanların bu kayıplara gösterdiği empatinin türlere göre büyük ölçüde değiştiğini ortaya koyuyor.

McGrath ve çalışma arkadaşlarının 1000 kişiyle yaptığı araştırmada katılımcıların %90’ı bazı hayvanların ya da tüm hayvanların yas yaşayabileceğine inanırken, %23’ü tüm hayvanların yas yaşayabildiğini ifade etti. Araştırma ayrıca katılımcıların yas duygusunu en çok kedi, köpek, yunus ve fil gibi evcil hayvanlara ve bilişsel kapasitesi yüksek olduğu düşünülen türlere atfettiğini ortaya koydu. “Çiftlik hayvanları” olarak anılan türlere ve korku uyandıran hayvanlara ise belirgin biçimde daha az atfedildiğini gösterdi. Yani et, süt ve yumurta endüstrileri tarafından sömürülen hayvanların, belirgin biçimde daha az yas yaşayabilen hayvanlar olarak değerlendirildiği aktarıldı. Araştırmacılar, özellikle “çiftlik hayvanları” söz konusu olduğunda kamuoyunun bilimsel bulguları yeterince bilmediğine dikkat çekiyor.

Yapılan çalışmaların bazıları bunu “disenfranchised grief“, yani “toplumsal olarak tanınmayan yas” kavramıyla açıklıyor. Bazı hayvanların ölümü kamusal yasın konusu olurken, diğerlerinin yaşadığı kayıplar ve onlar için hissedilen üzüntü çoğu zaman görünmez kılınıyor. Filozof Kathryn Gillespie ise bazı hayvanların yaşamlarının ve ölümlerinin daha en baştan “yas tutulabilir”, bazılarının ise “yas tutulamaz” (ungrievable) olarak kurgulandığını savunuyor.

Her gün mal, kaynak, stok olarak görülen canlıların yaşadığı milyonlarca benzer ayrılık sessizce geçip giderken, kendimize sormamız gereken sorular belki de şunlar ve daha fazlası:

• Hangi hayvanların hissedebilirliğini görmeye, hangilerininkini görmezden gelmeye neden alıştık?
• Adalet ve empati duygularımızın sınırlarını kim çiziyor?
• Bilim hayvanların hissedebilirliğini her geçen gün daha fazla çalışmayla kanıtlarken, biz neden bunu yalnızca bazı türler için kabul edilebilir görüyoruz?
• Neden bazı acılar medyada manşet olurken, bazıları satır arasında bile geçmiyor?
• Acının ve duyguların türü mü farklı, yoksa bizim onu görme biçimimiz mi?
• Hayvanlar hakkında yeterince şey bilmiyor muyuz; yoksa bildiklerimize rağmen bazılarını görmemeyi mi tercih ediyoruz?

Eğer acı ve duygular türlere göre değişmiyorsa veya farklı şekillerde kendini gösteriyorsa, etik sorumluluğumuz neden değişsin?

–

Kaynaklar:

• ABC News, Geographe Marine Research, BBC, Mercy for Animals, Dr.Lori Marino
• Animal ethical mourning: types of loss and grief in relation to non-human animals
• Witnessing Animal Others: Bearing Witness, Grief, and the Political Function of Emotion
• Public attitudes towards grief in animals
• Animals and Grief: An Exploration of the Emotion and its Measurement in Non-Human Animals

Kapak fotoğrafı: Aaron Burden / Pexels

–

Anne yunus, yas benzeri davranışları ve diğer anneler yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

1 Kasım Pazartesi, İstanbul – Vegan Derneği Türkiye olarak, Türkiye’de veganlığın vicdan hürriyeti kapsamına alınması, veganların sağlık hakkı ve vicdan özgürlüğünün korunması amacıyla ilgili kurum ve bakanlıkların pozitif yükümlülüğünü yerine getirmesi için, hazırladığımız resmi dilekçeler ile 1 Kasım Dünya Vegan Günü’nde Ankara’dayız.

Devlet kurumlarının vegan bireylerin temel hakkı olan sağlıklı beslenme ve vicdan hürriyetlerinin korunması için pozitif adımlar atma yükümlülüğünü yerine getirmesi, kamusal ve özel alanlardaki toplu beslenme sistemleri menülerine vegan beslenme biçimine uygun zorunlu seçenekler konulması için düzenleme yapılması talebinde bulunuyoruz.

Sağlık, Millî Savunma ve Çalışma Bakanlıkları ile YÖK ve üniversitelere başvuru

Başvurularımızı; bugüne kadar derneğimize iletilen vegan bireylerin yaşadığı ortak sıkıntılar ve hak ihlalleri ışığında üniversiteler, hastaneler, askeriye, kamu kurumları ve özel şirketleri kapsayacak şekilde vegan beslenme hakkının tanınması için Yükseköğretim Kurulu (YÖK), Sağlık Bakanlığı, Millî Savunma Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na yapıyoruz.

Başvurularımızın bir ayağı olarak dün, vegan öğrenciler tarafından başvuruda bulunulmasına rağmen vegan yemek seçeneği konusunda olumlu adım atmayan veya sistemli bir uygulama sunmayan üniversitelere de e-posta yoluyla dilekçe gönderdik. İlk etapta Ankara’daki Hacettepe Üniversitesi ve Gazi Üniversitesi ile İzmir’deki Bakırçay Üniversitesi’ne yemekhanelerinde vegan menü bulundurulması konusundaki gerekçeli resmi talebini ilettik.

Önümüzdeki günlerde Türkiye çapındaki diğer üniversitelerdeki öğrenciler ile birlikte hareket ederek üniversitelerin hayvan hakları, iklim krizi ve halk sağlığı konularında duyarlılığını artırmaya ve üniversitelerin ekolojik ayak izlerini azaltmaya yönelik adım atmasını sağlamaya devam edeceğiz. 

Vicdan özgürlüğü kapsamında veganlık

YÖK’e ve bakanlıklara hitaben hazırladığımız dilekçede,veganizmin her çeşit hayvansal gıda ve ürünü kullanmayı reddeden vicdani bir tutum olduğunu vurgulayarak T.C. Anayasası’nın, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ve Medeni ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin ilgili maddelerine atıfta bulunuyoruz.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından veganizmin sözleşmenin 9. maddesinde düzenlenen “vicdan hürriyeti” kapsamında kabul edildiğini belirterek, “Anayasa ve Uluslararası Sözleşmeler çerçevesinde ‘Din ve Vicdan Hürriyeti’ kapsamında vegan bireylerin yaşam biçimlerini inanç ve kanaatleri doğrultusunda yaşama hakları tartışılmazdır. Gerek Anayasa gerekse uluslararası sözleşmeler gereğince bireylerin vicdan hürriyetlerini koruma yükümlülüğü bulunan Devlet tarafından hayvansal ürün tüketmeyen bireylerin vicdani hürriyetlerini teminat altına alınması ve Devletin pozitif yükümlülüğünü yerine getirmesini icap etmektedir. Özel ve kamusal alanlarda toplu beslenme sistemlerinde vegan alternatiflerin bulunmayışı, vegan bireylerin yetersiz beslenmesine ve aç kalmalarına sebebiyet vermekte ve hayvansal ürün tüketmeyen vegan bireylerin Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle teminat altına alınan hakları ihlal edilmektedir,” diyoruz.

Sağlıklı yaşam hakkı kapsamında veganlık

Dilekçede ayrıca “sağlık hakkı” kapsamında, vegan beslenen bireylerin gerek devlet, gerek özel teşebbüs tarafından idare edilen işyerleri, okullar, üniversiteler, hastaneler vb kurumlarda sağlık hakkının korunmadığına dikkat çekiyor, Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Toplu Beslenme Sistemlerinde Ulusal Menü Planlama ve Uygulama Rehberi’nde vegan beslenen bireylerin sağlık hakkının gözetilmediğini vurguluyoruz.

Veganların toplu beslenme sistemlerinde neredeyse her zaman yetersiz beslenmeye, bazı zamanlar aç kalmaya maruz bırakılması sebebiyle ilgili kurum ve bakanlıklar tarafından kamusal ve özel alanlardaki toplu beslenme menülerine vegan beslenme biçimine uygun zorunlu seçenekler konulması için düzenleme talebinde bulunuyoruz.

Dilekçede sağlık hakkının kapsamı ve devletlerin yükümlülüğünü ise özetle şu şekilde açıklıyoruz: “Anayasamız ve tarafı bulunduğumuz uluslararası sözleşmelerin ilgili düzenlemeleri gereği temel hakların en başında gelen yaşam ve sağlık haklarının temini, korunması gereğinin yerine getirilmesi ve bu haklara saygı gösterilmesi devletlerin yükümlülüğünde olup, Devletin bu yükümlülük gereğince bireylerin yeterli gıda hakkı, düzgün beslenme hakkı, besleyici ve asgari temel yiyeceklere erişim hakkını korumaları, gerekli önlemleri ve düzenlemeleri almaları gerekmektedir. Aynı zamanda sağlık hakkının, temel hak ve özgürlükler kapsamında, hem hakları hem de özgürlükleri kapsadığı muhakkaktır. Buradaki özgürlükler; kişinin kendi sağlık ve bedenini kontrol etme hakkı ve özgürlüğü ve müdahaleye maruz kalmama hakkını içerir.”

Dünya Vegan Haftası’nın özel konuğu Jordi Casamitjana

Ayrıca Dünya Vegan Haftası kapsamında planladığımız veganizm farkındalık programında, yaptığımız resmi başvurularla bağlantılı olarak, İngiltere’de çalıştığı iş yerine açtığı dava sonucunda emsal bir karar ile veganlığın “Eşitlik Yasası” kapsamında korumalı bir özellik olarak tanınmasını sağlayan etik vegan zoolog ve yazar Jordi Casamitjana’yı konuk ediyoruz. 3 Kasım Çarşamba saat 21:00’de Instagram hesabımızdan Jordi Casamitjana ile çevrimiçi gerçekleştireceğimiz söyleşi, yayın sırasında Türkçeye çevrilecek ve yürütülen hukuki mücadelenin ayrıntıları konuşulacak.

Aynı zamanda 5 Kasım Cuma günü Instagram’dan yapacağımız çekiliş ile V-Label logolu vegan ürün çantaları hediye edecek. Hafta boyu sürecek etkinliklere dair duyurular için https://www.instagram.com/tvd.org.tr’yi takip edebilirsiniz.

Dünya Vegan Günü nedir?

Dünya Vegan Günü, hayvan hak ve özgürlüklerine dair toplumsal farkındalık yaratmak, vegan felsefenin ve yaşam tarzının hayvanların, insanların ve gezegenin iyiliği için yaygın bir şekilde benimsenmesini sağlamak için 1994’ten bu yana her yıl 1 Kasım’da kutlanıyor.

Dünyanın dört bir yanında seminerler, sergiler, vegan tadımlar, halka açık tartışmalar ve atölye çalışmaları ile kutlanan Dünya Vegan Günü, veganlığın etik, erişilebilir ve sağlıklı bir yaşam tarzı olduğunu geniş kitlelere aktarmak ve veganlığa dair yerleşmiş önyargıları ortadan kaldırmak için Türkiye dahil pek çok ülkede düzenleniyor.

tvd.org.tr

Kahramanmaraş'tan Hatay'a geçen PETA ve Univeg eki

Ümidimiz kesilmedi. Bulut; Çilek ve daha nicesi gi Depremin 13. gününde hala evinde aç ve susuz bir şekilde hayata tutunan kediler ve köpekler var. Hatay'dan Malatya ve Kahramanmaraş'a kadar pek çok bölgede yıkımlar başlamadan önce mahsur kaldıkları evlerinin içinde kurtarılmayı bekleyen, seslerini duyurmaya çalışan canlar için: #CanlıVarsaYıkılamaz! #deprem #afad #akut #kahramanmaraş #malatya #elbistan #hatay #antakya #depremkedileri" aria-hidden="true">

#YaşamİçinBirlikteyiz Dayanışma Kampanyamızın ilk

Depremle yıkılan illerde kimsesiz kalan hayvanlar

Yaşam İçin Birlikteyiz Dayanışma Kampanyamıza dest

#yaşamiçinbirlikteyiz kampanyası kapsamında destek

Diyarbakır tırımız #yaşamiçinbirlikteyiz kampanyas

Zor zamanlarda güne umutla başladık. Depremden Depremden etkilenen bölgelerdeki hayvanları tahliye etmek için gittiğimiz ilk noktalardan biri olan Kahramanmaraş’ta, alandaki arama-kurtarma ekiplerinin de yardımıyla yıkık bir pet shop’tan 40 kuş çıkardık. Univeg ve PETA saha ekibimiz özellikle sağlık durumu kötü olan kuşların tedavisi için hepsini, hızla Adana’da depremzede hayvanlara gönüllü destek veren Petlife Veteriner Kliniği’ne götürdü. Animal Save Türkiye, nakiller için çalışma yaparken, Simurg Kuş Yuvası Derneği de onlara bakım ve rehabilitasyon için kapılarını açıyor. Bundan böyle küçücük kafeslerde ömür boyu hapsolmayacak, alınıp satılmayacaklar. Dostlarımızı, bu dünyayı paylaştığımız diğer canlıları geride bırakmadan tahliye ve nakil çalışmamıza devam… #YaşamİçinBirlikteyiz #DayanışmaYaşatır" aria-hidden="true">

Hatay Hayvan Barınağı'nda bulunan depremden etkile

#yaşamiçinbirlikteyiz kampanyamız kapsamında her g

#YaşamİçinBirlikteyiz dayanışmasının ilk tırı, dün

Yaşam İçin Birlikteyiz dayanışma kampanyamıza yard

Yardımlarınızın ihtiyaç sahiplerine ulaştığı bilgi Bizimle olan ve destek veren herkese çok teşekkür ederiz. #yaşamiçinbirlikteyiz #deprem #yardım" aria-hidden="true">

İlk günümüz için hedef bölgemiz Hatay’dı. Yardımla Bizimle olan ve destek veren herkese çok teşekkür ederiz. #yaşamiçinbirlikteyiz" aria-hidden="true">

#yaşamiçinbirlikteyiz kampanyası için desteklerini

#yaşamiçinbirlikteyiz kampanyamızın 4. gününde aci

#YaşamİçinBirlikteyiz Dayanışma Kampanyasının ilk

#YaşamİçinBirlikteyiz dayanışma kampanyamız kapsam

Vegan Derneği Türkiye olarak "Yaşam İçin Birliktey

Pek çok ilde hissedilen yıkıcı #deprem ve art arda

Daha fazla yükle… Instagram'da takip et

1 Kasım Dünya Vegan Günü’nde Ankara’dayız yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Yazı: Emre Kayatepe *

2012 yılında yayımlanan bir çalışma [i], bir hayvanı yiyecek olarak tüketmekteki isteği etkileyen önemli bir faktörün, o hayvanın zihinsel kapasitesine dair varsayımlarımız olduğunu gösteriyor. Şöyle özetleyebiliriz: Bir hayvanın zihinsel kapasitesinin ne kadar yüksek olduğunu düşünüyorsak, onu yeme isteğimiz o oranda azalıyor ve onu yiyecek olarak tüketmeyi ahlaki bir yanlış olarak görmeye başlıyoruz.

Hindistan, Kanada, ABD, Hong Kong, ve Çin’den katılımcıların dahil olduğu bir diğer çalışma [ii] da benzer bulgular ortaya koyarak, zihinsel kapasite ve yenilebilirlik düşüncesi arasındaki ilişkinin tek bir kültüre özel olmadığını gösteriyor. Bu çalışma zeki olduğu düşünülen hayvanları yeme düşüncesinin, kültür fark etmeksizin, insanlarda iğrenme duygusunu tetiklediğini gösteriyor.

“Et paradoksu” olarak adlandırılan, yani insanların “et” yemekten keyif alırken, başka canlılara zarar verilmesini ve onların öldürülmesini onaylamaması ikileminden yola çıkılarak yapılan bir çalışmada [iii], araştırmacılar öncelikle katılımcıları iki gruba ayırıyor. Bir grup katılımcıdan kaju fıstığı yemeleri istenirken diğer gruptan kurutulmuş et yemeleri isteniyor. Katılımcılar yiyeceklerini yedikten sonra, onlara otlak içerisindeki bir inek fotoğrafı gösterilerek, bu ineğin ahlaki davranılmayı ne kadar hak ettiği soruluyor. Araştırmanın sonuçlarına göre, fıstık yiyenlere kıyasla, biraz önce et yiyen katılımcılar, ineğin ahlaki davranılmayı daha az hak ettiğini düşünüyor.

Bu sonuçlara bakarak şu çıkarımı yapmak mümkün: Et tüketimi, hayvanlar için hissedilen ahlaki kaygıları azaltmaktadır. Araştırmacılara göre, azalan bu ahlaki kaygılar, hayvanların acı çekme kapasitelerinin düşük olduğuna dair bir yanılsamayı da beraberinde getiriyor.

Bu noktada şu soruyu sormak önemli: “Et” tüketimi neden insan dışı hayvanlar için hissedilen ahlaki kaygılarda bir azalmaya sebep oluyor?

Negatif hisleri bastırmak için strateji

İlk bahsettiğim, 2012 yılına tarihlenen çalışmanın devamında araştırmacılar, katılımcılara bir yiyecek tadımına katılacaklarını söylüyorlar. Söz konusu yiyecek tadımı, katılımcılarda bir beklenti oluşturmak amacıyla öne sürülüyor ve aslında gerçekleşmiyor. Bu noktada araştırmacılar katılımcıları iki gruba ayırıyor: Meyve tadımına katılacağı söylenenler ve et tadımına katılacağı söylenenler. Hangi tür yiyeceği tadacağı katılımcılara açıklandıktan sonra katılımcılardan bir ineğin zihinsel kapasitesini değerlendirmeleri isteniyor.

Sonuçlara göre, birazdan yiyecek tadımında et yiyeceğini düşünen katılımcılar, meyve tadımına katılacağını düşünen katılımcılara kıyasla bir ineğe çok daha az zihinsel kapasite atfediyor. Bir başka ifadeyle, birazdan et yiyeceğini düşünen katılımcılar bir ineğin zihinsel kapasitesinin az olduğunu düşünmeye başlıyor.

Araştırmayı yürütenler bu durumun, zihinsel kapasitesi yüksek olan bir canlıyı yemekten dolayı oluşabilecek negatif hisleri bastırmak amacıyla kullanılan stratejik bir mekanizma olduğunu öne sürüyor.

Bu bakış açısına göre, bir önceki çalışmada bahsedilen et tüketimi sonrası hayvanlar için hissedilen ahlaki kaygılardaki azalmanın da bu mekanizmanın başka bir dişlisi olması oldukça olası gözüküyor.

Bilişsel Çelişki Kuramı

Bu mekanizmanın oluşmasındaki psikolojik süreçlere daha yakından bakarsak tablonun hepimiz için biraz daha netleşeceğini düşünüyorum. 1957 yılında Leon Festinger adında Amerikalı bir sosyal psikolog, Bilişsel Çelişki Kuramı’nı [iv] ortaya atmıştır. Ortaya çıktığı günden beri çokça çalışılmış, oldukça ses getirmiş, hala da getirmeye devam eden, psikolojinin en etkili kuramlarından biri olduğu söylenebilir.

Bilişsel Çelişki Kuramı’na göre, bir insanın düşünceleri ile davranışları uyumsuz ise kişinin zihninde “Bilişsel Çelişki” adı verilen, huzursuzluğa sebep olan, tutarsızlıktan kaynaklanan olumsuz duygular ortaya çıkar. Kişi, zihnindeki çelişkiyi gidererek bu olumsuz duyguları azaltmaya çalışır. Çelişkiyi gidermek iki şekilde mümkündür: Ya davranış değişerek düşüncelerle uyumlu hale gelecektir ya da düşünce değişerek davranışlarla uyumlu hale gelecektir.

Yukarıdaki araştırmalarda anlatılan süreçleri, örneğin bir ineğin zihinsel kapasitesini düşük olarak değerlendirmeyi veya et tüketimi sonrası hayvanlar için hissedilen ahlaki kaygılardaki azalmayı, Bilişsel Çelişki Kuramı’na göre yorumlayan araştırmacılar, bu süreçlerin, kişinin bilişsel çelişkisini azaltmaya yönelik, kişiye zihinsel bir rahatlık sağlayacak bir düşünce temeli oluşturmak için kullanılan stratejik bir mekanizmadan başka bir şey olmadığını öne sürüyor.

Diğer bir ifadeyle, “et” yiyen kişinin bir ineğin zihinsel kapasitesini düşük olarak değerlendirmesi, düşünceyi davranışla aynı hizaya getirecek bir girişim olarak karşımıza çıkıyor. Kişi bu sayede, gerçekleştireceği davranıştan ötürü duyacağı rahatsızlığı azaltmış oluyor.

Burada değinilmesi gereken önemli bir nokta var: “Et” yemeden hemen önce kişinin, ineğin zihinsel kapasitesini az bulmaya başlamasının bilinçli bir süreç olması çok da mümkün gözükmüyor. Bir başka deyişle, et yiyen kişi “Birazdan et yiyeceğim, öyleyse ineğin zihinsel kapasitelerini düşük bulmalıyım” gibi bir muhakemeye bilinçli bir şekilde sahip olmuyor. Bu sürecin bilinçdışı, yani farkında olunmayan bir şekilde işlemesi daha mümkün.

Diğer bir ifadeyle kişi, bilincinde ortaya çıkacak rahatsızlığı fark etmese dahi, zihni onun yapacağı yanlışı öngörüp kişinin kendi içindeki uyumsuzlukları gidererek onu daha rahat hissedeceği bir düşünüş tarzına yönlendiriyor olabilir.

Yukarıda düşüncenin değişip, davranışa uygun hale gelerek Bilişsel Çelişki’yi azaltmasını inceledik. Şimdi Bilişsel Çelişki Kuramı’nı bir de diğer tarafından ele alıp, davranışın değişerek düşünceye uygun hale gelişine bir göz atalım.

Bilişsel Çelişki Kuramı ve Veganlık

Kişi hayvan yeme davranışını gerçekleştirdiğinde ve ardından zeki, zihinsel kapasitesi yüksek bir canlıyı yediğini fark etmesi üzerine, bu farkındalık düşüncesi ile “et” yeme davranışı arasındaki uyumsuzluk, kişide “Bilişsel Çelişki” halini oluşturacak ve kişi kendisine rahatsızlık veren bu çelişkiyi gidermeye çalışacaktır. Son zamanlarda yükselişine tanıklık ettiğimiz vegan/vejetaryen hareket bu ikinci tür değişimin, yani davranışın değişerek düşünceye uyum sağlamasının bir sonucu olarak yorumlanabilir.

Yukarıda incelenen araştırmalar hayvan yeme davranışını konu edinmiştir. Ancak Bilişsel Çelişki Kuramı’nın önerdiği davranış-düşünce değişiklikleri, hayvan sömürüsü içeren diğer bütün alışkanlıklara da uygulanabilir. Örneklemek gerekirse, inek sütü veya inek sütünden elde edilmiş yoğurdu tüketen bir kişi, hayvanın sütünün oluşabilmesi için ineğin en başta “suni dölleme” adı verilen işlem yoluyla cinsel şiddete (tecavüz) maruz bırakıldığını göz önüne aldığında, davranış-düşünce değişim süreçleri, “et” yeme davranışında olduğu gibi harekete geçecektir.

Bilişsel Çelişki Kuramı bize, yiyecek olarak tüketilen bir canlının, zihinsel kapasitesi yüksek, zeki bir canlı oluşunun fark edilmesinden sonra ilerlenebilecek iki farklı yol sunmaktadır: Davranış değişikliği olduğu takdirde kişi hayvan yemeyi bırakacak; ancak aksi yönde bir değişim, yani düşüncede bir değişim olursa, yenilen hayvan zihinsel olarak aşağılık görülmeye başlanacaktır.

Burada kritik öneme sahip nokta, farkındalık oluştuktan sonraki süreci, davranışı değiştirmeye adamaktır. Bu noktada kişinin vicdanı ile üzerine düşünmeden kanıksamış olduğu alışkanlıklarının sıkı bir yarışa giriştiği kanısındayım. Bu yarışı, insan soyunun gerçek ahlaki sınavı olarak gören Milan Kundera’nın [v] satırlarını hatırlatmakta fayda var:

“Gerçek insan iyiliği, ancak karşısındaki güçsüz bir yaratıksa bütün saflığı ile özgürce ortaya çıkabilir. İnsan soyunun gerçek ahlaki sınavı, temel sınavı (iyice derinlere gömülmüş, gözlerden uzak sınavı) onun, merhametine bırakılmışlara davranışında gizlidir: Hayvanlara.”

[i] Bastian, B., Loughnan, S., Haslam, N., & Radke, H. R. (2012). Don’t mind meat? The denial of mind to animals used for human consumption. Personality and Social Psychology Bulletin, 38 (2), 247–256.

[ii] Ruby, M. B., & Heine, S. J. (2012). Too close to home. Factors predicting meat avoidance. Appetite, 59 (1), 47–52.

[iii] Loughnan, S., Haslam, N., & Bastian, B. (2010). The role of meat consumption in the denial of moral status and mind to meat animals. Appetite, 55 (1), 156–159.

[iv] Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.

[v] Kundera, M. (1984). Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği. s (308). Can Yayınları.

* Boğaziçi Üniversitesi 2020 Psikoloji Bölümü mezunu, TVD gönüllüsü

TVD not: Bir hayvanın zihinsel kapasitesi ister yüksek, ister düşük olarak tanımlansın -ki insan türü olarak insan dışı hayvanların zekâsını, duygusal ve zihinsel işleyişlerini henüz tam olarak idrak edemediğimiz ortada, hiçbir hayvan insan menfaati için dünyaya gelmiyor, insan eliyle öldürülmek için yaşamıyor. Zihinsel kapasite ve zekâ; istismar ve öldürme gerekçesi olarak belirleyici veya sınırlayıcı faktörler olamaz.

Kapak fotoğrafı: Andrew Skowron

Zihinsel Kapasite ve Yenilebilirlik Düşüncesi Arasındaki İlişki yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Haziran 2018’de Oxford Üniversitesi bilim insanları tarafından Science dergisinde yayımlanan ve bugüne kadar küresel gıda sistemleri hakkında yazılmış en kapsamlı makale de, yeni raporun çıktılarını teyit eder ve bitki temelli beslenmeye dair geleceğe yönelik yol haritasını çizer nitelikte.

“Gıda ve Pandemiler” başlıklı ProVeg International raporu, zoonotik* hastalıklara neden olan ve birbiriyle etkileşim halindeki faktörleri ana hatlarıyla çiziyor: Hayvancılık faaliyetleri için doğal yaşam alanlarının ve biyoçeşitliliğin yok edilmesi, yaban hayvanlarının besin olarak tüketilmesi ve hayvanların gıda amaçlı yetiştirilmesi.

ProVeg International raporunda endüstriyel hayvancılığın oluşturduğu pandemi riski şöyle özetleniyor: “Felaketin formülü beklenmedik bir şekilde basit: bir hayvan, bir mutasyon, bir insan ve tek bir temas noktası. COVID-19’un çıkış noktası konusunda henüz kesin bir bilgi edinilmiş değil; fakat bu durum, domuz veya kuş gribi için geçerli değil. Bu virüslerin hayvan çiftliklerinden çıktığını biliyoruz. Bu tesisler, virüslerin evrimi ve bulaşması açısından mükemmel şartları oluştururken, aynı zamanda antibiyotik direncinin gelişmesine de neden oluyorlar. Bu nedenle geleceğin pandemileri için en uygun ‘kuluçka’ ortamı, fabrika tipi hayvancılığın yapıldığı tesisler.

Et, yumurta ve süt ürünlerine yönelik iştahımız ve hayvanların yaşam alanlarını yok eden faaliyetlerimiz; kısıtlı / kapalı alanlarda her geçen gün çok daha fazla sayıda hayvan tutmamıza neden oldu. Bu da bizi yabani ve evcilleştirilmiş hayvanlar ile daha yakın temas haline getirdi.”

COVID-19’dan kuş gribine

COVID-19 gibi salgınlar daha çok yaban hayvanlarıyla ilişkilendirilse de patojenler** yaban hayvanlarından çiftliklerde sütü, yumurtası ve eti için yetiştirilen hayvanlara ve buradan da insanlara kolaylıkla geçebiliyor. Tıpkı kuş gribi ve domuz gribinde olduğu gibi… Yaban hayvanlarıyla temas sonucu Ebola, Marburg, HIV, Batı Nil virüsü ile SARS, MERS ve COVID-19 gibi koronaviüslerin insana geçtiğini hatırlatan rapor; rota virüsü, çiçek virüsü ve influenza A gibi hastalıkların da insan tüketimi için evcilleştirilmiş hayvanlardan geçtiğini vurguluyor.

Bugün COVID-19 kaynaklı ölüm oranının %4,7 olduğunun ve COVID-19’un sıradan gripten 47 kat daha ölümcül olduğunun altını çizen rapor, kuşlardan geçen “kuş gribi” (H5N1) kaynaklı ölümlerinin oranının ise %60 olduğunu belirtiyor.

COVID-19 endüstriyel hayvancılık tesislerinden veya mezbahalardan çıkmamasına rağmen kaçınılmaz bir şekilde buralara girmeyi başardı ve pek çok farklı soruna neden oldu. Rapor; “mevcut pandemi, hayvancılık endüstrisinin hastalıklara ne denli açık ve salgınlara karşı ne denli savunmasız olduğunu gösterdi” diyor ve bu uygulamaların hayvanlar, insanlar ve gıda sistemine gerek etik, gerekse ekonomik boyutuyla ciddi zararlar verdiğini aktarıyor.

Raporda, önümüzdeki yıllarda karşılaşabileceğimiz pandemilerin daha sık ve ölümcül olacağına dair uyarılar da var. Uzmanların bu endişe verici öngörüsü insan faaliyetleriyle ve özellikle de küresel gıda sistemiyle doğrudan bağlantılı.

Hayvan, insan ve çevre için gelecek vegan

Hayvancılık, dünya çapında toprak kullanımını en fazla etkileyen insan faaliyetlerinden biri olarak görülüyor. Artan dünya nüfusuyla birlikte hayvansal ürünlerin üretim ve tüketimine devam edilmesi, mera ve tarla açıp hayvan yemi ekme amacıyla ormanların yok edilmesine neden oluyor.

Rapora göre, mevcut tatlı su kaynaklarının %70’i ve yaşanabilir arazilerin %50’si yem yetiştirmek ve hayvan üretimi için kullanılırken, dünyadaki tarım alanlarının %80’inden fazlası da et, yumurta ve süt üretimi için kullanılıyor.

ProVeg International’ın raporu, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’ndan (UNEP) da destek buldu. ProVeg’in yeni raporunun “endüstriyel hayvancılık ile pandemi riski arasındaki bağlantıyı net bir şekilde ortaya koyduğunu” belirten UNEP Karasal Ekosistem Birimi direktörlerinden Musonda Mumba, “günümüzde patojenlerin, daha önce hiç görülmemiş bir şekilde yabani ve evcilleştirilmiş hayvanlardan insanlara geçebildiğini, buna imkan veren şartların da fazlasıyla mevcut olduğunu” vurguluyor. 

İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan iklim değişikliğine de değinen rapor, önümüzdeki yıllarda COVID-19 benzeri pandemileri engellemek için küresel gıda sisteminin, “dev bir zoonoz üretim makinesi gibi işleyen” hayvancılıktan uzaklaşacak şekilde kapsamlı bir dönüşüme girmesi gerektiğinin üzerinde duruyor. 

Önsözünü yazar ve biyoetik profesörü Peter Singer’ın kaleme aldığı ProVeg raporu, gelecekteki pandemileri önlemek ve küresel düzeyde karşılaştığımız pek çok sorunu çözmek için atılacak en önemli adımlardan birinin, hayvanları ve hayvansal ürünleri tüketmeye devam etmek yerine bitkisel beslenmeye geçmek olduğunun altını çiziyor.

Umut vadeden gelişmelerin, çözüm önerilerinin ve karar vericiler ile birlikte bireylere yönelik çağrıların bir araya getirileceği raporun ikinci kısmı, 2020’nin üçüncü yarısında kamuoyuyla paylaşılacak. 

Raporun İngilizce orijinal PDF versiyonuna bu bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

Nereden yediğiniz değil, ne yediğiniz önemli: Oxford Üniversitesi raporu

ProVeg International’ın raporundan iki yıl önce Science dergisinde yayımlanan ayrıntılı bilimsel çalışma da, gıda sistemlerinin sera gazı salınımlarını inceleyerek üretim ve beslenme tercihlerimizin küresel düzeyde çevreye etkilerini ortaya koydu. Çünkü gıda üretimi dünyadaki toplam sera gazı salınımlarının 1/4’ünden sorumlu. Et, süt, yumurta ve deniz ürünlerini kapsayan hayvancılık ise, gıda sera gazı salınımlarının %31’ini oluşturuyor.

Besin maddesi olarak tanımlanan ve hayvanların da aralarında bulunduğu 29 “ürünü” toprak kullanımı, üretim, işleme, taşıma, perakende ve paketleme aşamalarıyla ele alan Oxford Üniversitesi makalesi, 119 ülkedeki 38 bin çiftlikten elde edilen verileri derledi.

Bu çalışmada öne çıkan en önemli bilgilerden biri, hayvansal ve bitkisel besinlerin sera gazı salınımları arasında ciddi miktarda fark olduğu. Yani hayvansal gıdaların bitki temelli besinlerden çok daha yüksek karbon ayak izi bıraktığı (ama buna rağmen protein ve kalori katkısının çok düşük olduğu)… Bu makaledeki verilerin görselleştirildiği Our World in Data’daki tabloya göre:

• 1 kg sığır eti üretmek 60 kg sera gazı salınımına neden olurken, 1 kg bezelye üretmek yalnızca 1 kg sera gazı salınımı meydana getiriyor. Soya sütü, kök sebzeler, mısır, domates, muz gibi bitki temelli besinler de bezelye ile benzer veya daha düşük sera gazı salınımına neden oluyor.
• 1’er kg kuzu ve peynir üretimi, 20 kg’dan fazla CO₂ eşdeğeri sera gazından sorumlu.
• Kümes hayvanları ve domuz üretimi de diğer hayvansal gıda üretimlerine oranla daha düşük karbon ayak izine sahip olsa da, sera gazı salınımları çoğu bitkisel besinden çok daha yüksek (6 ve 7 kg CO₂ eşdeğeri).

Tüm bu veriler ışığında işin bir de şu boyutu var: Endüstriyel hayvancılık ile ilişkilendirilen habitat kaybı ve fabrika tipi hayvancılığın çevreye zararı, insan sağlığına dair endişelerle birlikte pek çok kişiyi yerel çiftliklerden hayvansal ürün almaya yönlendirebiliyor. Oysa araştırmada ortaya çıkan veriler, aslında gıdanın “nereden” geldiğinden çok “ne” olduğunun ve bizim “nereden” değil, “ne” yediğimizin daha önemli olduğunu ortaya koyuyor.

Bu aşamada makaledeki şu veriler daha dikkat çekici hale geliyor: Çoğu gıdanın karbon ayak izi, daha çok (%80 oranında) toprak kullanımı ve çiftlik (üretim) aşamasında ortaya çıkıyor; gıda sistemlerinin diğer aşamalarında (işleme, nakliyat vb.) değil.

Araştırmaya göre taşıma/nakliyat aşaması, pek çok besinde %10’dan daha az bir salınım meydana getiriyor. Sadece nakil değil, işleme, perakende ve paketleme gibi tedarik zinciri aşamalarında da karbon ayak izi, çiftlik ve arazi kullanımı aşamalarına oranla düşük seyrediyor.

Nitekim bilim insanları hem makalenin düzeltilmiş versiyonunda hem de Science Daily ve The Guardian gibi mecralara verdikleri röportajlarda, üzerinde çalıştıkları farklı modellemeler doğrultusunda, hayvansal ürünlerin olmadığı bitki temelli bir beslenme biçiminin günümüzde ve gelecekte çevreye çok ciddi fayda sağlayacağını vurguluyor.

Buna göre;

• Hayvanların ve hayvansal ürünlerin yer almadığı (vegan) bir senaryo, tüm sektörlerde ortaya çıkan toplam küresel sera gazı salınımını %28 oranında azaltabilir. Aynı zamanda et ve süt ürünlerinin tüketilmediği bu senaryoda, küresel tarım alanlarının kullanımı da %75 oranında azaltılarak halen dünyayı besleyecek miktarda ürün temin edilebilir (Bu da ABD, Çin, Avustralya ve AB ülkelerinin toplam alanına eşit bir alana tekabül ediyor).
• En yüksek karbon ayak izine sahip hayvansal ürünlerin %50 oranında azaltılmasını içeren ikinci senaryoda ise, küresel sera gazı salınımları %20 azaltılabilir.

Bitki temelli beslenmenin, tatlı su kullanımını ve tarım alanlarının kullanımını da benzer bir şekilde azaltacağını belirten araştırmacılar, bu yaklaşım ve uygulamaların çarpan etkisi yaratacağını ve küçük davranış değişikliklerinin ne denli büyük ve çevre açısından olumlu sonuçlar meydana getirebileceğinin altını çiziyor.

Makalenin yazarlarından Joseph Poore, “Bu senaryolar, tropik ormanlar üzerindeki insan baskısını azaltarak bu arazileri yeniden doğaya kazandırabilir. (…) Dünya üzerindeki etkinizi azaltmanın en geçerli yolu vegan beslenme. Üstelik yalnızca sera gazlarını azaltmak için değil, okyanus ve denizlerdeki küresel asitlenmeyi ve ötrofikasyonu***, tarım arazileri ve su kaynaklarının kullanımı üzerindeki insan baskısını azaltmak için de geçerli. Et ve süt ürünlerini azaltmak, uçak yolculuklarını sınırlandırmak veya elektrikli otomobil almaktan çok daha somut sonuçlar doğurabilir.”

Veganlık ahlaki ve vicdani sorumluluk

Günümüzde yapılan bilimsel araştırmaların hayvanları ve hayvansal ürünleri tüketmenin sağlık ve çevre açısından zararlarına odaklanmaları ve bunları objektif bir şekilde sunmaları, beslenme ve yaşam tarzımızı değiştirmek için bize (ek) sağlam argümanlar sunuyor. Hayvanları “besin, ürün” olarak görmemek ve tüketmeye son vermek ise, diğer tüm dayanaklardan bağımsız olarak, hayvanlara karşı hem ahlaki hem de vicdani bir sorumluluk olarak her daim karşımızda duruyor.

Bilimsel çalışmaların da gösterdiği gibi, hayvan sömürüsüne son verip vegan bir yaşama geçiş yaptığımızda, bu sömürüden kurtulan yalnızca hayvanlar olmayacak. Hayvanlarla birlikte doğal alanlar ve sağlığımız da gıda manipülasyonundan kurtulacak.

(*) Hayvanlardan insanlara geçen

(**) Hastalıklara neden olan virüs ve bakteri gibi mikroorganizmalar

(***) Sudaki azot ve fosfat miktarının artması

Kaynaklar: VegNews, TotallyVeganBuzz, Oxford Üniversitesi, Our World in Data 1 & 2, Food Source UK, Science Daily, Science, Vegan Outreach, The Guardian

Yeni rapor: Hayvancılık ile pandemiler arasındaki bağlantı yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Tarih devinimdir, gelişimdir. İmkansızlıklar, yoksunluklar, bilerek bilmeyerek yapılan hatalar, bütün bu gelişimle ilerleme kaydetmelidir, istisnasız…

Bugün atlı faytonlar konusunda örnek verdiğiniz ülkeler yakın tarihte koloniciliğin, sömürgeciliğin ve köleliğin en canlı örnekleriydi, ancak şu an en azından tarihsel gelişimle köleliği kara bir leke olarak hatırlamamıza yardımcı oluyorlar.

Aynı şeyler bir gün sömürülen diğer canlılar için de yaşanıyor olacak, biz göreceğiz ya da görmeyeceğiz…

Nostalji günümüzün açıklanamayan alışkanlıklarını adlandırmanın ve ardına sığınmanın en pratik yöntemi olmuş durumda. Dedelerinizin nostaljisine sahip çıkmak adına nasıl ki duvarınızda çıra yakıp kitap okumuyor, sırtınıza heybe vurup ormanda odun toplamıyorsanız, kendi konforunuzu düşünürken yaptığınız gelişimsel çıkarımları, sadece kendinize alet etmemeli ve türcü yaklaşımlardan da aynı şekilde kaçınmalısınız.

Atlar duyarlı, duygusal ve hafızası olan canlılardır. Sizler makineleştirdiğiniz bu canlıların vurduğunuz altın semerle mutlu ve size müteşekkir olduğunu düşünüyor olabilirsiniz, bu sizin görüşünüz.

Empatiden uzak yapılan bu tür çıkarımlar sadece sömürüyü meşrulaştırmayı amaçlayan içi boş gerekçelerdir.

Bizler yalnızca hayvan hakkı değil yaşam hakkı savunucularıyız; çıkış noktamız adalet, hak ve özgürlüklerdir. Yalnızca Adalar değil, bu zulmün içindeki tüm atların, yalnızca atlar değil, insani sömürüden payını alan, hakkı gasp edilen işkence gören ve öldürülen tüm hayvanların bir an evvel yaşam ve özgürlük mücadelelerini (#YaşamNöbeti vb. çabalar sayesinde) kazanması en büyük temennimiz.

Bu doğrultuda, sizin de yüreğinize vicdan ve empati diliyoruz.

Vegan Derneği adına TVD Kurucu Başkanı Ebru ARIMAN

Görsel: Semih Özkarakaş

Yanıt verilen yazı: https://www.sabah.com.tr/yazarlar/uluc/2019/12/25/kaliplarinin-adami-olamayanlar

Hıncal Uluç’un Sabah Gazetesi’nde yayımlanan 25.12.2019 tarihli köşe yazısına cevaben – #SıfırAtlıFayton! yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Gerçekleştirilen çalışma neticesinde tüketicilerin neden veganlığa geçiş yaptıklarını, hangi ürünleri beğendiklerini ve beğenmediklerini ve hatta (bu bağlamda) favori süpermarketlerinin neler olduklarını gösteren birtakım sonuçlara ulaşıldı.

3 hafta süren anket çalışmasında 8300’den fazla kişinin katılımıyla ulaşılan sonuçlardan derlediklerimizi aşağıda sizinle paylaşıyoruz.W

Kimler “vegan vb. kimlik ve yaşam tarzlarına sahip” ve neden?

Bahse konu “vegan” spektrum içerisine giren katılımcıların %65’i kendilerini vegan olarak sınıflandırırken sadece %11’i bitki-bazlı tüketici ifadesini seçiyor ve %8’i ise vejetaryen terimini kendine daha yakın bulmakta.

Vegan spektrumun %85’ini kadınlar ve %64’ünü 25-54 yaş arasındaki kişiler oluşturmakta.

Bitki bazlı terimini seçen kişilerin bu kimlik/yaşam tarzı anlayışı görece yeni ve son zamanlarda çok daha popülerleşme eğiliminde, zira bu terimi seçenlerin %34’ü son bir yıldan kısa bir süredir böyle bir yaşam tarzına yönelmiş bulunmakta. 5 yıldır bu yaşam tarzını benimseyenlerin oranı ise kendi içinde %12.

Kendini vegan veya bitki-bazlı terimiyle ifade edenlerin %75’i son 5 yıl içerisinde söz konusu anlayış ve yaşam tarzını benimsemiş. Başka bir deyişle, günümüz veganlarının (ve hayvan bazlı ürün tüketmeyen tüketicilerinin) %75’i 5 yıl öncesine kadar hayvan bazlı ürün tüketen kişilermiş.

Genel değerlendirmede ifade edildiğinde, günümüz veganlarının %71’i “hayvanlar için etik sebeplerle” vegan olmuş. Ancak son bir yılda vegan olanların vegan olma nedenlerine bakıldığında (görece yeni veganların motivasyonları incelendiğinde), %39’unun çevreci (ekolojik) kaygıları en önemli sebep olarak gördükleri sonucuyla karşılaşılmakta.

Dahası, son 6 ayda vegan olanların da %36’sı vegan olmaktaki en büyük motivasyonları olarak sağlıklı olma hedeflerini belirtmiş.

Özetle, etik sebeplerle vegan olanlarla karşılaştırıldığında, sağlık için ve çevreci sebeplerle vegan olanların oransal artışı son yıllarda ve giderek çok daha fazla ivme kazanmakta.

Yararlanılan kaynak:
https://vegconomist.com/studies-and-numbers/results-of-vegan-food-livings-big-vegan-survey-2019-revealed/

Kimler vegan oluyor ve neden? (yeni araştırma) yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Fox çocuklarının hayvanlara hiçbir biçimde zarar vermemek gibi bir hassasiyete sahip olduklarını, öyle ki yanlışlıkla bir karıncayı ezmekten de dikkatle kaçınan bir anlayış içerisinde yaşadıklarını belirtti.

Çocuklarının “kendileri olmalarını” istemesi dolayısıyla onları yönetmekten her bakımdan ve özellikle farkında olmaksızın mikro düzeylerde bile yönetme yaklaşımından kaçındığını söyleyen 33 yaşındaki sinema oyuncusu çocuklarının veganlığı kendilerinin seçtiğini ve kendisinin de çocuklarının bu seçimlerine büyük bir memnuniyetle saygı gösterdiğini (ve destek verdiğini) ifade ediyor.

Söz konusu özgürlük alanına -Noah’nın giydiği ve medyada çok sık yer verilen renkli elbiselerine de atıfla- sorunlu toplumsal cinsiyet rollerini besleyen kalıp tarzlara aykırı biçimde giyinmek istemelerinin de dahil olduğunu sözlerine ekledi.

Kaliforniya’da gittikleri bu özel okulda hayvansal içerikli ürünlerle beslenmeye hiçbir biçimde zorlanmaksızın diledikleri vegan ve sağlıklı menülerle gıda ihtiyaçlarını karşılayabildikleri gibi çocuklara sunulan tüm yiyecek ve içecek seçenekleri sürdürülebilirlik kriterlerine de uygun!

Vegan ve organik beslenmenin yanı sıra, bütünüyle ekolojik bir anlayışın hakim olduğu okulda öğrencilerin küçük yaşlardan itibaren yiyecekleri kendileri yetiştirmekten marketlere satışına kadar çok çeşitli rolleri üstlenmelerine de imkan sağlanıyor. Böylece tüketim-üretim döngüsünün etik bir biçimde nasıl gerçekleşebileceği erken yaşlarda öğrenilmiş ve deneyimlenmiş oluyor.

Yararlanılan kaynaklar:
https://www.plantbasednews.org/culture/megan-fox-sends-her-children-to-a-vegan-school
https://people.com/parents/megan-fox-teaching-sons-to-be-themselves-brian-austin-green/
https://vegnews.com/2019/2/how-one-all-vegan-california-school-plans-on-changing-education-forever

Megan Fox çocuklarını vegan bir okula gönderiyor yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Ben bir MeBO EYOKÖS kişisiyim. Medya ve bilgi olanaklarıma ilişkin her tür tıklama, gönderi ve paylaşım kararımı uygulamadan önce HESKET (Haklar, Eğitim/Ekonomi, Ses çıkarma, Kültürlerarası diyalog, Etik, Tıklama bilgeliği) maddeleri temelinde kendi kararlarımı gözden geçireceğime söz veriyorum:

Haklar: Çevrim içi ve çevrim dışı haklarım ve faaliyet bağımsızlığımla bir küresel vatandaş (yasal bir statü söz konusu değil elbette ama küresel sorumluluklar ve özgürlük bilinci metaforu anlamında bir “dünya vatandaşı”) olduğum gerçeğini tanımaktayım. Çevrim içi gönderilerimin başkalarının haklarına yönelik veya kendim için hem görünür hem de bilinmeyen sonuçları olabileceğinin farkındayım. Gönderi ve paylaşım yapma öncesinde eleştirel düşünmek önemli. Bir hata yapsam bile etik gereklere göre davranacağım ve onu düzelteceğim.

Eğitim/Ekonomi: Küresel bir köy ve ekonominin parçası olduğum gerçeğini tanımaktayım. Tam okuryazarlığımın medya ve bilgi okuryazarı olmamı kapsadığını anlıyorum. Bu yüzden, bilgi, medya ve teknolojik yeterliklerin peşinde olma yoluyla kendimi güçlendirmem ülkemin, bölge ve dünyanın barışı ve sürdürülebilirliğine katkı sağlayabilir.

Sesini çıkar: Herkes için medya ve bilgi okuryazarlığının bir eş-eğitimcisi olmanın gereklerini yaparak ve bu konuda sesimi çıkarıp paylaşımda bulunarak kendi sorumluluğumu üstlenme sözünde bulunuyorum. Kendini ifade etmenin ve yaratıcılığın peşinde olacağım ve savunusunu yapacağım. Çevrim içi ve çevrim dışı mecralarda olumlu gelişim-yöneltimli konuşmaların itici gücü olacağım.

Kültürlerarası diyalog: Benimkilerle aynı çizgide olmayabilen ve başka kişilerin sahip oldukları çeşitli inançların olduğu gibi farklı kültürel ve dinsel görüşlerin farkındayım. Hemfikir olabilirim veya olmayabilirim gerçeğine karşın karşılaştığım şeyleri başkalarının bakış açısından görmeye çabalayacağım. Kişilerin kültürel anlayışına ve kültürlerarası diyaloğa dahil olmak üzere bilgilendirilmiş kararlar verme hakkını hem kendim hem de başkaları için yükseltmekte MeBO’yu bir alet olarak görmekteyim. Medya ve bilgi okuryazarı bir kişi olarak hiçbir şekilde nefretin yayılmasına neden olmayan bir diyaloğun gereklerini görev edineceğim.

Etik: Doğru olmadığını veya gerçeklere dayanmadığını bildiğim hiçbir bilgiyi paylaşmayacağım. Fikri (mülkiyet) hakları dahil olmak üzere başkalarının çevrim içi haklarına ve gizliliğine saygılıyım. İçerik gönderdiğimde ve paylaştığımda etik yargılarda bulunacağım. Başkalarından içerik paylaştığım her defasında referans belirteceğim ve okurların yorumumun kaynağına erişmelerine olanak sağlayacağım ki kendi yargılarını oluşturabilsinler.

Tıklama bilgeliği: Bilgi, medya, teknoloji ve iletişim alanlarının genel görünüşü ve düzenlemeleri her yaştan kadın ve erkeği eşit derecede ilgilendirmektedir. MeBO’yu toplumsal cinsiyet eşitliğinin gerçekleşmesine yardımcı olmak için bir alet olarak anlıyorum. MeBO yeterliklerimi edindikçe yetenek ve fırsatlarımın olanaklı kıldığı ölçüde her yaştan kadın ve erkeğin eşit hakları yararına kullanmayı üstlenmiş bulunmaktayım. Herhangi bir çevrim içi veya çevrim dışı bilgiyi değerlendirmeye alırken medya ve bilgi okuryazarlığı tavır, bilgi ve becerilerimi uygulayacağımı ve onu arkadaşlarım ve ailemle paylaşacağımı taahhüt ederim.

İngilizce aslından Türkçeleştiren: Barış Bayram (26/4/2019)

Orijinal tam metin: UNESCO mil clicks

Eleştirel Düşün ve Bilgece Tıkla (UNESCO MeBO EYOKÖS ANLAŞMASI) yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bu yıl “Joker” adlı filmde gösterdiği başrol performansıyla şiddetin doğasını anlaşılır kılmak bakımından olağanüstü etkileyici bir oyunculuk sergileyerek dikkatleri bir kez daha üstüne çeken vegan aktör bu hafta ilk gösterimi gerçekleştirilen “The Animal People” adlı (bir grup hayvan hakları aktivistine karşı ayrımcı/baskıcı/adaletsiz uygulamaları konu edinen) bir belgesel filmin yapımcılığını üstlenerek hayvan özgürleşmesi ve hak mücadelesi anlamında kritik önemde bir işe daha imza atmış oldu.

Vegan Derneği olarak biz de etik-vegan Joaquin Phoenix’i özellikle veganizmin anaakımlaşmasına olan çok değerli katkıları sebebiyle almış olduğu söz konusu ödül vesilesiyle kutluyoruz.

Yararlanılan kaynaklar:
https://www.plantbasednews.org/news/joaquin-phoenix-wins-person-of-the-year-award
https://www.peta.org/blog/joaquin-phoenix-the-animal-people-documentary/

Yılın Kişisi: Joker?.. Vegan Joaquin Phoenix yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Geçtiğimiz Cumartesi New York’ta düzenlenen majör bir dünya vücut geliştirme yarışması olan WNBF (World Natural Bodybuilding Federation) şampiyonasında erkek fiziği kategorisinde en önemli değerlendirmede birinciliği kazanmasının ardından verdiği röportajda kendi veganlığının sebebi olarak hayvan hakları ve özgürlüğünü ifade eden Brunaccioni kendini etik-vegan olarak tanımlasa da iklim/çevre/sürdürülebilirlik ve sağlık için vegan olanları da desteklediğini ifade etti.

“Doğal vücut geliştirme” steroid ve büyüme hormonları içerebilen performans arttırıcı ilaçların kullanılmadan yapılan vücut geliştirme anlamına gelmesiyle bu sporda çok değerli bir yere sahip olarak görülmekte.

Vegan sporcunun şampiyonluk unvanını elde ettiği ve WNBF tarafından organize edilen söz konusu yarışmanın doğal vücut geliştirme dalında dünyanın en prestijlisi kabul edildiğini de belirtelim.

İşte etik-vegan Massimo Brunaccioni:

Yararlanılan kaynak:

https://www.plantbasednews.org/culture/vegan-wins-major-world-bodybuilding-championship

Etik-Vegan, İtalyan Atlet Massimo Brunaccioni: 23 Kasım 2019 – Dünya Şampiyonu! yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.