Daha sonra, “Böyle bir şey gerçekten olabilir mi?” diye düşünüp, günlerce bu konuyu araştırmıştım. “Gerçeklik, kurgudan daha tuhaftır.” şeklinde bir tabir vardır… Gerçekten de hem Amerikan hem Rus ordularında yüzgeçli askerler olduğunu öğrendim. Yunuslar, balinalar ve hatta deniz aslanları bu askerlerin içindeler… İnsanların, hayvanlar dünyasının nazileri olduğunu biliyoruz ama yunusları sürülerinden ayırıp hayatları boyunca tek başlarına insanlara bağımlı tuttuklarını, daha sonra da askeri operasyonlarda kullandıklarını duymuş muydunuz? Böyle söyleyince, sanki, dumanlı odalarda gerçeklikten koparak komplo teorilerine kafasını gömmüş bir film karakteri olduğumu düşünebilirsiniz. “Dostum, Amerikalılar ordularında yunusları kullanıp düşman gemilerini batırıyormuş, duydun mu?” dediğimi hayal edin. Sonra da Google’a “Marine Mammal Program” yazın (Türkçe çevirisi: Deniz Memelileri Askeri Programı). Lise yıllarında, İlluminati videoları izlerken yaşadığınız duygulara benzer duygular yaşayacaksınız… Ne yazık ki hepsi gerçek.

2019 yılında, üzerinde Rus ordusuna ait bir yelekle “Hvaldimir” adında bir balina bulundu. Bunun üzerine, internette, bu balinanın Rus casusu olduğuna dair, bazı tartışmalar oldu. Balina, insanların el hareketlerini anlayabiliyor, bir dalıcının aksiyon kamerasını dalıcıya getirecek kadar insanlarla etkileşim kurabiliyordu. 2024’te sebebi anlaşılamayan nedenlerden ölen Hvaldimir’e, ölene kadar hayvan savunucuları bir sığınak oldular.  Öldükten sonra, ordu “hizmetinden” önce Rusya’da engelli çocuklara oyunlar yapan “Seymon” adında bir “terapi balinası” olduğu da teoriler arasında yerini aldı… Sonuç ne olursa olsun, 30 yıl yaşaması gereken bu nazik dev, 15 yaşında ölmüş, insanlar onu yalnız bir hayata mahkum ettiği için hiçbir zaman sürüsüne katılamamıştı (hayvan hakları savunucuları, onu bulunduğunda, tek başına okyanusta avlanamayacağına karar verdiler).

Bunları okumak size ne hissettiriyor merak ediyorum. Açıkçası bana kendimi biraz umutsuz, biraz da öfkeli hissettiriyor. Savaş, homo sapiensin bulduğu, başka hiçbir hayvan türünde görülmeyen ucube bir varoluş biçimi… Bu ucubeliğe hayvanları katmamız hiç adil değil. Zaten hem yara testlerinde (kimyasal silahlar hayvanlar üzerinde deneniyor), hem de insanların bombalarıyla birçok hayvan yaşamını yitiriyor. Bunun üzerine bir de onları zorunlu asker yapmak, rıza veremeyecekleri halde sürülerinden ayırmak, gerçekten acımasızlığın uç noktalarına ulaşıyor. Bir de bu hayvanların ömürlerinin, görece kısa sürdüğünü düşünürsek, onlardan hayatları çalınmış oluyor.

Yunus ve deniz hayvanlarının sömürüsü bunun gibi bir uç örnekle de sınırlı değil. Dolphinpark gibi yerlerde yunus gösterileri düzenlenmeye devam ediyor. Yunusların küçük bir alana mahkum edilmesini paramızla destekliyor, bize olan güvenlerini kullanıyor, bu sömürüyü çocuklarımız için normalleştiriyoruz. Bazen hayvan sömürüsünün en tehlikeli hali ‘ne kadar tatlı’ diyip yaptıklarımız olabiliyor. İnsanın sahip olma içgüdüsü doğanın özgürlüğüne ters düşüyor, güzelliği mahkum ederek insanlığımızı yitiriyoruz.

Yine de, yaralayan insanlar kadar, iyileştiren, şefkat ve bakım veren insanlar da var. Hayvan hakları savunucuları olarak bazen bir balinanın son yıllarında, bazen de bir sokak kedisinin kısa yaşamında bakım verme sorumluluğunu üstleniyoruz. Deniz hayvanlarının, daha sağlıklı bir denizde yaşayabilmeleri için, fazla avlanmanın karşısında duruyoruz. Deniz memelilerinin asitli bir denizde yaşamak zorunda kalmamaları için karbon emisyonumuzu azaltıyoruz. Ton balığı yemeyerek, onların bedenlerinin ağlara takılıp yavaş yavaş can vermelerine sebep olmuyoruz. Onların insanların kötü emelleri için kullanılmalarını engellemeye çalışıyoruz. Bana ümit veren de bu.

Bu yazı Dilara Povolotski tarafından hazırlanmıştır.

<strong>Amerikan ve Rus Ordusunun Yüzgeçli Askerleri: Yunuslar</strong> yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Mahkeme, “biftek” ile “bitkisel biftek” arasında bir karıştırılma riskinin tespit edilmediğini doğruladı. Fransız medyasının haberine göre Mahkeme, ambalaj ve reklamlarda ürünün bitki bazlı olduğu açıkça belirtiliyorsa tüketicilerin farklı kategoriler arasında ayrım yapabileceğini ifade etti.

Fransa’da Bitki Bazlı Et Tartışmaları

Fransa, Avrupa Birliği’nde bitki bazlı et etiketlerinin aleyhine hareket eden ilk ülke oldu ve 2022’de ülkenin et ve süt lobisinin desteğiyle, bitki bazlı ürünler aleyhine bir kararname çıkarmaya çalıştı. Ancak hareket bir ay sonra Danıştay tarafından askıya alındı.

Geçtiğimiz yıl Fransız hükümeti “biftek” ve “jambon” da dahil olmak üzere 21’den fazla terimin bitki bazlı et ürünlerinin isimlendirilmesinde kullanılmasının yasaklanması yönündeki teklifini yinelemişti. Ülkenin en yüksek idari makamı olan Danıştay (Conseil d’Etat), böyle bir kararın Avrupa Birliği hukukuyla uyumlu olup olmadığını açıklığa kavuşturmak için Avrupa Adalet Divanı’nın görüşünü bekliyor.

Dünyada Bitki Bazlı Ürün Etiketleri

ABD’de bitki bazlı gıda etiketlemesine ilişkin federal bir düzenleme bulunmuyor. Dolayısıyla, geleneksel olarak et ve süt endüstrilerine atfedilen terimlerde herhangi bir sınırlama olmaksızın yerli ürünler ve ithal mallar rahatlıkla etiketlenebiliyor. Ancak ülkenin et ve süt lobisinin güçlü olduğu Teksas gibi eyaletlerde bazı terimler için yasaklama getiren bir yasa tasarısı imzalandı. Arkansas, Missouri, Wyoming’de de benzer bir yasağın getirilmesine karşı hareket başlatıldı ancak bitki bazlı ürün üreticilerinin haklarını korumak için açtıkları davalar sayesinde mücadele bitki bazlı ürünler lehine devam ediyor. Uzmanlar, bitki bazlı sektörün pazar payını hayvan kaynaklı et ve süt üreticilerinden aldığı için ABD’de et ve süt lobisinin güçlü olduğu eyaletlerde böyle bir yasağa gidildiğini söylüyor.

Avrupa’da ise tıpkı Fransa gibi İtalya’da da bitki bazlı ete özgü terminoloji yasaklarını uygulamaya yönelik adımlar atıldı, ancak 2022’de Yüksek Mahkeme kararıyla durduruldu. Dünyanın en büyük bitki bazlı ürün tüketicisi ve üreticilerinden biri olan Birleşik Krallık’ta ise, mevcut Muhafazakar hükümet et ve süt lobisinin desteğiyle etiketleme konusunda mevzuat değişiklikleri getirmeyi planlıyor.

Et ve süt lobisinin bitki bazlı üreticilere karşı açtığı davalarda ise yasal düzenlemelerin aksine bitki bazlı ürün üreticileri ve tüketicileri için olumlu haberler gelmeye devam ediyor: Geçtiğimiz yıl içinde Zürih İdare Mahkemesi, İsviçre merkezli Planted Foods’un et içermeyen, bitkisel protein temelli vegan ürünlerini tanımlamak için kullandığı “tavuk” ve “barbekü” gibi terimlerin tüketiciler için yanıltıcı olmadığı kararına vardı. Benzer bir şekilde Birleşik Krallık Mahkemesi, Oatly’nin “Post Milk Generation” kampanyasında “milk” ifadesini kullanılabileceği yönünde bir karar aldı. Bu karar Birleşik Krallık’ta “süt” sözcüğünün “hayvan sütü” içermeyen ürünlerde ve bitkisel süt kampanyalarında da kullanılabileceğine işaret ediyor.

Türkiye’de Bitki Bazlı Ürünler

2022 yılında, Avrupa’da ve dünyada örneği olmayan bir yasak Türkiye’de gerçekleşti. Bitki bazlı peynir üretimi yapan firmalara “tüketiciyi yanıltma” iddiasıyla ceza kesildi, vegan peynirler piyasadan toplatıldı. Yasağın hukuksuz olduğu ve beslenme hakkını ihlal ettiği gerekçesi ile Vegan Derneği Türkiye olarak bir imza kampanyası başlattık.

İmza kampanyasının devamında vegan peynir üretimine ve satışına yasak getiren Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nin 9/3 maddesinin ve Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği’nin 5/d maddesinin iptali için Tarım ve Orman Bakanlığı’na dava açtık. Dava, ülke çapında tüketiciler ve üreticiler tarafında oluşan hak ihlalleri ve kayıplarına karşı yürütmenin durdurulması talebiyle Danıştay’da açıldı.

Sürdürdüğümüz mücadele kapsamında 2023 yılında Tarım ve Orman Bakanlığı’nda Bakan Yardımcısı ile iki önemli görüşme gerçekleştirdik. “Vegan Gıdaya Erişimin Engellenmemesi” için yazılı başvurumuzu sunduk.

Konunun takipçisi olmaya devam ediyor, vegan gıdaya erişim konusunda sorunların çözümü için hak arayışımızı sürdürüyoruz.

Gelecek Vegan

Et ve süt lobisinin güçlü olduğu ülkelerde mevcut mevzuatlar ne yazık ki bitki bazlı ürünler aleyhine maddeler içeriyor. Ancak yakın dönemde sonuçlanan davalar, bitki bazlı ürünlere yönelik tüketiciyi yanıltma iddialarının geçersiz olduğunu gösteriyor ve yasaklamaların bitki bazlı ürün talep eden tüketicilerin haklarını korumak üzere geri çekilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Bazı ülkelerde etiketlendirmeye ilişkin yasaklar devam ediyor olsa da bitki bazlı geleceğe ilişkin olumlu kararlar alan ülkelerin sayısı giderek artıyor: 2022 yılında Hindistan, hem tüketicileri hem de üreticileri koruyan bir vegan gıda mevzuatı hazırladı. Mevzuatta vegan gıda tanımı açıkça yapılırken yasa aynı zamanda vegan/bitki bazlı ürünlerde hayvan deneylerinin yapılamayacağına ilişkin kuralları da getiriyor. 2023 yılında ise İsviçre, Almanya, Danimarka gibi Avrupa Birliği ülkeleri vatandaşlarına et tüketimini azaltmaları yönünde çağrıda bulundu ve bitki bazlı alternatiflere geçiş için  büyük yatırım planları oluşturdu.

Bitki bazlı üreticilerin ve hak savunucularının devam eden yasal mücadelelerine ek olarak ülkelerin gelecek planları için aldıkları kararlar, bitki bazlı ürünlerin mevcutta yaşadıkları sorunların yakın gelecekte tamamen ortadan kalkabileceğine işaret ediyor.

Kaynak: Vegconomist & Plantbasedworldpulse & Plantbasednews

<strong>Fransız Yüksek Mahkemesinden Vegan Ürünler Lehine Karar</strong> yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bu kadar hassas bir denge içinde insan etkisi nedeniyle 1900’den beri 468’den fazla tür yok oldu. İnsanların doğaya müdahalesi, ormansızlaştırma, yaşam alanlarının tahribatı, iklim değişikliği, avlanma gibi nedenlerle nesli tehlikede olan türler arasına her geçen gün yeni bir tür daha eklenirken doğadaki hayvan sayısı büyük bir hızla azalıyor.

Şu anda yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan 42.100’den fazla tür var. Bu sayı değerlendirilen tüm türlerin yalnızca %28’i. Yani acil ve kapsamlı önlemler alarak, türlere en çok zararı veren iklim değişikliğiyle mücadele ederek, bütün balıkçılık faaliyetlerine tamamen son vererek, okyanuslardaki gürültü kirliliğini azaltarak, okyanusları kirleten plastik kullanımına son vererek doğa üzerindeki etkimizi sınırlandırabilirsek biyoçeşitliliği koruyabiliriz.

Nesli tükenme tehlikesi altındaki türler arasında durumu kritik seviyede olan 15 deniz canlısını daha yakından tanımak durumun aciliyetine dair güçlü bir fikir verecektir.

• Körfez Muturu – Vaquita (Phocoena sinus)

Dünyanın en nadide deniz memelisi olan Vaquitalar, Meksika’nın Kaliforniya Körfezi’nde yaşıyorlar. Ancak bölgedeki koruma alanlarındaki yasa dışı balıkçılık faaliyetleri nedeniyle sayıları hızla azalan vaquitalar artık kritik bir eşikt: dünyada yalnızca 10 adet vaquita bulunuyor. Aynı ortak soya sahip olacakları için gen havuzları konusunda endişeler bulunan vaquitalar, acil önlemler alınırsa tükenme tehlikesinden kurtulabilir.

• Büyük Çekiç Köpek Balığı (Sphyrna mokarran)

Büyük Çekiç Köpek Balıkları tropikal ve ılıman denizlerde,  genellikle 80-300 metre derinliğinde yaşarlar. Afrika, Avustralya, Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’nın hem doğu hem de batı kıyılarında görülürler. Nesli kritik derecede tehlikede olan büyük çekiç köpek balıklarının 200’den az üyesinin hayatta kaldığı tahmin ediliyor.

• Kuzey Atlantik Buzul Balinası (Eubalaena glacialis)

Atlantik kıyı sularındaki soğuk sularda yaşayan Buzul Balinaları derinlerde ve sığ sularda hayatta kalabilir. İklim değişikliği, ağa yakalanma, gemi çarpmaları, insan etkisiyle okyanuslardaki gürültünün artışı türün hayatta kalma şansını tehdit ediyor. 1970’ten beri nesli tükenmekte olan türler arasında yer alan Buzul Balinaları kritik bir durumda; 350’den az üyesi bulunan türde 70’ten daha az üreyen dişi bulunuyor. Birçok uzman insan müdahalesiyle sayılarının artırılmaması halinde bu türün 20 yıl içinde tamamen yok olacağını düşünüyor.

• Akdeniz Foku (Monachus monachus)

Akdeniz foklarının üreme alanı dünyada sadece 4 ülkede bulunuyor; Türkiye, Yunanistan, Moritanya ve Portekiz’deki Madeira Adaları. Hayatlarının büyük çoğunluğunu denizde geçiren Akdeniz Fokları dinlenmek, doğum yapmak ve yavrularını emzirmek için karaya gelirler. Üzerinde yapılaşma olmayan, sessiz ve tenha kayalık sahilleri tercih eden foklar üreme alanlarını insanların istila etmesi nedneiyle büyük bir baskı altında. Avlanma, insanların bilinçli olarak öldürmesi, yaşam alanlarının kaybı ve dahil oldukları deniz ekosistemlerinin bozulması nedeniyle mitolojiye esin kaynağı olan Akdeniz Foklarının nüfusu hızla azalıyor. Bugün dünya genelinde yalnızca 600-700 Akdeniz Foku kaldığı tahmin ediliyor.

• Hawaii Keşiş Foku (Neomonachus schauinslandi)

Hawaii Keşiş Fokları Hawaii takımadalarında ve nadiren Johnston Atolü’nde bulunur. Nüfusu son 60 yılda büyük bir hızla azalan Hawaii Keşiş Fokları alınan koruma önlemleri sayesinde sayılarındaki dramatik düşüşün yavaşlatıldığı türler arasında. Ancak habitat kaybı, hastalıklar, kasıtlı olarak öldürülmeleri ve beslendikleri hayvanların sayısındaki azalma nedeniyle türün yaşamı hala büyük bir tehlike altında. Türün 1.570 üyesinin bulunduğu tahmin ediliyor.

• Caretta Caretta (Caretta)

Dünyadaki en yaygın su kaplumbağası türü olmasına karşın Carettalar da nesli tükenme tehlikesi altında olan türler arasında yer alıyor. Akdeniz’deki üreme alanları Türkiye,Yunanistan, İsrail ve Libya’daki sahilleri olan Carettalar Atlantik, Pasifik ve Hint Okyanuslarında da görülüyor. Carettalar genellikle yaz ve ilkbahar aylarında dişilerin yuva yapmak ve yumurta bırakmak için karaya çıktıkları zamanlar dışında karaya çıkmazlar. Deniz ekosistemeri ve mercan resiflerinin sağlığının korunması konusunda kritik bir yere sahip olan carettaların sayısı ağa yakalanma, yaşam alanlarının insanlar tarafından istila edilmesi ve ışık kirliliği yüzünden hızla azalıyor. Şu an dünya genelinde sadece 2.000 civarı carettanın yaşadığı tahmin ediliyor.

• Galapagos Pengueni (Spheniscus mendiculus)

Ekvatorun kuzeyinde bulunan tek penguen türü olan Galapagos Penguenlerinin %77’si El Nino’nun yarattığı basınç değişimleri, beslendikleri hayvanların sayısındaki düşüş ve üreme oranlarının azalması nedeniyle kaybedildi. Şu an Galapagos Pengueni’nin popülasyonu 2.000’in altında, üreme döngüsü içindeki penguen sayısı ise 1.000’den daha az. Galapagos Penguenlerinin durumu kritik seviyeye doğru hızla ilerliyor.

• Mızrak Dişli Köpek Balığı (Glyphis glyphis)

Mızrak Dişli Köpek Balıkları Yeni Gine ile Avustralya’da görülürler. Hem nehirlerde hem de kıyıya yakın okyanuslarda yaşayan bu tür, tatlı suya ve tuzlu suya adapte olabilir. Yaşadıkları nehirlerin madencilik faaliyetleri nedeniyle kirlenmesi ve balıkçılık faaliyetleri türün yaşamını tehdit ediyor. Nehirde yaşayabilen bir köpek balığı türü olmasına karşın tahmini olarak 2.500 üyesi bulunan türün bazı izole alanlardaki nüfusunun 400’den daha az olduğu düşünülüyor.

• Büyük Beyaz Köpek Balığı (Carcharodon carcharias)

Büyük Beyaz Köpek Balıkları ılıman ve tropik sularda; Güney Afrika, Kuzey Atlantik, Kuzey Pasifik, Avustralya, Yeni Zelanda ve Hawaii kıyılarında yaşarlar. ‘Spor’ balıkçlığının en çok tehdit ettiği türler arasında olan Büyük Beyazlar yüzgeçleri ve dişleri nedeniyle de balıkçılık sektörünün hedefi haline gelmiş durumdadır. Bununla birlikte ağa yakalanma vakaları ve besin zincirindeki türlerin sayısının azalması da türün varlığını tehdit eden diğer etmenler arasında yer alıyor. Okyanusların en ikonik ve Hollywood etkisiyle en çok korkulan canlılarından biri olan Büyük Beyaz Köpek Balıklarının toplam nüfüsu ise 3.500’ün altına düştü.

• Ganj Nehir Yunusu (Platanista gangetica)

Ganj Nehir Yunusları bir zamanlar Nepal, Hindistan ve Bengladeş’in nehir sistemlerinde yaşıyordu ancak nesli tükendikçe artık çok daha az görülmeye başladılar. Sadece tatlı suda yaşayan Ganj Nehir Yunusları, Ganj’da 125 yıldan fazladır süren kirlilik nedeniyle zamanla gözleri işlevsizleşen ve ultrasonik seslerle yön bulan özel bir türdür. Hindistan’ın ulusal su canlısı ilan edilen Ganj Nehir Yunusu’nun mevcut toplam nüfusunun 3.500-5.000 arasında olduğu tahmin ediliyor.

• Beyaz Başlı Yunus (Cephalorhynchus hectori)

Dünyadaki en küçük ve en nadir yunuslardan olan beyaz başlı yunuslar yalnızca Yeni Zelanda’nın batı kıyılarındaki sığ sularda bulunurlar. Beyaz Başlı Yunusların tahmini toplam nüfusu 7.000 civarındadır. Maui olarak bilinen ve kritik derecede tehlike altında olan alt türlerinin ise yalnızca 55 adet üyesi bulunuyor.

• Deniz İneği – Manati (Trichechus manatus)

Manatilerin nesli tükenme tehlikesi altında olan iki alt türü bulunuyor; trichechus manatus manatus ve trichechus manatus latirostris. Hem tuzlu hem de tatlı sularda yaşayabilen manatiler su bitkileriyle beslenirler. Manatilerin tahmini toplam nüfusu 13.000’dir ve türün yaklaşık yarısını oluşturan Florida Deniz İneği, Amerika Birleşik Devletlerinin güneydoğusunda ve Puerto Rico bölgesinde yaşamaktadır.

• Mavi Balina (Balaenoptera musculus)

Dünyadaki en yüksek sesli hayvanlardan biri olan mavi balınalar düşük frekanslı ıslıkları ile yüzlerce kilometre uzaklıktaki diğer balinalarla iletişim kurabilirler. Ancak hayatları için oldukça kritik öneme sahip olan birbirleriyle iletişim kurmalarının ve yönlerini bulmalarının önündeki en büyük engel insanların sebep olduğu ses kirliliği. Kutuplar dışında dünyadaki bütün okyanuslarda yaşayabilen mavi balinaların toplam nüfusunun 10.000-25.000 arası olduğu tahmin ediliyor.

• Şeytan Vatozu (Mobula mobular)

Şeytan Vatozu dünya genelinde orta ve batı Pasifik Okyanusu’nda, Akdeniz’de ve Atlantik sularında görülebilir. Şeytan Vatozu İtalya, Hırvatistan ve Arnavutluk’ta özel yasalarla koruma altındadır. Bu tür Bern ve Barselona sözleşmeleri kapsamında koruma altında olsa da Akdeniz’deki balıkçılık faaliyetlerinin sebep olduğu ağa yakalanma vakaları nedeniyle türün toplam sayısında büyük bir düşüş gözleniyor. Türün şu andaki güncel popülasyonu ise 3.000’den daha az.

• Şahin Gagalı Kaplumbağa (Eretmochelys imbricata)

Ağırlıklı olarak mercan resifleri çevresinde bulunan Şahin Gagalı Kaplumbağalar dünyanın bütün tropik okyanuslarında yaşayabilir. Ancak deniz ekosistemiyle güçlü bir bağı bulunan ve son 100 milyon yıldır gezegenin bir parçası olan bu tür insan etkisi nedeniyle nesli tükenme tehlikesi altında olan türler arasında yer alıyor. 1844-1992 yılları arasında yaklaşık 9 milyon üyesinin avlanma nedeniyle öldürülmesi türe verilen en büyük zararlardan biriydi. Günümüzde uluslararası ticareti yasak olan şahin gagalı kaplumbağanın dünya genelindeki nüfusu 25.000’den daha azdır ve nüfusun %30’unu oluşturan yuva yapan dişiler Karayip bölgesinde yoğunlaşmıştır.

Kaynak: iucnredlist, sadafag, ourendengeredworld, wwf, smithsonian, nationalgeographic, marineinsight, citrusreef, awsomeocean

Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan 15 Deniz Canlısı yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

İş yerlerinizi vegan dostu yapabilmek için aşağıdaki önerilerden yararlanabilirsiniz.

● Sabırlı Olun

Özellikle büyük kuruluşlarda değişim yaratmak zaman alır. Bu nedenle ilk denemenizde olumlu sonuç alamazsanız pes etmeyin ve mücadeleye devam edin.

● Dinlemek İçin Zaman Ayırın

Beslenme hassas bir konudur ve beslenme alışkanlıklarını değiştirmek birçok kişi için zorlayıcı olabilir. Bu nedenle iş arkadaşlarınızın endişelerini dinlemek için zaman ayırın, suçlayıcı veya yargılayıcı olmayın. İnsanları vegan beslenme konusunda motive etmek her zaman mümkün olmayabilir ancak barışçıl ve olumlu bir dil kullanarak, size yöneltilen soruları içtenlikle cevaplayarak en azından önyargı oluşturmalarına engel olabilirsiniz.

Sağlıklı bir iletişim kurduğunuzda birçok kişinin bitkisel beslenmeye açık olduğunu ancak bunu nasıl yapacağını bilmediğini göreceksiniz. Bu durumda kişileri farklı alanlarda mücadele eden aktivist oluşumlara, yemek tarifleri bulabilecekleri platformlara veya ihtiyaç duydukları konularda vegan meslek profesyonellerine yönlendirebilirsiniz.

● Vegan Atıştırmalıklarınızı Paylaşın

Vegan gıdaların lezzetsiz, pahalı, erişilmesi zor veya mevcut damak tadıyla uyuşmayan gıdalar olduğuna dair bir önyargı ile karşılaşmış olabilirsiniz. Ancak ilgi çekici vegan yemeklerin veya atıştırmalıkların gücünden yararlanarak iş arkadaşlarınızı bitkisel gıdaları denemeye teşvik etmek mümkündür. İçinde hayvan sömürüsü olmayan, lezzetli ve sağlıklı atıştırmalıklarınızı paylaşmak aynı zamanda sağlam bir iletişim zemininin oluşturulmasını da kolaylaştırır.

● Yaratıcı ve Eğlenceli Yolları Denemekten Çekinmeyin

Kuruluşunuzu ve iş arkadaşlarınızı teşvik etmek için özel etkinlikler düzenleyebilirsiniz. Örneğin veganlığa karşı önyargılı bir ortamdaysanız ‘Vegan Pazartesi’, ‘Vegan Pizza Günü’, ‘Vegan Piknik’ gibi basit ve uygulanabilir konseptlerle vegan olmayan kişilerin de vegan gıdalara olan ilgisini artırabilirsiniz.

Bitkisel beslenmeyi uzun veya kısa süreler boyunca tecrübe etmelerini sağlamak için eğlenceli meydan okumalardan yararlanabilirsiniz.

● İletişim Kurun

Yemekhane veya kantini her gün ziyaret etmek, vegan gıda sunulduğunda sözlü ve yazılı olarak olumlu bildirimde bulunmak veya vegan gıda sunulmadığında olumsuz bildirimlerde bulunmak sizin bu konuda ne kadar ciddi olduğunuzu gösterecektir.

Aşçılar ve yemek ekibiyle tanışıp iletişim kurarak eleştirilerinizi veya takdirlerinizi doğrudan sunmak ilgilerini çekebilir ve vegan gıda sunma konusundaki motivasyonlarını artırabilir.

● İstikrarlı Bir Şekilde Geri Bildirimler Sunun

Yemekhane ve kantin ekiplerine vegan gıdalara olan talebi gösteren geri bildirimleri sağlamak etkili bir yol olabilir. Bununla birlikte ilgili birimlere veganlığın beslenme biçiminden ziyade bir felsefe ve yaşam biçimi olduğunu anlatmanız, yeterli vegan yiyecek seçeneği sunmamanın bir tür ayrımcılık olduğunu hatırlatmanız gerekebilir.

● Diğer Kuruluşların Kaydettiği İlerlemeyi Vurgulayın

Diğer büyük kuruluşlarda kaydedilen ilerlemeyi anlatmak, vegan menü sunmanın ulaşılmaz bir seçenek olmadığına ikna etme konusunda oldukça etkili olabilir. Büyük kuruluşların sunduğu gıdaların ahlaki ve çevresel etkilerinin sorumluluklarını üstlenmeleri gerektiğini diğer örnekler üzerinden anlatabilirsiniz.

● Vegan Gıdaların Daha Ekonomik Olduğunu Gündeme Getirin

Birçok kuruluş vegan seçeneklere yeterli talep olmamasından, yüksek ekonomik maliyetten ve gıda israfından endişe duyabilir. Ancak Oxford Üniversitesi’nin yaptığı bir araştırmaya göre vegan beslenmenin gıda harcamalarını üçte bir oranında azaltabileceğini ortaya konmuştur. Ayrıca hayvan kaynaklı gıdalara göre daha uzun ömürlü bitkisel alternatiflerin büyük bir kısmı daha uzun süre saklanabilir veya soğutucu gerekmeden oda sıcaklığında depolanabilir.

Bununla birlikte kuruluşlar genellikle vegan gıdaların kısa vadede ekonomik maliyetini göz önüne alıyor olsa da vegan olmayan gıdaların yaşam hakkı, karbon ayak izi ve su tüketimi konusunda gezegene maliyeti çok daha yüksek. Bu nedenle vegan gıdaların ekonomik anlamda daha avantajlı olabileceğini anlatırken bir yandan da maliyetin tek boyutlu olmadığını açıklamanız fayda sağlayabilir.

● Kuruluşunuzu Fırsatlardan Haberdar Edin

Birçok uluslararası vegan organizasyon iş yerlerini daha fazla vegan seçenek sunmaya teşvik etmek için projeler gerçekleştiriyor ve fon desteği sağlıyor. Bu organizasyonları kurumunuz ile paylaşarak onları motive edebilirsiniz.

Unutmayın, Birlikte Daha Güçlüyüz

Sizinle aynı kuruluşta bulunan ve vegan dostu bir ortamın yaratılmasını isteyen veganlar veya bitkisel beslenmeyi tercih eden kişiler ile iletişimde olmak, birlikte mücadele etmek daha hızlı sonuç almanızı sağlayacaktır.

Bununla birlikte iş yerinizde değişim talep edenlerin yalnızca çalışma arkadaşlarınız olmadığını unutmayın. Vegan doktorların çalıştığı hastanelerde vegan hastalar, vegan öğretmenlerin olduğu okullarda vegan öğrenciler en temel hakları için mücadele ediyor. Kendi kuruluşunuzdaki veya başka bir kuruluştaki vegan oluşumlara destek vermekten ve iletişime geçmekten çekinmeyin.

Bütün pozitif çabanıza ve diğer iş arkadaşlarınızın taleplerine karşın iş yerinizde vegan menü sunulması konusunda somut bir adım atılmadıysa bizimle iletişime geçin. Temel haklarınızdan biri olan beslenme talebinizin karşılanası konusunda birlikte çalışma yürütebiliriz.

Kaynak: Dr. Ishani Rao’nun veganfoodandliving.com adresinde yayınlanan tecrübelerinden yararlanılmıştır.

Vegan Dostu İş Yerini Oluşturmak İçin Öneriler yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Öncelikle kahvaltıyı peynir ve yumurtadan ibaret görüp veganların kahvaltıda aç kaldığını düşünmek büyük bir yanılgı. Hatta veganların genel olarak tüm öğünlerde aç kaldığını düşünmek de öyle.

Ülkemizde kolaylıkla ulaşabildiğimiz sebzeler, meyveler, baklagiller ve yemişlerin çeşitliliğini düşününce aç kalmak zor olsa da bunları lezzetli bir öğün haline getirmek kafa karışıklığına sebep olabiliyor. O sebeple vegan kahvaltının ne kadar zengin olduğunu bu yazıyla örneklemek isterim.

Kahvaltıda sıcak yemek?

Birçoğumuzun sevdiği gibi kahvaltıda benim de damak tadım için mutlaka bir sıcak tercihim var, birçok hepçil ya da vejetaryen arkadaşım bunun üstesinden yumurtayla gelse de veganlar olarak seçeneklerimiz fazla. Her sıcak yemeği kahvaltıda yemek keyif vermese de kahvaltının diğer öğelerini (çay, tatlı, zeytin vb) düşününce mantar, börülce, brokoli gibi bitkilerin pişmiş halinin kahvaltıya çok uygun olduğunu söylemeliyim.

Bitkisel beslenmeyi düşünmeyen birçok arkadaşım bile bir kez denedikten sonra bu sebzeleri kahvaltıda yumurtanın yerine tercih etmeye başlıyor. Yumurtaya göre çok daha lezzetli olduklarını onlar da söylüyor.

Zeytin, domates, biber gibi bitkileri yazma ihtiyacı hissetmiyorum, zaten bunlar her tür beslenme şeklinde dahi kahvaltıda sıklıkla tüketilen bitkiler.

Tofu bir diğer güzel vegan seçenek. Bu lezzetli ürünü hem baharatla kızartabilir hem soğuk olarak tüketebilirsiniz. Vegan olun ya da olmayın tofu sayesinde peynir yeme isteğiniz kalmayacaktır.

Küçük bir meyve güne başlangıç için başka bir harika seçenek. Elma, portakal, çilek gibi meyveler hem taşıdığı vitamin açısından zengin hem de sabah uyku açan yiyeceklerden.

Fırında patates, taşıdığı karbonhidrat sayesinde yoğun bir gün için ihtiyacımız olan tüm enerjiyi sizlere verebilir. Biraz baharatla zenginleştirirseniz kahvaltıyı mükemmel hale getirecektir.

Simit! Türk damak tadına uygun müthiş bir kahvaltılık. Aşırıya kaçılmasını önermesem de susamında çok miktarda protein vardır. Ekmek yerine simit yemek lezzetli bir seçenek olabilir.

Tatlılar ise kahvaltımızın olmazsa olmazları.

Balın vegan bir besin olmadığı zaten biliniyor *. Ancak bal tadını sevenler için çam kozalağı reçelini öneririm. Gerek rengi, gerekse tadı; baldan farkını ben anlayamadım. Deneyen hiçbir arkadaşım da bu farkı göremedi.

Ayrıca pek çok reçel vegandır. Tereyağ üzerine reçel yemek gibi bir keyfiniz varsa bu, avokado üzerine sürülen reçele evrilebilir. Kıvamında bir avokado ile reçelin sıcacık bir ekmek üzerinde buluşmasını görün, bir daha tereyağı yemek istemeyeceksiniz.

Sporla yoğun olarak uğraşan vegan dostlarımız ise reçel yerine protein açısından zengin olan helva ve tahin-pekmez ikilisine yönelebilirler. Aynı zamanda evde de kolaylıkla yapılabilecek fıstık, fındık, badem ezmeleri besleyici ve lezzetli vegan seçeneklerdir.

Yine çok sağlıklı olmasa da damak tadı açısından bitter çikolata kremaları da çoğunlukla bitkiseldir. Bu kremaları seçerken içeriğinde, Amazon Ormanları’na ve başta orangutanlar dahil olmak üzere bölgedeki biyoçeşitliliğe ciddi zararlar veren palm yağı olmayanları almanızı öneririm.

Kahvaltılık gevrekler yine lezzetli kahvaltı seçeneklerinden. Bir miktar bitkisel süt ile karıştıracağınız gevreklere pekmez, muz, elma, öğütülmüş hindistan cevizi karıştırıp yemenizin yüzünüze kocaman bir tebessüm yerleştirmek gibi bir yan etkisi var. Uyarmadan geçmek istemem!

Acılı ezmeler, çemen, maydanoz, semiz otu, roka bunlar da kahvaltıyı lezzetli hale getiren başka güzelliklerden. Özellikle ezmelerin evde yapılmış olması daha sağlıklı ve besleyici olma şansını artırır.

Görüldüğü gibi “Veganlar kahvaltıda ne yiyor?” sorusuna verilecek çok fazla cevap var. Eğer vegan olmaya tek engel kahvaltıda aç kalma korkusuysa bunun bir karşılığı yok.

Vegan kahvaltı besleyici ve sağlıklıdır. Ayrıca çeşitli olduğu kadar ucuzdur da.

Bugün bitkisel beslenmeye geçmek, vegan yaşama başlamak için güzel bir gün. Afiyet olsun!

Vegan olunca kahvaltı bir başka güzel yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Hayvanları ve hayvan salgılarını tüketmenin “normal ve yasal” görülmediği bir dünya idealiyle yaşıyor ve bunun için çabalıyoruz. Bireysel olarak hayatımızı veganizm felsefesini benimsemiş şekilde yaşamaya devam ederken, çevremizde vegan olmayan pek çok kişiyle iş ve özel hayatımızda bir araya geliyoruz. Dolayısıyla oturduğumuz her masa da sadece vegan yiyeceklerden oluşmuyor.

Böyle bir durumla çoğumuz karşılaşmışızdır; hatta aramızda her gün bunu yaşayanlar olduğuna eminim. Bu tür zamanlarda siz masaya konulanlar arasından vegan olanları seçmeye çalışırken, karşınızdaki kişinin emek vererek hazırladığı sofrayı reddetmeniz bazen tartışmalara, kırgınlıklara sebep olabiliyor. Biliyorum, çünkü ben de pek çok kez bunu yaşadım.

Peki, hem yemek sofralarında hem de daha geniş bir çerçevede özel yaşamınızda bu tür çatışmayı azaltmak istediğiniz durumlar olduğunda neler yapabilirsiniz?

İnandığınız değerlere sadık kalın, vazgeçmeyin

İlla ki karşınıza “Bir seferlik yesen ne olur ki?” diyenler ya da “Ama bunu senin için yaptım. Ne çok seversin!” diyerek bir parça çikolatalı kek uzatan çıkacaktır. Bu durumda sadece siz neden et, süt, yumurta gibi hayvansalları artık tüketmek istemediğinizi bilebilirsiniz.

Bu durumla başa çıkabilmek için siz de masaya bitkisel yemekler koyun. Gerektiğinde yanınızda taşıyın. Hatta fazlaca getirin ki, vegan olmayanlar da tadabilsinler.

Pratik bitkisel mutfak önerileri ve tarifleri için benim takip ettiğim birkaç hesap önerebilirim size: basitvegan, veganolurken, bitkiselbesleniyorum, vegan anneden tarifler ve daha onlarcası… Benim burada atladığım diğer harika hesaplara Instagram’dan ulaşmak için #veganyemek, #veganyemektarifleri, #veganyemekler, #bitkiselbesleniyorum, #bitkiselbeslenme gibi etiketleri de takip edebilirsiniz.

Karşınızdakiyle açık konuşun

Çevrenizdekilere hayvanlara, gezegene ve kendi sağlığınıza yaklaşımınız doğrultusunda şekillenen beslenmenizdeki değişiklikten söz edin. Amacınız ilk etapta onları ikna etmek ya da hayvanlardan, hayvanların beden parçalarından ve salgılarından elde edilmiş gıdaları tükettikleri için onları kötü hissettirmeye çalışmak olmasın. Yüzyıllardır kabul görmüş kalıpları aşmaları her zaman ve her kişi için kolay olamayacağından, sizi ve veganlığı daha iyi anlayabilmeleri için onlara açık kapı bırakmaya özen gösterin.

Başkalarının size verdiği tepkileri belki değiştiremezsiniz ama kendi tepkilerinizi kontrol edebilirsiniz. Sabırlı ve sakin olmak bu süreçte size yardımcı olacaktır. Onlara siz de sorular sorabilir, verdikleri yanıtlar doğrultusunda konuyu pek çok farklı yönden ele alabileceğiniz bir üst seviyeye taşıyabilirsiniz.

Elbette bunu yapmak zorunda değilsiniz; bazen ne kadar yorucu olabildiğini biliyorum. Sadece ilk denemeden sonra pes etmemenin faydasını pek çok kez gördüğüm için bunu iyi bir yöntem olarak paylaşmak istedim.

Yaptıklarınız sözlerinizden çok daha etkilidir

Yaşam tarzınız ve beslenmenizdeki değişiklikle birlikte yeni bir sürü yiyecek tanıdınız, yeni tatlar keşfettiniz. Kendinizi daha iyi hissediyorsunuz; belki eskiden çok üşendiğiniz için yarıda bıraktığınız sporunuza bile devam etmeye başladınız. Hatta belki de daha önce mutfakta zaman geçirmeyen biriyken şimdi kendinize, ailenize ve dostlarınıza türlü türlü vegan yemekler hazırlamayı seven birine dönüştünüz.

Daha da iyisi, veganlığa geçiş sürecinizi, nedenlerinizi ve bugün nasıl yaşadığınızı anlatan, gösteren bir blog açtınız, sosyal medya paylaşımlarınızı bu yönde yapmaya başlayarak üretmeye, yazmaya ve binlerce kişiye ulaşmaya başladınız.

Bu değişiklikler çevrenizdeki insanların dikkatini sözlerinizden daha fazla çekecektir ve vegan bir yaşama ne kadar sıkı tutunduğunuzu, bu konuda ne kadar tutarlı davrandığınızı görerek sizdeki dönüşüm ile birlikte veganizme dair de önyargılarını yıkmalarını ve daha olumlu düşünmelerini sağlayacaktır.

Sorulara açık olun, dinleyin, yanıtlayın

Özellikle bitki temelli beslenmeye ve vegan yaşama geçtiğiniz ilk zamanlarda olumsuz yorumlardan ve eleştirilerden nasibinizi alacaksınız. Sabrınız sürekli sınanacak. Öncelikle sakin olmalısınız ve kulağa mantıksız gelse bile eleştirileri dinleyebilmelisiniz. Başta çoğunlukla karşılabileceğiniz argümanlar şu şekilde olacaktır: “Bütün vitamin ve mineralleri bitkisel beslenmeyle alamazsın!”, “İnsanlar tarih boyunca et yemişlerdir ve yemelilerdir de!” ya da “Vegan beslenme bu ara çok popüler, etkilenmiş olmalısın. Ayrıca pahalı bir uğraş da!”.

Bir anlığına kendinizi, size bu yorumları yapan insanların yerine koyun ve neden bu söylemlerle size karşılık verdiklerini düşünün. Aslında bu soruların arkasında çoğunlukla korku, kaygı ve kendi alışkanlıklarını haklı çıkarma çabası yatıyor. Sizi bu sorularla belki de eski alışkanlığınıza döndürmeye çalışıyorlar.

Elbette bazen bilinçli olarak yıpratmayı hedefleyen saldırganca yorumlarla karşılaşabilirsiniz. Bunları mazur görmek ve yanıtlamak zorunda değilsiniz.

Hele ki sizi tetikleyecek sözlü veya görüntülü içeriklere maruz bırakılıyorsanız bunlara katlanmak zorunda değilsiniz.

Sadece demek istediğim, her argümanı kötü niyetli bir saldırı olarak algılamazsanız, samimiyetle geldiğini düşündüğünüz soruları veya etik, bilimsel temele dayanmayan argümanları açık bir diyalog ile tane tane yanıtlayabilirsiniz.

Kendi kendinizin uzmanı olun

Bunun için de aslında yapmanız gereken doğru kaynaklardan elde ettiğiniz bilgilerle kendinizi donatmak. Sorulabilecek sorulara önceden çalışın. Vegan beslenmede nelere dikkat etmeniz gerekir, önceden bilin. Yeri geldikçe bunları çevrenizdekilere aktarın.

Düzenli olarak kan değerlerinizi ölçtürmeniz de çevrenizdekilere aslında durumun hiç de kötüye gitmediğini anlatmanın bir yolu olabilir. İhtiyaç duyduğunuz hallerde bir bitkisel beslenme uzmanına ve vegan sağlık profesyonellerine danışın. Kolay Vegan sitesinin bir uzantısı olan Vegan Doktorlar’a göz atmanızı tavsiye ederim; burada “vegan bireylerin önceliklerine saygı duyacak, başta vegan olan doktorları ve uzun vadede sağlık hizmeti veren” hekimlerin bir listesini bulacaksınız.

Düzenli olarak sağlıklı bitkisel beslenme ile ilgili yazıları, videoları ve sunumlarıyla Yeliz Utku, Dr. Suat Erus, Dr. Murat Kınıkoğlu ve Plantgevity favorilerim.

Masadaki tek vegan siz misiniz? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Şimdi, dosyanın son bölümünde sözü, bu alanda aktivizm yapan ve Koç Üniversitesi ile çeşitli derneklerde kapsamlı akademik çalışmalar yürüten Avukat Ezel Buse Sönmezocak’a bırakmak istiyoruz.

Yazı: Öykü Yağcı *

Ezel, ayrıntılı yanıtları ve örnekleriyle bize, başvuru kaynağı niteliğinde çok önemli bilgiler verdi; nefret söylemi ve suçlarının dünyadaki ve Türkiye’deki hukuki boyutunu, yasalarla korunması gereken eşitlik ilkesinin ve toplumdaki yerleşik eşitlik kültürünün önemini anlattı.

Birinci ve ikinci bölümden bu yana kapsamı geniş tutmamızın nedenini daha önce belirtmiştim. Burada tekrar yinelemekte fayda görüyorum: Düşmanlık ve hoşgörüsüzlüğe dayalı her türlü nefret biçimini bünyemizden atmak için her birimize sorumluluk düştüğünü düşünüyoruz. Çünkü ağzımızdan ve klavyelerimizden dökülen her bir ötekileştirici söylem, medya ve sosyal medyanın etkisiyle virüs gibi yayılarak kendimizi ve birbirimizi yiyip bitiriyor. Bu nefret ve saldırganlık bazılarının benliğine, bazılarının hayallerine ve bazılarının da hayatlarına mal oluyor.

Bu kadar kötülüğün arasında eşit, hoşgörülü ve özgür bir toplum tahayyülü ve umuduyla…

Nefret söylemi ve nefret suçu nedir? Türkiye’de “dezavantajlı” kılınmış grupları hedefine alan önyargı kaynaklı suçlara karşı herhangi bir hukuki ya da politik tedbir mevcut mu?

Nefret söylemi ve nefret suçu kavramları Türkiye’de hukuk literatüründe görece yeni ve sınırlı şekilde ele alınan, hukuk fakültelerinde hukuk eğitimi sırasında pek üzerinde durulmayan, disiplinler üstü bir yaklaşımla ele alınması gereken konular olması nedeniyle de üzerinde her daim tartışmaların canlı olduğu kavramlar.

En sade haliyle bir tanım yapacak olursak, ırk, renk, dil, ulusal ya da etnik köken, dini inanç, yaş, engellilik, cinsiyet, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği veya diğer statüleri nedeniyle bireylere veya gruplara karşı şiddeti, nefreti, ayrımcılığı veya hoşgörüsüzlüğü savunan, yayan veya teşvik eden ifadeler, nefret söylemidir. Bu sayılan gruplara veya söz konusu grupların mal ve mülklerine karşı, önyargı veya nefret nedeni ile işlenmiş olan suçlara ise nefret suçları diyoruz.

Nefret suçlarını tanımlarken önemli olan iki husus mevcut. Birincisi, bir suçun nefret suçu olarak ele alınabilmesi için öncelikle işlenen fiilin ceza kanununda suç olarak tanımlanmış ve yaptırıma bağlanmış olması gerekmektedir. Bu Türkiye Anayasası’nda da yerini almış olan evrensel bir hukuk ilkesi, suçların ve cezaların kanuniliği ilkesinin bir gereğidir. İkincisi ise, nefret suçlarından bahsedebilmek için failin suçu mutlaka bir önyargı ya da nefret saikiyle yani motifiyle işlemiş olması gerekiyor.

Bir başka ifadeyle, dezavantajlı grup mensubuna karşı işlenen her suç nefret suçu değildir. Failin, mağdurun bağı olan bu gruplara karşı bir önyargı ya da nefretle hareket ediyor olması gerekiyor.

Örnek vererek ifade etmek gerekirse, “Suriyeli göçmenlerin pis koktukları ve bu nedenle toplu taşıma araçlarından ancak belli saat aralıklarında yararlanmaları gerektiği” şeklinde bir ifade, ulusal ve etnik köken nedeniyle bir gruba (Suriyeli göçmenlere) karşı ayrımcılığı savunan bir ifade olması nedeniyle nefret söylemine örnek verilebilir. Bununla birlikte, bir eşcinselin, eğlence mekanından çıktıktan sonra takip edilip eşcinsel olduğu için sokakta fiziksel şiddete maruz bırakılması ise nefret suçu olarak tanımlanabilir. Örneği biraz değiştirirsek, bir eşcinselin sokakta yürürken, eşcinsel olmasından bağımsız olarak hızla yaklaşan motorsikletli bir fail tarafından çantasının çalınması durumunda nefret suçundan bahsedilemeyecektir.

Nefret suçlarını, diğer suçlardan ayıran temel özellik, nefret suçlarının hem mağduru hem de mağdurun bağlı olduğu grubu gelecekte de benzer saldırıların olması ihtimali nedeniyle korkuya sevk etmesidir. Hem mağdurun hem de mağdurun bağlı bulunduğu cemaatin ya da grubun toplumda istenmediği, kabul görmediği, bu topluma ait olarak görülmediği mesajı verilmeye çalışılır nefret suçlarının sonucunda.

Çünkü nefret suçları kişiye değil, aslında bütün bir gruba yöneliktir.

Nefret suçları ile nefret söyleminin iç içe geçtiği durumlar da mümkün olabilir. Bazı ülkeler iç hukuklarında nefret söylemini ayrıca bir suç olarak tanımlamış durumdadır. Bu durumda nefret söylemi de cezai sorumluluk gerektiren ayrı bir suç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu konuda ülke pratikleri epeyce farklılık göstermekte. Almanya’da örneğin Nazi propogandası ve anti-semitizm ifade özgürlüğünden yararlanamaz ve nefret söylemi kapsamında ele alınırken, Amerika Birleşik Devletleri’nde nefret söylemine kavram olarak dahi pek çok hukukçu tarafından eleştirel yaklaşılmakta ve nefret söylemi çok dar bir kapsamda ele alınmaktadır.

Türkiye’de maalesef nefret söylemi ve nefret suçu ayrıca bir suç olarak tanımlanmış değildir.

Nefret söylemi, çok dar bir şekilde, Türk Ceza Kanunu’nun 216’ncı maddesinde (Halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama) koruma bulabilir ama 216’ncı madde son derece sınırlı bir çerçeveye sahip. Madde ilk paragrafında “halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik etme”yi, kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, suç olarak tanımlıyor. İkinci paragrafında ise “halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılama” suç olarak düzenlenmekte.

Dikkatli incelendiğinde 216’ncı maddede çizilen çerçevenin, dezavantajlı tüm grupları korumaktan uzak olduğu görülüyor zira madde adeta tahrik ve aşağılamanın hangi nedenlerle yapılamayacağını sınırlı sayı dediğimiz usulle saymış.

Yani 216’ncı madde kapsamına örneğin yaş ya da engellilik ya da cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği gibi statüleri saymadığı gibi, sınırlı sayı prensibi nedeniyle bu statülerden dolayı maruz bırakılan nefret söylemini kapsam dışı bırakıyor.

Bana göre nefret suçu bakımından çok daha ilginç bir diğer madde, 122’nci madde. 122’nci madde, 2014’te TCK’ya eklenen yeni bir madde ve yasalaşma sürecinde kamuoyuna lanse ediliş şekli ve başlığı itibarıyla (nefret ve ayrımcılık suçu) sanki nefret söylemi ve nefret suçunu tanımlayarak cezalandıracak bir çerçeveyi haizmişçesine heyecan yaratmıştı ama 122’inci maddenin içeriği karşılaştırmalı hukukta örneğine az rastlanan bir şekilde dar.

Öncelikle yine Madde 216’ya benzer şekilde 122’nci madde de sadece “belli nefretlere” sınırlı sayıda yer veriyor. Bunlar “dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığı” olarak sayılıyor. Maddeye göre bu sınırlı farklılıktan kaynaklanan nefret nedeniyle; “bir kişiye kamuya arz edilmiş olan bir taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini veya kiraya verilmesi, bir kişinin kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanması veya bir kişinin işe alınması ve bir kişinin olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasının engellenmesi” nefret ve ayrımcılık suçunu oluşturuyor.

Görüldüğü gibi, madde yine tüm ayrımcılık temellerini saymadığı gibi, yalnızca 3 suç tipi yaratıyor.

Örneğin, bir kişiye siyasi düşüncesinden dolayı evini kiraya vermeyen ev sahibinin, ya da bir kadını cinsiyeti nedeniyle işe almayan işverenin ya da durakta otobüs bekleyen bir engellinin binebilmesi için araç rampasını açmaksızın duraktan ayrılan bir otobüs şoförünün madde 122 çerçevesinde nasıl cezalandırılacağı hususu, bu suçların altında yatan nefretin tespit edilmesinin son derece güç olduğu göz önüne alındığında, ispat hukuku bakımından da tartışılmaya muhtaç.

Peki, “etik veganlık” Birleşik Krallık ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde gördüğümüz gibi korunan insan hakları kategorileri arasında felsefi bir inanç sistemi olarak sizce kapsanabilir mi; TCK’nın 3., 115., 122., 125. ve 126. maddelerine dahil edilebilir mi?

Nefret söylemi ve nefret suçlarında korunan hukuki değer, azınlık ve diğer tüm dezavantajlı grupların, esasen tüm toplumun, eşit muamele görme hakkıdır.

Ayrımcılık üzerine yapılan çalışmalarda, ayrımcılığın nedeni -psikolojik ve sosyolojik teorilerin bir karışımı olarak, esas olarak Toplumsal Baskınlık Teorisi (Social Dominance Theory) ile açıklanır. Buna göre toplumlarda gücü veya kontrol araçlarını elinde tutan grup, kendi meşruiyetini tesis etmek ve yeniden üretmek amacıyla kendi kimlik ve söylemini normal, diğerlerini norm dışı kurgulayarak, kendi ideolojik aygıtlarını yaratır.

İşte normun dışında kurgulanan bu kimlik ve ifadeler, baskın grup tarafından sistematik olarak ayrımcılığa, sosyal dışlanmaya ve yoksulluğa maruz bırakılır ve bu yolla toplumla bütünleşmesi engellenir. Bu çerçevede örneğin etnik veya ulusal azınlıklar, göçmenler, yaşlılar, kadınlar, eşcinseller, translar ya da engelliler, sistematik şekilde sosyal dışlanma ve ayrımcılığa maruz bırakılan “dezavantajlı” gruplardır.

Dezavantajlı gruplar tabii ki bunlarla sınırlı değildir. Bir toplumda baskın çoğunluktan ayrışan herhangi bir kimlik de, nefret söylemi ve nefret suçu bağlamında korunmaya değer bir azınlık olabilir. Örneğin, cinsiyetçi ve heteroseksist bir toplumda uzun saçlı ve küpe takan erkekler, eşcinsel ya da trans olup olmamalarına bakılmaksızın, nefret söylemi ve nefret suçuna maruz kalabilir.

Burada, nefret söylemi ve nefret suçunun oluşup oluşmadığı incelenirken önemli olan, ifade edilen nefretin kişisel bir duygu değil; kolektif bir şekilde, bağlı olunan/hissedilen grubun bir yargısının dışavurumu olup olmadığıdır. Nefret pek tabii ki bir kişisel duygu olarak ele alınabilir ve bu nedenle hukukun dışında kalabilir. Ama ne zaman ki nefret ideolojik bir dışavurum halini alır, o zaman hukukun konusuna girer.

Örneğin, “pembe renginden nefret ediyorum” ifadesi hukukun dışında kalırken, “pembe renk giyen erkeklerden nefret ediyorum” ifadesi, “pembe giyen erkekler” diye bir azınlık kategorisi olmamasına rağmen bir nefret söylemi olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla, nefret söylemi ve suçu ele alınırken, failin ve mağdurun kimliği kadar, söylemin hangi amaçla, hangi bağlamda, nerede, hangi fonksiyonla ortaya koyulduğu da önemlidir.

Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9’uncu maddesi düşünce, vicdan, din ve inanç özgürlüğünü koruma altına alır.

Yine Sözleşme’nin ayrımcılık yasağı başlıklı 14’üncü maddesi uyarınca Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya toplumsal köken, ulusal bir azınlığa aidiyet, servet, doğum başta olmak üzere herhangi başka bir duruma dayalı hiçbir ayrımcılık gözetilmeksizin sağlanmalıdır.

9’uncu madde içtihat bakımından bir hayli zengindir. Mahkeme, “düşünce, vicdan ve din” kavramlarını nasıl ele alacağı yönünde zamanla bir ilkeler bütünü geliştirmiştir.

Kişisel inançların, 9’uncu madde kapsamına girebilmeleri için iki ölçütün varlığı gerekmektedir. Bunlardan ilki, inancın belirli bir tutarlılık, ciddiyet, uyum ve önem derecesine ulaşmış olması; ikincisi ise insan onuruna saygıyla uyumlu bir inanç olarak değerlendiriliyor olmasıdır.

Bu çerçevede, örneğin kürtaj karşıtlığı, Mahkeme tarafından madde 9 kapsamında bir “inanç” değildir. Fakat örneğin, Mahkeme pasifizm, vicdani retçilik ve veganlığı madde 9 kapsamında kabul edilen “inançlar” arasında saymıştır. Ancak, neyin 9’uncu madde kapsamında korunan bir “inanç” olduğunu tespit ederken, 9’uncu maddenin koruduğu hukuki değer hatırlanmalıdır.

En temelde 9’uncu madde düşünce ve vicdani kanaate sahip olunmasına, bir dini inanca mensup olunmasına, bunların geliştirilmesine, olgunlaştırılmasına ve hatta değiştirilmesine müsaade ederek bireyin, devlet tarafından aşılanmasına yani indoktrinasyona engel olmayı amaçlar. Bu kapsamda Mahkeme, 9’uncu madde başvurularında sıklıkla “iç dünya” (forum internum) kavramını kullanır.

Örnekle ifade edecek olursak, bir kişinin vegan olmasının arkasında pek çok neden olabilir. Sağlıklı beslenmek, genç bir cilde sahip olmak ya da fit kalmak olabilir. Ya da veganlık bir diyet olarak, kişinin hayatının belli bir döneminde uyguladığı bir beslenme şeklinden ibaret olabilir. Veganlık bazı alerji durumlarından kaynaklı dönemsel bir tercih de olabilir.

Örneğin bu hallerde, veganlık madde 9 kapsamında “belirli bir tutarlılık, ciddiyet, uyum ve önem derecesine ulaşmış” bir inanç olarak korunacak mıdır? Cevabım hayır.

Ancak, Mahkeme’nin içtihatlarınca da artık sabit olduğu üzere etik veganlık olarak ifade bulan, felsefi, politik ve/veya ahlaki motivasyonlarla kişinin hayatında topyekün bir hayat tarzına işaret eden veganlık, madde 9 kapsamında korunan bir “inanç”tır.

Pozitif hukukun meseleyi bir inanç özgürlüğü olarak ele alma şeklinden farklı olarak, konuya yaklaşımım kişinin iç dünyası ya da inancın ciddiyeti, tutarlılığı ya da önemi gibi kriterlerden ziyade, baskın grup karşısında veganların ayrımcılık ve sosyal dışlanma yaşayıp yaşamadığı meselesi üzerinden şekilleniyor.

Hayvan sömürüsünün günümüz küresel ekonomik koşullarında bir “norm” olduğu şüphesiz hakikat. Fakat veganlar, bu küresel endüstriyel sisteme karşı çıktıkları için sistematik ayrımcılığa, şiddete veya sosyal dışlanmaya maruz kalıyor mu? Örneğin veganlar, vegan oldukları için haklara erişimde, istihdama katılımda sorun yaşıyor mu? Yoksa serbest piyasa koşulları uyarınca, inançları gereği kullanmaları gereken ürünlere özgürce erişebiliyor mu?

Vegan oldukları için maruz kaldıkları zorbalık, taciz ve nefret içerikli söylemler, biraz önce anlatmaya çalıştığım gibi “kişisel bir duygu” olan nefretten mi yoksa bir ideolojinin parçası olan nefretten mi kaynaklı?

Burada ayrımın her bir olay özelinde, titizlikle yapılması gerektiğini düşünüyorum. Bir başka ifadeyle, kategorik olarak veganlığın bir felsefi inanç olmasından hareketle, veganlara karşı üretilen her şiddet içerikli söylemi nefret söylemi olarak tanımlamak mümkün olmayabilir.

Nefret suçu kapsamında ise, AİHM’in etik veganlığı “felsefi inanç” olarak kabul etmesinden hareketle, veganlara yönelen zorbalık, taciz ve şiddet içerikli söylem ve eylemlerin sizin de sorunuzda isabetli bir şekilde dikkat çektiğiniz üzere madde 115 kapsamında “inanç, düşünce ve kanaat hürriyetinin kullanılmasının engellenmesi” suçunu ve madde 125 kapsamında “hakaret” suçunu oluşturacağının tespiti gerekir.

Hakaret suçunun kişinin felsefi inancını açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından dolayı işlenmesi, hakaret suçunun nitelikli hali olup daha yüksek cezayı gerektirmesi bakımından, veganlar için ayrıca öneme sahip. Dolayısıyla diğer maddelerin değil ama özelikle 125 ve 115’inci maddelerin veganları “teknik olarak” koruyacaklarını söylemek mümkündür.

Son zamanlarda özellikle sosyal medyada bireylere yöneltilen bazı politik eleştirilerin dahi “linç” olarak tanımlanabildiğini görüyoruz. Oysa “linç edilmek” fiziksel ve psikolojik düzeyde oldukça ağır sonuçları olan, kökü derinlere inen bir fiil. Eleştiri, linç, nefret söylemi ve nefret suçu arasındaki ayrımı, konuya nispeten kavram düzeyinde uzak olanlar için en net şekilde nasıl ortaya koyarız?

Aslında bu ayrımlara genel hatlarıyla şimdiye kadar biraz değinmiş olduk. Nefret suçu bahsettiğimiz üzere, tamamen farklı bir kategori, nefret suçundan bahsetmek için ortada ceza kanunlarında açıkça tanımlı bir nefret suçu düzenlemesinin bulunması gerekiyor.

Eleştiri, linç ve nefret söylemini nasıl ayıracağımız konusunda belirleyici faktör ise ifadenin, yöneldiği gruba duyulan nefret veya önyargı saikinin sonucu olup olmadığıdır.

Örneğin, vegan olduğu bilinen bir kişiye “vegan olduğu için beyninin gelişmediğini, dolayısıyla da sağlıklı düşünemediğini” söylemek, veganlara duyulan önyargı nedeniyle bir nefret söylemidir. Kişiye “vegan olduğu için gerizekalı olduğunu” söylemek ise, hakaret suçunun belirli bir felsefi inanca yönelmesi nedeniyle nefret suçudur.

Eleştiri ve linçe gelindiğinde ise artık konuyu ifade özgürlüğü açısından ele almak gerekir. İfade özgürlüğü, insan hakları sisteminin çok büyük önem verdiği ve bu nedenle çok özenle koruduğu bir haktır. İfade özgürlüğünün sınırlandırılması, bu nedenle, ancak son derece istisnai şartlarda mümkün olabilir. AİHM’in defaatle belirttiği üzere, ifade özgürlüğü yalnızca insanların üzerinde mutabık olduğu veya rahatsız edici bulmadıkları ifadelerin korunmasından ibaret değildir. Aksine, ifade özgürlüğü toplumu rahatsız eden, şoke eden ve rencide eden görüşleri de korur.

Ancak ifade özgürlüğü her ne kadar geniş bir şekilde yorumlansa da, tabii ki sınırsız değildir. Kasıtlı olarak nefret, şiddet veya ayrımcılığa teşvik eden söylemler ifade özgürlüğü kapsamında koruma görmezler.

İfade özgürlüğü konusu çok daha geniş bir konu, dolayısıyla soruyla bağlantılı olarak şunu ortaya koymak yeterli olacaktır: Bir eleştiri, açıkça şiddet içermediği veya şiddete açıkça teşvik etmediği sürece, ifade özgürlüğü kapsamında korunmalıdır.

Burada tıpkı nefret söylemini açıklarken ortaya koyduğumuz gibi, özellikle azınlıkların ifade özgürlüğü daha geniş bir koruma altındayken, baskın grup ve ideolojilerin dışavurumlarında “açık bir şiddet tehlikesi” olup olmadığı hususu önem arz eder.

Örneğin, ateistlerin genel nüfusun %1’ini oluşturduğu bir ülkede bir Ateizm Derneği Başkanı’nın resmi sosyal medya hesabından “Bu ülkenin tüm çocuklarını ateist yapacağız, bu yolda kanlı da olsa kansız da olsa her aracı kullanmaktan çekinmeyeceğiz” şeklindeki bir ifadesiyle, ülke nüfusunun %95’inin mensubu olduğu bir dini tarikat liderinin “Bu ülkenin tüm çocuklarını dinimiz emirlerine uygun yetiştireceğiz, bu yolda kanlı da olsa kansız da olsa her aracı kullanmaktan çekinmeyeceğiz” şeklindeki ifadesi, “açık bir şiddet tehlikesi olup olmamadığı”nın tespiti açısından farklı konumlanacaktır.

Linç ise hukuki bir terim değil, fakat çoğunluk tarafından uygulanması ve genel tanımı itibarıyla fiziksel şiddet içermesi, içermekle tehdit etmesi ya da şiddeti körüklemesi bakımından eleştiriden ayrılmaktadır.

Fakat şunu ifade etmek gerekir, şiddet nasıl ki salt fiziksel şiddetten ibaret değilse, sosyal medyada “linç” adı verilen yoğun eleştiriler de, maruz kalan açısından psikolojik şiddete dönüşebilir. Zira sosyal medya, çok çabuk “çoğunluk” olunabilen, sanal ortamda hukuki kişiliğin gizlenmesi suretiyle de zorbalığa ve hakarete kolaylıkla zemin hazırlayabilen bir mecra. İfadelerini dışavurması nedeniyle, sistematik şekilde hakarete varan ağır eleştiri ve söylemsel şiddete maruz kalmak, kişide ciddi izler bırakabilir ve travmatize edici olabilir.

İfade özgürlüğüne karşı özellikle sosyal medyada bir kültür haline gelen “linç” kültürünün de hukuken daha yakından takip edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Kültürel ve sosyo-politik düzeyde bu tür ayrımcılıkların bir ortak noktası ve ayrıştığı yerler var mı (heteroseksist düzen, insanmerkezcilik gibi)? Örneğin “vegan stigma”dan veya “vegafobi”den bahsedebilir miyiz? Homofobi, transfobi veya zenofobi vb. temelli nefret suçlarıyla veganların karşılaştıkları nefret söylemlerini karşılaştırmakta bir sorun görüyor musunuz?

Tüm ayrımcılık biçimlerinin esasen birbiriyle bir şekilde bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Örneğin heteroseksizmi yaşçılıktan, ırkçılığı insan merkezcilikten, ataerkiyi homofobiden bağlantısız görmek mümkün değil. Bu anlamda ayrımcılık zeminlerinin birini diğerinden daha önemsiz görmek mümkün değil. Ben vegan değilim, vegan olmayı deneyimlemeye çalışıyorum ama henüz kendime vegan diyemiyorum. Dolayısıyla bir “vegan stigma”dan veya “vegafobi”yi deneyimlemediğim için bu konuda fikir beyan etme önceliğimin olmadığını düşünüyorum. Ama tabii ki kişisel tanıklıklarım var.

Veganların vegan oldukları için tacize, zorbalığa, siber ya da söylemsel şiddete maruz kaldığının örneklerine her gün şahit oluyorum.

Biraz önce ifade ettiğim gibi, nefret söylemi ve nefret suçunun ana ekseni olan “nefret”in, ideolojik bir dışavurum olması önemlidir. Nefret söylemi ve nefret suçlarında korunan hukuki değer, tüm toplumun, eşit muamele görme hakkıdır. Bu esasen bir eşitlik ve hoşgörü içinde aynı toplumda yaşama motivasyonu ile ilgilidir. Pek tabii ki tüm hukuk sistemleri “açık ve gerçekçi” şiddet tehlikesini çok daha öncelikli olarak ele alır ve bu tehdidin toplumdan elimine edilmesi için mekanizmalar kurarlar.

Bu çerçevede, fiziksel şiddete maruz kalma ve öldürülme riskine sistematik olarak daha fazla maruz kalan grupların hukuk tarafından daha hızlı ve özenli bir şekilde korunması olağandır. Ancak korunan esas hukuki değerin “bir arada, barış içinde, eşitçe yaşayan bir toplum” olduğu nefret söylemi ve suçları bakımından bir ayrımcılık ve nefret kategorisini bir başka kategoriden ayırmak ve aralarında bir önem hiyerarşisi kurmanın hak temelli bakış açısıyla açıklanabileceğini düşünmüyorum.

Peki, stereotipleştirme denilen kalıp yargılarla ve vegan kimliğine ilişkin olumsuz egemen algıyla nasıl mücadele edebiliriz?

Nefret söylemi özünde azınlıkların eşitlik haklarının inkârıdır. Kalıp yargılarla mücadelede bir bütün olarak toplumun, hem tüm azınlıkların hem de çoğunluğun eşit saygı ve eşit muamele hakkına sahip olduğunu kabul eden yasalar getirilmesinde ve bu yasaların uygulanmasında kararlılık göstermesinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Ancak ifadenin cezalandırılması, salt ceza hukuku içerisinde bir mesele olarak ele alınması, tek yol değildir. Özellikle medyada meslek ilkelerinin ve kurallarının nefret söylemine geçit vermeyecek şekilde standartize edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Ancak tüm bunlardan çok daha önemlisinin, toplumda bir arada barış içinde yaşama motivasyon ve taahhüdünün varlığı ve bunun sonucu olarak yerleşik bir eşitlik kültürü olduğunu düşünüyorum.

Eşitlik ve demokrasi kültürünün yerleşik olmadığı bir toplumda, en mükemmel ayrımcılık karşıtı yasaları bile yürürlüğe soksanız, kalıp yargılar ve nefretle mücadele edemezsiniz.

Bunu nasıl başaracağımızın cevabını ise hukukçulardan ziyade toplum bilimcileri dinleyerek bulabileceğiz sanırım.

Bu kapsamlı yanıtlar için Ezel’e bir kez daha teşekkür ederken, bizi Ezel’e yönlendiren Kaos GL’den ve HAKİM’den arkadaşım, bu yazıdaki iki çizimin de sahibi Aslı Alpar’a da teşekkür ediyorum.

(*) TVD Sosyal Medya ve Gönüllü Koordinatörü, Yunuslara Özgürlük Platformu & Hayvan Hakları İzleme Komitesi (HAKİM) üyesi

Veganlara yönelik nefret söylemleri – III yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Yazı: Öykü Yağcı *

Dosya konumuzun ilk bölümünde, özellikle Birleşik Krallık’taki güncel gelişmeler ışığında etik veganlık, yasal korumalı özellikler ve vaka örneklerini ele alarak, The Times gazetesinde geçtiğimiz ay yayımlanan “veganlara yönelik nefret suçlarında artış” içerikli haberin ayrıntılarını paylaşmıştık.

Bu kez bağlantılı olarak 28-30 Ağustos tarihleri arasında veganların yanıtlamasını istediğimiz Twitter’daki mini-anket sonuçlarını, konuyla ilgili aktivizm yapan, Koç Üniversitesi ile çeşitli derneklerde kapsamlı akademik çalışmalar yürüten Avukat Ezel Buse Sönmezocak’ın sorularımıza verdiği yanıtlarından kısa alıntılarla birlikte değerlendireceğiz. Kendisiyle yaptığımız ayrıntılı röportajın tamamı ise, dosya konusunun üçüncü bölümü olarak anket sonuçlarından sonra yayımlanacak.

Neden bu konu?

Öncelikle Türkiye’deki mevcut duruma dair yanıt aramamızın tek nedeni The Times gazetesinde çıkan haber değildi; o araştırma sadece tetikleyici bir unsur oldu.

Sosyal medya yönetimine destek verdiğim bazı hayvan hakları gruplarına daha çok Twitter üzerinden gönderilen yorum ve özel mesajlarda özellikle Kurban Bayramı’nda paylaşılan öldürülmüş hayvanların bedenleri ve kesilmiş başlarının fotoğraf ve videoları, ana akım medya dışında kendini muhalif olarak tanımlayan mecralarda dahi veganlığın çarpıtılmış temsili ve yine çeşitli ortamlarda veganların maruz bırakıldığı farklı seviyelerdeki düşmanlık, söylemsel ve görsel şiddet bizi bu konuya eğilmeye, bu konu üzerinde düşünmeye yöneltti.

Aslına bakarsanız haber, anket ve röportaj içeren bu yazıyı hazırlarken, özellikle vegan olmayan bazı kişilerin, pek çok mücadele alanını ve biçimini bulduğu gibi, bu içeriği de abartılı veya anlamsız olarak etiketleyeceğini, “duyar kasma” olarak yorumlayacağını, hatta tweet altına kendilerince komik ve aşağılayıcı ifadeler bırakacaklarını düşünmüştüm. Beklediğimden çok daha az bu tür yorum ve paylaşım gelmiş olsa da bu kez de bizi şaşırtmayanlar oldu. “Memleketin veganı da mağdur arkadaş!” yorumu çalışmayı değersizleştirme çabalarına yönelik tahminimi boşa çıkartmazken, “Anti-vegan müzik listeleri bile var” yanıtı da vegan karşıtlığının ne ulvi amme hizmetlerine kadir olduğunu görebilmek açısından iyi oldu.

Şimdi bu mini-anketi iyi ki yapmışız (ve umarım konuyla ilgili verilerin sistematik toplandığı kapsamlı bir çalışma ileride yapılır) diyorum çünkü anket, bize gönderilen yanıtların bir kısmında veganların aile, okul ve iş yerinde dışlanmasının, kışkırtıcı, önyargılı ve ayrımcı bir dil ile ayrıştırılmasının, dalga konusu olmasının veya taleplerinin önemsenmemesinin aslında bireyler üzerinde tahmin edilenden çok daha derin olumsuz etkiler bırakabildiğini, hatta bazılarının aile ve arkadaşlık ilişkilerini ne denli etkilediğini, kariyerlerinin önünde görünmez ama güçlü bir engel olarak görülebildiğini aktarabilmek için etkili bir araç oldu.

Açıkçası, özel hayatlarında konuyla ilgili yaşadıkları sıkıntıları özel mesaj aracılığıyla samimiyetle aktaran ve bu aktarımları yazımız dahilinde paylaşmamıza izin veren pek çok kişiye de borçlu olduğumuzu hissediyorum.

Aile bireylerinin, arkadaşların ve işverenlerin kapsayıcı, kucaklayıcı ve destekleyici olması halinde daha umutlu ve adaletli bir dünyaya uyanacağımızın anlaşılması, özellikle iş dünyasında insan kaynakları departmanlarına düşen görev ve sorumlulukların farkına varılması açısından, anket sonuçlarının ve röportajımızın faydalı olmasını, o birilerine ve karar vericilere ulaşmasını umuyorum. Hem iş yerlerinde veganların haklarının tanınması ve teslimi hem de aile ve arkadaş çevresinde bireylerin kararlarına saygı gösterilmesi için…

Daha da önemlisi, takipçilerimizden biri “Veganlığı bu şekilde marjinalleştirmemek gerek. Veganız çünkü doğanın ve canlıların yaşam haklarını korumakla, savunmakla yükümlüyüz” diyordu. Kendisine hak veriyorum; hatta hazırlık aşamasında benim de aklımın bir ucuna takılan endişelerden biri buydu. Üzerine biraz daha ayrıntılı düşününce durumun pek de bundan ibaret olmadığına ikna oldum. Çünkü tüm bu ötekileştirici söylemler, politik bir tutum benimseyerek sistem eleştirisi yapan etik veganlara da yönelik kalıp yargıları güçlendirerek her seferinde nefreti, tahammülsüzlüğü ve öfkeyi körüklüyor. Birey ve toplum açısından iyiye değil, kötüye gidişe yol açıyor.

Dolayısıyla bu yazı dizisini geniş kapsamlı tutarak, bu kavramları tartışmayı açarak veganlar için mağduriyet yaratmayı veya veganları marjinalleştirmeyi değil, olumsuz genelleme ve çarpıtmalar ile marjinalleştirilen etik veganlara dair önyargıları ve var olan mağduriyetleri ortadan kaldıracak bireysel ve kurumsal farkındalığın oluşmasını ve yayılmasını amaçlıyoruz. Daha adil, barışçıl ve hoşgörülü bir birlikte yaşamı beraber tesis edebilmek için…

Anket ve değerlendirme yöntemi

28 Ağustos’ta başlattığımız anketi Twitter, Facebook ve Instagram gibi hesaplardan ilgili bağlantıyla birlikte duyurup yanıtları öncelikle Twitter’da toparlamaya çalıştık. Herkese açık şekilde deneyimlerini paylaşmak istemeyenler için özel mesaj (DM) seçeneğini de açık bırakarak not düştük.

Twitter hesabı olmayan veganları dahil edebilmek için de bu kişilerin diğer sosyal medya profillerimize gönderdiği yorumları ve mesajları dikkate alıp çalışmamıza dahil ettik. Twitter’a ek olarak mesaj ve yorumların çoğunu Instagram’dan aldık. Facebook sayfamıza, konuyla ilgili neredeyse hiç yorum ve mesaj gönderilmedi.

Belirtilen süre dolduktan sonra ankete cevaben yalnızca tek bir ek deneyim paylaşımı geldi. Anketin yapısına ve yöntemine zarar vermeyeceği için bu yorumu da değerlendirmemize ekledik.   

Ankete gelen cevaplarda en sık rastladığımız sözcüğü/kalıbı/yorumu görselleştirebilmek için de Kelime Bulutu’nu (word cloud) kullandık. Örneğin; şaşırtıcı ama gerçek, “erken yaşta öleceksin” veya “Allah’a şirk koşuyorsun” cümleleri birkaç kez farklı yanıtlarda karşımıza çıktı. Bu nedenle ana cümleyi en sık gördüğümüz haliyle temel alıp “erken öleceksin, Allah’a karşı geliyorsun” gibi benzer ifadeleri içeren yanıtları da bu kalıp dahilinde buluta ekledik. Buluttaki ağırlıklarını görünce şaşırmayın diye özellikle not düşme ihtiyacı hissettim.

Anketin zayıf yönleri

Veganlarla paylaşılması ve daha fazla kişiye ulaşması için farklı vegan aktivist grupların bulunduğu Whatsapp gruplarında çağrı yapmamıza rağmen anketin bireysel hesaplardan ve oluşum sayfalarından yeterince paylaşılmadığını gördük. Bu da sorumuzun beklediğimizden daha az kişiye ulaşmasına neden oldu.

Anket süresini ilk başta iki gün olarak belirlememizin nedeni ise, sonuçları aynı hafta paylaşmayı planlamamızdı. Çalışmayı daha geniş bir zamana yaysaydık elbette daha fazla kişiye ulaşabilecektik.

Aynı zamanda düşük bir ihtimal de olsa Twitter başta olmak üzere sosyal medya platformlarındaki genel manipülasyonun bilincinde olarak, sonucu etkilemek amacıyla anketi oylayanların bir kısmının vegafobi [1] güden naveganlar olabileceğinin farkındayız. Bu notu, özellikle anketin doğruluk oranına az da olsa etki edebilecek bir faktör olduğu için ekleme gereği duydum.

Anket sonuçları

İki günde Twitter üzerinden toplam 310 oy verildi. “Vegan olduğunuz için okulda, iş yerinde, sosyal medyada yazılı/sözlü hakarete/ayrımcılığa/saldırıya uğradınız mı?” sorumuzu yanıtlayanların %61,9’u “evet”, %38,1’i “hayır” seçeneğini işaretledi.

Belirlediğimiz süre içinde ankete, çoğu deneyim paylaşımı olan toplam 42 yorum yapıldı, 12 DM gönderildi. 1 özel mesaj da anket süresi dolduktan sonra alındı.

Arka plan: Kavramlar

Bu dosya kapsamında görüştüğümüz ve röportajının tamamını üçüncü bölüm olarak daha sonra yayımlayacağımız Avukat Ezel Buse Sönmezocak’ın paylaştığı tanıma göre nefret söylemi; “Irk, renk, dil, ulusal ya da etnik köken, dini inanç, yaş, engellilik, cinsiyet, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği veya diğer statüleri nedeniyle bireylere veya gruplara karşı şiddeti, nefreti, ayrımcılığı veya hoşgörüsüzlüğü savunan, yayan veya teşvik eden ifadelerdir”.

Nefret suçu ise, “Bu sayılan gruplara veya söz konusu grupların mal ve mülklerine karşı, önyargı veya nefret nedeni ile işlenmiş olan suçlardır.”

Deneyimlerimiz, gördüklerimiz ve anketten çıkan sonuçlar Türkiye’de ağırlıklı olarak nefret söyleminin ve vegafobinin varlığına, söylemsel ve görsel (dolayısıyla psikolojik) şiddete ve küfür, aşağılama, hakaret içeren söylemlerin etkinliğine işaret ediyor.  

Ezel de “Veganların vegan oldukları için tacize, zorbalığa, siber ya da söylemsel şiddete maruz kaldığının örneklerine her gün şahit oluyorum,” diyor ve ekliyor:

“Örneğin, vegan olduğu bilinen bir kişiye ‘vegan olduğu için beyninin gelişmediğini, dolayısıyla da sağlıklı düşünemediğini’ söylemek, veganlara duyulan önyargı nedeniyle bir nefret söylemidir. Kişiye ‘vegan olduğu için gerizekalı olduğunu’ söylemek ise, hakaret suçunun belirli bir felsefi inanca yönelmesi nedeniyle nefret suçudur.”

Ancak nefret suçu, çok daha derinlemesine irdelenmesi gereken bir konu. Aynı şekilde Ezel’e göre, nefret söyleminin olup olmadığının değerlendirmesinin de her bir olay özelinde titizlikle yapılması gerekiyor: “Kategorik olarak veganlığın bir felsefi inanç olmasından hareketle, veganlara karşı üretilen her şiddet içerikli söylemi nefret söylemi olarak tanımlamak da mümkün olmayabilir.”

Elbette iş yerinde, okulda ve/veya sosyal medyada egemen ve çoğunluk grubun hedefi haline gelebileceğini düşünen bir vegan, milliyeti veya cinsel yönelimleri nedeniyle ağır nefret suçlarına maruz bırakılan bireyler gibi daimi güvensizlik veya korku hissetmiyor olabilir; fiziksel şiddete ve saldırıya uğramıyor olabilir. Fakat ayrımcılık biçimlerinin birbirinden bağımsız olduğunu söylemek pek de mümkün değil. Bu konuda Ezel ile aynı görüşteyiz: “Tüm ayrımcılık biçimlerinin esasen birbiriyle bir şekilde bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Örneğin heteroseksizmi yaşçılıktan, ırkçılığı insan merkezcilikten, ataerkiyi homofobiden bağlantısız görmek mümkün değil. Bu anlamda ayrımcılık zeminlerinin birini diğerinden daha önemsiz görmek mümkün değil.”

Dolayısıyla özellikle vegan bir yaşam biçimine yeni geçiş yapmış olan veya bunu düşünen biri, arkadaş grupları arasında dışlanmaktan, dalga konusu olmaktan korktuğu için benliğini ortaya koymaktan çekinebiliyor. Hayvan hak ve özgürlüğü üzerinden etik veganlığını ortaya koyanlar ise, norm ve normal olarak kabul edilmiş kimlikler, yaklaşımlar ve uygulamalar üzerinden, egemen ve çoğunluk grubun üyeleri tarafından baskı altına alınmak amacıyla söylemsel ve görsel şiddete maruz bırakılabiliyor.

Bazen bu durum, özellikle sosyal medyada örgütlü hale bürünebiliyor. Çok takipçili bir hesap, hayvan özgürlüğünü savunan bir vegan profili alenen hedef gösterebiliyor ve takipçileri yoluyla toplu halde saldırabiliyor, taciz edebiliyor.

Çalışma ortamında ise bir vegan, iş arkadaşları tarafından toplu halde yemek masasında alay veya “espri” konusu haline gelebiliyor. Çoğu zaman “şaka olsun diye” yapıldığı söylenen ve vegafobik kişilerce “komik” bulunan bu hakaretler, vegan kişi üzerindeki baskıyı ve etkiyi hiç tahmin etmediğimiz kadar artırıp kişinin hayatında olumsuz bir iz bırakabiliyor. Diğer taraftan saldıranlar, hakaret suçunun yükünü paylaşarak hafifliyor, kalabalık olmanın verdiği güç de saldıran kişilerin kendilerini haklı görmelerine yardımcı oluyor.

Bazen de vegafobik tek bir şef veya garson tarafından gizlice yapılabiliyor [2].

Nitekim anket sonuçlarımızda da bu deneyimlerin yaygın bir şekilde farklı seviyelerde yaşandığını görüyoruz. Bu davranışların ardındaki bireysel ve toplumsal psikolojiyi (varoluşsal tehdit algısı, ikilemin verdiği rahatsızlık nedeniyle kişinin kendisine karşı öfkesi, içsel çatışma, konfor alanını terk edememe vb.), kendisi de bir vegan olan akademisyen Doç. Dr. Deniz Altınbaş, farklı bilimsel kaynaklardan faydalandığı anlamlı yazısıyla ayrıntılı bir biçimde, tane tane açıklıyor. İlgilenenlerin okumasını tavsiye ederken, özellikle ortamlarda “istenmeyen insan” olabilen etik veganların bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde yanlış yorumlanan asıl gayelerine dair bölümü alıntılayıp sözü daha fazla uzatmadan anket yanıtlarına geçmek istiyorum.

“Bazı insanlar, veganlar fikirlerini kendilerine sakladığı müddetçe onlara tahammül edebileceklerini söylüyor. Veganların kendi aralarında da propaganda yapılıp yapılmaması konusunda bir tartışma mevcut. Hayvanlar da çocuklar, yaşlılar ya da zihinsel engelliler gibi kendilerini savunamıyor. Birilerinin onların adına konuşması gerekiyor. Bir çocuk, bir dilsiz, bir yaşlı eziyet görürken, sömürülürken bunu görüp de sessiz kalmak vicdanımızı nasıl rahatsız etmez? İşte veganlar da kendileri için konuşamayanlar adına konuşuyorlar.”

Anket sonuçlarında öne çıkan yanıtlar

Veganlara söylemsel ve görsel şiddette bulunmak

• “@_KomutanLogar adlı sayfanın Instagram’ında sistematik olarak 2-3 ayda bir, özellikle kurban bayramında yorumumun ss’ i (ekran görüntüsü) paylaşılıp linç ediliyorum. Yüzlerce yorum oluyor ve hepsi cinsiyetçi, türcü ve homofobik.”
• “Aşırı etçil bir arkadaşımın her kurban bayramında telefonuma kesilmiş hayvan parçası resmi göndermesi tehdidini yaşıyorum. Benim içim acıyor, o kendi kafasında dalgada.”
• “Mangal videoları atıyorlar (Canımın isteyeceğini düşünerek…) Aptalca buluyorum. Saygı duymalarını bırakın, küçümseyip acıyorlar. Hiç düşünmemiştim bu kadar psikolojik şiddete maruz kalacağımı. Alıştım ama…”
• “Bir kişi vardı okul hayatımda, işleri biraz farklı boyuta taşımıştı. Vegan olduğumu öğrenince benimle her gün bu konu hakkında konuşuyordu, ‘Allah’a karşı geliyorsun’ falan diyordu. Ben de tartışmadan sonuç alamayacağım için susuyordum. Bana kesimhanedeki hayvanları falan anlatıyordu, “şöyle kestik, böyle kan aktı” diye. (…) Kendisine teşekkür ediyorum ama bana her gün vegan olmanın önemini hatırlattıği için.”
• “Veganlığı anlattıktan sonra karşımda gülüp ‘Ben gidip bir iskender yiyeyim’ denmesi”
• “’Oh şimdi bir kuzu çevirme ne güzel gider. Mangal da yapılmaz sizle şimdi. Siz ne yiyeceksiniz?’ gibi söylemlere maruz kaldık maalesef. Eşim de, ben de.”
• Bitkilerle hayvanlar arasındaki hissedebilirlik ve acı çekme farkını “konuştuktan sonra da üzerine ‘Bir kuzu şiş olsa da yesek’ diyen ve kendini bunu yediği için özgür ve güçlü sanan bazı akrabalar”
• “İş yerimde ve arkadaş ortamlarında sürekli olarak: ‘Hiç et yedin mi? Et yesen vazgeçersin veganlıktan. Bizim bir kebapçı/ciğerci vs. var bak orada, yiyelim seninle. Sen kesin hiç iyisini yemediğin için vegansın. Eee, bitkiler de canlı onları neden yiyorsun? Hayvandaki protein bitkiden farklı, sen çok sağlıksızsın. Ben de önceden tiksinmiştim yani vegan gibiydim sonra düzeldim’ şeklinde mantık dışı cümlelerle boğuşuyorum. Veganlığı ya da vejetaryenliği sadece et yememek olarak düşünüyor insanlar. En ağırı da bu konu üzerinde hiç düşünmeye bile teşebbüs etmemiş insanların onlardan daha aptal olduğum için bu yolda olduğumu düşünüp küçücük beyinleriyle dalga geçmeye çalışması.”
• “Her an benimle yaşamış, beni çok iyi tanımış gibi ‘Sen et yemeden duramazsın’, bir çoğunun besinlerle ilgili profesör kesilmesi, bunlar sadece birkaçı ama farklı fikirlere bile saygı duyulmayan bir coğrafyada yaşadığımın bilincinde olduğum için pek takmıyorum. Dilim döndükçe diğer canlıların ve kendi türümüz için faydalı bir beslenme olduğunu anlatmaya çalışıyorum.”

Veganlığı küçümseme ve aşağılama unsuru olarak kullanmak

• “Herkesin hayvan yediği bir sofraya oturmak zorunda kaldığımda, sadece makarna veya zeytinyağlı vs ile yetindiğimde herkesin saçma sapan şakaları ve küçümsemelerine maruz kalıyorum.”
• “Dışarıda bir yerde yemeğe gidildiğinde bütün iyi niyetimle önerilen mekana uyuyorum. Gidildiğinde ise ‘Bu vegan da’ diye, daha ben ağzımı açmadan hedef gösteriliyorum. 6 senedir veganım, kendi çevrem bile alışamadı.”
• “Kimse ciddiye almıyor gibi gözüküyor.”
• “Bizzat okuldaki veteriner hekim hocalarım tarafından veganizm konuları açıldığında sık sık ‘espiri yapıyoruz’ başlığı altında sözlü hakaretlere maruz kaldım. Maalesef:/”
• “Çoğu zaman ayrımcılığa maruz kalıyorum. Genelde dalga geçiliyor. Güçsüz olduğumu, zayıf olduğumu ve proteinsiz olduğumu vurgulayan insanlarla karşılaşıyorum.” 
• “Vegan yemek paylaşımlarımla navegan arkadaşlarımın alay etmesi: ‘Biraz da et paylaş’ gibi.”

Veganlığı bir hastalık gibi görmek

• “’Ay var ya, çok üzülüyorum sana yemek yerken’ diyorlar. Her defasında sanki bir hastalığım var gibi küçümsüyorlar. ‘Bu benim tercihim’ diyorum, ‘Niçin üzülüyorsunuz. Ben siz et yiyorsunuz diye tartışmıyorum ki sizinle, siz de bana bu konuşmayı her defasında yapmayın’ diyorum ama nafile :/”
• “Daha bugün öğretmen (!) arkadaşlar tarafından uğradım. Neymiş, sonradan olmuşum bırakırmışım. Sanki hastalık bu, doğuştan mı, sonradan mı çok fark ediyor.”

Vegan kadınlara karşı hamileliği baskı unsuru olarak kullanmak

• “Eski erkek arkadaşımın annesi vegan olduğum için çocuk sahibi olmamı (ki böyle bir planım olmamasına rağmen) sağlıklı bulmuyordu. Gelecekteki çocuğumu vegan beslememem gerektiğine dair bir sürü şey anlatıyordu. Hem patriarki hem de ‘vegan’lık kendi bedenim söz konusu olunca alabileceğim bir karar olarak görünmesi açısından oldukça saldırgan bir tavır olduğunu düşünüyorum bunun.”
• “Hamile kalınca ne yapacağımı sorup duruyorlar. Bebeğe bunu yapmaya hakkım yokmuş. Bedenime, kadınlığıma, anne olma ya da olmama kararıma yapılan psikolojik saldırı. Bir nevi taciz bu. O kadar sıkıldım ki artık veganlık konusu açanlara önce belgesel öneriyorum. Onlar izledikten sonra konuşmayı tercih ediyorum. Alt bilgiyi kendim vermeye çalışmaktan yoruldum.”

Veganlığı din ve Allah karşıtı bir tutum olarak lanse edip veganları suçlamak

• “Dinsiz damgası yiyorum kendisini dindar olarak tanımlayan kişilerden.”  
• “Vegan olduğum için ‘Allah’a şirk koşuyosun’ dediler. ‘Marjinal takılmaya çalışıyorsun’ dediler. ‘Bu boş işleri bırak, vitaminsiz kalıyosun, dünyayı sen kurtaramazsın’ dediler. Bir flörtüm de ‘Senle rakı balık yapamayacaksam ne anlamı kaldı’ diyerek ayrıldı.”
• “Çoğu zaman dalga konusu yapılıyor, dinsiz ilan ediliyorum; birçoğu da genç yaşta öleceğimi dile getirerek yorumluyor bu konuyu. Ne yazık ki gerçekleri bilmeden kulaktan dolma bilgilerle söz söylemek araştırmaktan daha kolay geliyor onlara.”
• “Elbette dine hakaret sayanlar, B12 nereden alınır, bilmeyen doktorlar; ilkokul fen bilgisiyle konuşan kişiler, ‘Veganla yemek yemek de zor be’ diyip kuzu tandır tarifi verenler.”
• “’Ot beyinli, ölecen, Allah bize helal kıldı, biz yiyelim diye yarattı, kitapta kurban var…’ Sabaha kadar sayarım.” 

Aile içinde vegan bireyi ayrıştırmak [3]

• “Bence en büyük baskıyı, psikolojik şiddeti ailelerimiz/akrabalarımız uyguluyor.”
• “Vegan olup ailesinde/çevresinde ayrıştırılanlar tweeti için buraya geldim. Babamla annem ayrılar. (…) Babam yakın zamanda beni aradı ve önemli bir buluşma için orada olmamı istediğini söyledi. (…) Sunulacak yemeği duyar duymaz beynime kan sıçradı, “Gelirim tabii ama yemek filan yemem, artık hayvanlara ait hiçbir şey yemiyorum ama bunu sana karşı bir tavır almak için yapmıyorum beni yanlış anlama” dedim hemen. Çok bozuldu, ‘Ne yapıyorsun sen Allah aşkına, annen yok mu başında senin, sahip çıkmıyor mu size’ gibi şeyler geveledi. (…) Yeni tanıştığım kişilerle hep birlikte kahvaltı yaparken benim hayvansal tüketmediğimi gözleriyle görünce, peyniri, yumurtayı reddettiğimi görünce daha çok sinirlenmesin mi… Tanımadığım kocaman bir ailenin içinde beni bununla dövdü. ‘Beyni küçülecek, iyi bir şey yaptığını sanıyor’, ‘Şuna bak şuna, nasıl da kokuyor, şu yenmez mi!’, ‘Sanki sebzeler çok organik kaldı da, onlar da hep gdo’lu’ gibi laf çarptırmaları tüm ama tüm kahvaltı boyunca sürdü. Masadaki yaşı küçük çocuklara benden etkilenmemeleri için ‘Aman yumurtanı, peynirini eksik etme, düzgün büyüyemezsin, kıt kalırsın sonra’ gibi öğütler… O günün hepsini anlatmayacağım ama günün geri kalanı da bundan çok farksız değildi. Babam beni yaftalıyor, ailenin geri kalanı gerginlikle bir şey söyleyecek miyim diye bekliyor, gözümün içine bakıyordu. (…) Özetle aslında onun yanında bulunmak, destek olmak için gitmiştim ama babam sırf bu yüzden bir yıldır görmediği öz kızına bir gün boyunca hakaretler edip, herkesin içinde hiç utanmadan aşağılayabildi. (…) Annem biraz daha endişeliydi. O da çalıştığı kişilere beni anlatmış da, onlar da beni desteklemiş ve hayvanlar için en doğrusu olduğunu, insan sağlığına da eksisi yerine artısı olduğunu anlatmışlar. Ben anlattığımda ikna olmayıp, ‘yetişkin’ insanlara sorup ikna olmasını da görmezden geldim artık. Bu da benim ailemle (özellikle babamla) imtihanım TVD. (…) Daha güzel bir dünyada görüşmek üzere.”

İş yerinde veganları dışlamak ve/veya hakkını vermemek [3]

• “İş yerinde ilk vegan olduğumda çok dalga geçiliyordum, kendi kendilerine konuyu açıp bire karşı 3-5 kişi saldırıya geçiyorlardı. Veganlıktan vazgeçmedim ama zaten içe dönük bir insan olarak iyice yalnızlaştım.
• “Çalıştığım yerde bana veganlıkla ilgili ne zaman biri bir soru sorsa başka bir arkadaş hep offlar pufflar ve gözlerini devirirdi. Yani öyle rahatsız oluyordu ki bu konunun konuşulmasından konuşmamızı çıkardığı sesler ve yaptığı jestler & mimiklerle bölüyordu hep.”
• “2013’te vejetaryen, 2017’de vegan olmaya karar verdim. İstisnasız her gün çalıştığım işletmede temizlik personelinden, eğitmenine, yöneticisine kadar her gün vegafobiye maruz kalıyorum. Çok ileri gidildiğinde tepki veriyorum fakat çoğu zaman sessiz kalmak zorunda kalıyorum. Hadsiz insanlarla çalışmak psikolojimi ciddi anlamda bozuyor. Sürekli tepki verdiğimde alıngan ve uyumsuz biri olarak görünüyorum, bu da iş hayatında ilerlememe engel oluyor. Kariyer yapmak istiyor, yaptığım işte yükselmek istiyorum fakat insanların bu tavırlarıyla uğraşmak beni çok yoruyor. Bazen öğle arasında yemeğim olmadığı için simit yanında krem peynir yediğim oluyor. Gören soruyor: ‘İçinde ne var? Nasıl peynir o? Bezelye proteini ne ya? Öyle protein mi olur?’ Bazen sırf bunları duymamak için eve gidip evde yemek yiyorum ya da aç geziyorum. Bir gün çalıştığım kurumda yönetici olursam iç disiplin yönetmeliğine özellikle bu ibareyi ekleteceğim: Hiç kimseye felsefi görüşü nedeniyle ayrımcılık yapılamaz. Tüm bunlarla birlikte bir de vegan olmayan kişiler tarafından (!) veganlığınızın sorgulanması çıldırma noktasına getirebiliyor. İnsan kaynakları yöneticilerinin çalışanların motivasyonunu koruyucu önlemler alması gerekiyor.”
• “Çalıştığım iş yerinde hakkım olan personel yemeğini yiyememek çok can sıkıcı. Departman müdürüne ve insan kaynaklarına durumu izah etmeme rağmen, her seferinde aynı cevap: ‘Tek kişiye özel yemek hazırlayamayız’. Çözüm yolları ise ‘Her gün salata çıkıyor, onu yiyebilirsin’. İş arkadaşlarım her gün bir öğününü çalıştığım yerde yerken ben onu da evden getirmek zorunda kalıyorum maalesef.”

Veganlık üzerinden komplo teorileri: “Vegan endüstrisinin bir kobayı olduğumu düşünüp vegan olduğum için para aldığımı sorgulayan bile var… :)”

Norm, normal ve anormal sorunsalı: “Sürekli olarak insanlara beslenme biçimimle ilgili açıklama yapmak durumda bırakılmam ki şimdiye kadar kimse bana neden et yediğini ya da hayvansal ürün tükettiğini açıklamadı (:”

Vegan olmayı planlayan ve veganizmi anlatmaya çalışan naveganların deneyimleri de şimdiden veganların yaşadıklarından pek farklı görünmüyor:

• “Ben henüz vegan olmadım, sempati duyuyor ve olmayı düşünüyorum. Bundan bahsettiğimde ise dışlanmak veya saldırıya uğramaktan ziyade dalga geçip gülüyolar genelde. Sahi bir de ‘sen bunları kafaya takarsan fazla yaşamazsın’ diyorlar.”
• “Vegan değilim henüz ama o bilince doğru evrildiğimin farkındayım. Konu hakkında konuşulurken bu durumun bir felsefesi olduğunu, veganlığın ne olduğunu, insanların buna neden tutkuyla bağlanabildiğini vs aktarmaya çalışırken bile defalarca zorbalığa uğradım. Ne büyük bir baskı var veganların üzerinde gerçekten, çok korkunç.”
• “Vegan olmamama rağmen sadece et yemiyorum diye nasıl et yemiyorsun ya diye her seferinde darlayan, etin ne kadar güzel olduğundan bahseden arkadaşlarım var maalesef. Balık da mı yemiyorsun, tavuk da mı yemiyorsun diye devam ediyor…”
• “Ben vegan değilim, peynir vs. tüketiyorum ama et yemiyorum, bu durum bile çok değişik karşılanıyor. Bana ‘hayvanlar bizim için yaratıldı’ cümlesini kuran insan oldu. Sözün bittiği yerdeyim.” 

Anketimize gelen birkaç olumlu yanıt ise, aslında gerçekleşmesi için uğraştığımız dünyadan öncü sesler niteliğinde:

• “İlk zamanlar ‘Kendine eziyet ediyorsun, sen yemesen de hayvanlar kesilecek” diyenler, alay edenler oldu. Ama bir süre sonra alıştılar. Çocuklarım da vegan, evde de sorun yok. Hatta iş yerinde benim için hergün sebze yemeği yapılıyor.”
• “Yorumları okudukça aileme ve çevreme şükrettim. Çok alakasız birinin ‘Senin tedavi olman lazım, psikolojik hastasın sen” yorumuna maruz kaldığım için ‘evet’ seçeneğini işaretlemiştim.”
• Ben sanırım şanslı taraftayım. Genel olarak ailem ve arkadaşlarım benimleyken vegan seçeneği olan yerleri ayarlarlar, vegan yemek yaparlar, hatta ara ara ben mutlu olayım diye vegan beslenerek bana sürpriz yaparlar. Ölecek miyim ne? :)”

Dosyamızın bu ikinci kısmını da, bu konunun sosyoloji ve sosyal psikoloji alanındaki akademik çalışmalarla daha ayrıntılı ele alınması dileğimle ve anketimize gelen bir yorumla bitirmek istiyorum.

“Yazılan ve yazılmayan tüm saldırı ve ayrımcılıklara rağmen sakin bir şekilde neden vegan olduğumuzu onlara anlatmalıyız. Önemli olan bu saldırıları doğru okumaktır. Unutmamalıyız ki biz veganlara yapılan her saldırı aslında onlarında bildikleri gerçekleri örtbas etme çabasıdır. Sabırlı olup hayvan dostlarımızla birlikte onları öldürmeden, sömürmeden bir hayat kurabileceğimizi anlatmaktır.”

[1] Urban Dictionary’ye göre vegafobi, vegan ve vejetaryenlere karşı ayrımcılık, yersiz korku veya hoşnutsuzluk demek.

[2] Süresi dolduktan sonra anketimize DM’den gelen deneyim paylaşımı ve ilgili tweet‘ten. Tweet’te bahsi geçen “spiking vegan food”, vegan yemeğin içine kasten hayvansal içerik eklemek anlamına geliyor. Haberlere konu olmuş bir saldırı biçimi.

[3] Özellikle bu iki kısımda, bize bilinçli olarak özelden yazan kişilerin kimliklerinin anlaşılmaması için alıntıların tamamını yayımlamadık ve kimliklerini ortaya çıkarabilecek bazı sözcükleri, aktardıklarının özünü bozmayacak şekilde değiştirdik veya çıkardık. 

Ek bilgi, 22.09.2020: Yazının yayımlanmasının ardından TVD gönüllülerinden Emre Kayatepe, konuyla bağlantılı olarak Sabancı Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmanın bağlantısını gönderdi. İlgilenenler için paylaşıyoruz: “A social identity needs perspective to Vegnism: Associations between perceived discrimination and well-being among Vegans in Turkey” – Sabahat Cigdem Bagci & Sena Olgun

(*) TVD Sosyal Medya ve Gönüllü Koordinatörü, Yunuslara Özgürlük Platformu & Hayvan Hakları İzleme Komitesi (HAKİM) üyesi

Veganlara yönelik nefret söylemleri – II yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Yazı: Öykü Yağcı *

Veganlık; hayvanların çeşitli endüstrilerde insan menfaati için kullanılmasının gerek hayvanlara, gerekse insan sağlığına ve Dünya’ya verdiği zararların, her geçen gün yeni bir istismar biçimiyle, felaketle, salgınla ve bilimsel çalışmayla tekrar tekrar gündeme gelmesi nedeniyle, son yıllarda Türkiye dahil dünya çapında yükselişe geçmiş durumda.

Bununla birlikte vegan topluluklara karşı nefret söylemlerinde de gözle görülür bir artış olduğu söyleniyor. Ağustos başında The Times gazetesinin araştırmasına göre Birleşik Krallık’ta son beş yılda veganlara karşı 172 nefret suçu işlendi. 2015’te veganlara yönelik bir yılda kaydedilen nefret suçu sayısı 5 iken, 2019’da bu sayı 55’e çıktı.

Biz de bu haberden yola çıkarak Türkiye’deki durumu konuşmak istedik. Veganlara karşı özellikle sosyal medya platformları üzerinden yürütülen yazılı ve görsel saldırılar hangi kapsamda değerlendirilebilir? Hakaret, aşağılama, ötekileştirme ve ayrımcılık içeren nefret söylemlerinin ve önyargı temelli söylemsel şiddetin, örneğin geçen yıl Avustralya’da olduğu gibi fiziksel bir tehdit unsuruna [1] veya fiziksel bir edime dönüşme riski var mı? Ve elbette, “nefret suçu” derken neyi kastediyoruz, bu tanıma giren suçları nasıl önleyebiliriz?

Aklımızdaki soruları, bu alanda aktivizm yapan ve Koç Üniversitesi ile çeşitli derneklerde kapsamlı akademik çalışmalar yürüten Avukat Ezel Buse Sönmezocak’a sorduk. Türkiye’de özellikle etik veganların karşılaştığı nefret söylemlerinin bir kısmını da, geçtiğimiz haftalarda yaptığımız, iki gün süren kısa bir Twitter anketinden ve bu anket ile bağlantılı olarak bize gönderilen deneyim ve belgelerden derledik. Yazımızın bu bölümlerini, dosya konumuzdan hemen sonra dizi halinde paylaşacağız.

Öncesinde dosyanın temelini oluşturan gelişmelere kısaca göz atalım.

Etik veganlık: Felsefi duruş

Halihazırda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9. maddesi kapsamında, dini olmayan inançlar (ateizm, agnostisizm, pasifizm vb.) kısmı dahilinde koruma altında olan “etik veganlık” ne bir din, ne de keyfi bir tercih olarak tanımlanabilir.

Veganlık, her şeyden önce hayvan özgürlüğünü savunan felsefi bir duruş ve insan menfaatleri uğruna farklı alanlarda ve endüstrilerde sömürüye maruz bırakılan insan dışı tüm hayvanların doğuştan gelen temel hakları için bir adalet arayışı. Bu haklar, bireylerin inisiyatifine ve öznel inanç alanındaki gelişigüzel seçimlere bırakılamayacak kadar hassas ve önemli.

Etik veganlığı benimseyenler, bir yaşamın öznesi olan insan dışı hayvanların mal olmadığı, tıpkı insanlar gibi hissedebilir ve duygulu canlılar olduğu gerçeğinden hareketle, gündelik yaşamlarında da beslenme, giyim, bakım, kozmetik ve temizlik ürünlerinde hayvan istismarı içeren hiçbir ürünü kullanmıyor; mevcut düzen içerisinde hayvan sömürüsünü mümkün mertebe hayatlarından çıkararak hayvanlara yaşatılan sistematik zulme ortak olmuyor.

Özetle etik veganlık, hayvan kullanımının yalnızca çevreye ve/veya insan sağlığına verdiği kanıtlanmış zararları nedeniyle çeşitli sebeplerle “bitkisel beslenme” şekline geçenlerden farklı olarak, toplumsal adalet mücadelesi içinde yer alan, insan eliyle zulüm gören canlılara karşı ahlaki bir yükümlülük, felsefi bir tutum ve yaşam biçimi olarak ayrılıyor. Yani tek başına bir beslenme ve diyet biçimi değil.

Bu nedenle de yakın zamanda şarkıcı Miley Cyrus ile şahit olduğumuz gibi, bireylerin etik bütünlükten yoksun çeşitli gerekçe ve bahanelerle bir çırpıda vazgeçebileceği veya gönül rahatlığıyla bırakabileceği gelip geçici bir akım veya moda değil.

“Etik veganlık korumalı özelliklerden biri olmalı”

Kamuoyu araştırma şirketi Ipsos MORI’nin araştırmasına göre, 2014’te Birleşik Krallık’taki vegan sayısı 150 bin iken geçtiğimiz yıl dörde katlanarak nüfusun %1,16’sına denk gelecek şekilde 600 bine yükseldi [2]. Ülkedeki vegan sayısındaki artış ile paralel olarak veganlara yönelik nefret suçlarında da artış olduğu geçen ay The Times [3] tarafından haberleştirildi [4]. Son beş yılda ülke çapındaki 33 emniyet biriminden 172 vaka bildirildi.

• Kayıtlara geçirilen vakalardan birinde vegan bir ailenin evine defalarca “etli” pizza gönderildiği öğrenildi.
• Bir diğerinde, mezbahaya gönderilmek üzere olan tavukların fotoğrafını çektiği için bir vegan, şoför tarafından fiziksel saldırıya uğradı.
• Kamu düzeni ve güvenliğinin bozulduğu gerekçesiyle asayiş suçu olarak kayıtlara geçen bir diğer vakada ise bir adam “veganları öldürmek istediğini” söyledi.
• Diğer bir vakada ise yine bir adam, yanına yaklaşıp “Vegan mısın sen?” diye sorduğu kişinin vegan olduğunu öğrendikten sonra bu kişiye fiziksel şiddette bulundu.

Bu süreçte, beslenme ve yaşam biçimini felsefi bir zemine oturtan etik veganlığa yasal düzeyde özel bir statü verilmesini ve etik veganlara yönelik ayrımcılıkların nefret suçu kapsamına alınmasını talep eden çağrılar da yükselişe geçti.

Özellikle de vegan Jordi Casamitjana’nın önemli bir davayı kazanmasının ardından… Çünkü 2 Ocak’ta Norwich’te görülen mahkeme sonucunda etik veganlığın, “felsefi veya dini bir inanç olarak tanımlanması için gereken testleri geçtiği” ve Eşitlik Yasası kapsamında cinsiyet ve değiştirilmiş cinsiyet, cinsel yönelim, yaş, engellilik, evlilik ve evlenmeden birlikte yaşama, din veya inanç, hamilelik ve annelik gibi istihdam ve barınmaya erişim, özel ve kamu hizmetlerinde eşit muamele gerektiren “korumalı özellikler” arasında değerlendirilebileceği yönünde karar çıktı.

Kararın, ileride etik veganlara karşı işlenen benzer suç ve ihlallerde bu felsefi tutumun korunması anlamında emsal oluşturabileceği düşünülüyor.

Kraliyet Ceza Takibi Kurumu “nefret suçunu” yukarıda bahsettiğimiz, bir kişinin korumalı özelliklerine karşı düşmanlık ile motive bir suç olarak tanımlıyor. Aynı zamanda sözlü taciz, korkutma, tehdit, saldırı, zorbalık ve mala zarar şeklindeki ihlalleri de nefret suçu kapsamına alıyor.

Ancak Casamitjana’nın özellikle vurguladığı şey [5], bu dava sonucunun vegan fobisini [6] (vegafobi), kolluk güçlerinin müdahalesine izin verecek “ceza gerektiren bir suç” değil, hususi şikayet davasıyla çözülebilecek bir “haksızlık/hukuksuzluk” olarak tanıdığı. Yani bir şahıs bir diğer şahsın etik veganlığı yüzünden ona ayrımcılık yapıyorsa, bu sivil mahkemelerin işi, polisin değil….

Ne olmuştu?

55 yaşındaki Casamitjana, çalıştığı hayvan koruma kuruluşu League Against Cruel Sports’un (LACS), kendisi dahil olmak üzere çalışanlarına ait emeklilik fonlarını hayvanlar üzerinde deney yapan şirketlere yatırdığını önce işverene, ardından diğer çalışanlara ifşa ettikten sonra bu etik duruşu karşısında işten çıkarıldığını beyan etmişti. Bunun üzerine felsefi zemini olan etik veganlığı savunduğu için haksız yere disiplin soruşturmasına maruz kalıp işten atıldığı savunmasıyla kuruluşa dava açmıştı.

Bu dava öncesinde ve sonrasında Birleşik Krallık’ta veganların ayrımcılığa uğradığı bazı olaylar da oldu. Bu olayların basına yansıyanlarından yalnızca birkaçını seçtik. Dünya çapında çoğunun basına, okul yönetimine veya iş yerinde yöneticilere yansımadığına eminiz.

• Birmingham’da 11 yaşındaki Jack Shanahan, bu yılın başında bir Katolik okulunda şiddet gördü, zorbalığa uğradı. Bazı öğrenciler, üç yıldır vegan olan Shanahan’ın yüzünü ton balığı ezmesiyle kaplayarak “git de ot ye” diyerek aşağıladı. Hatta bu olaydan sonra Katolik hayvan koruma kuruluşu CCA, bu tür zorbalıklara karşı okullarda “sıfır tolerans” ilkesinin benimsenmesi ve çocukların okul ortamında güvende hissetmesi için Katolik okullara çağrı yapacağını açıkladı.
• Cornwall’da bir aile ise yerel bir gazeteye verdikleri röportajda, vegan olduktan sonra sokakta sözlü hakaret ve küfürlerin hedefi olduklarını, arkadaşlarını kaybettiklerini ve çocuklarının okulda zorbalığa maruz kaldıklarını aktardı.

Türkiye’de vegafobinin kökenlerine inen, psikolojik ve sosyo-politik nedenleriyle birlikte mevcut durumu irdeleyen kapsamlı bir akademik çalışmanın en yakın zamanda yapılmasını umuyoruz.

Fakat daha da önemlisi, veganlar dahil, herhangi bir grubun hedef gösterilmediği, haklarının çiğnenmediği, sözlü ya da fiziksel saldırıya uğramadığı ve tüm türler için adalet ve sosyal barışın tesis edildiği bir dünya için hepimizin bireysel, hatta kurumsal sorumluluğunu üstleneceği günlerin yakın olmasını umuyoruz.

Biz vegan hayvan hakları aktivistleri olarak farklı yöntem ve yaklaşımları kullanarak bunun için çabalıyoruz; en azından çok büyük bir kısmımız…

Twitter mini-anket sonuçlarımızı ve kesişimsel kavramlar ile Türkiye’deki hukuki durum üzerinden yaptığımız röportajımızı, dosyanın devamı olarak bu yazıdan sonra paylaşacağız.

Ancak bu süreçte ve sonrasında, dünya çapında benzer olumlu ve olumsuz gelişmeleri bizimle paylaşmak isterseniz, bu yazının altına yorum olarak girebilir veya bize email yoluyla ve sosyal medya hesaplarımız üzerinden ulaşabilirsiniz.

[1] https://tr.sputniknews.com/yasam/201909041040088041-avustralyada-vegan-kadinin-evinin-onunde-binlerce-kisi-barbeku-partisi-yapilacak/

[2] Farklı konu başlıklarıyla yapılmış birkaç anket görmeme rağmen henüz Türkiye’deki veganların sayısını ve kaçının etik vegan olduğunu ortaya koyan ayrıntılı ve kapsamlı bir çalışmaya henüz denk gelmediğim için yazıya ekleyemiyorum. Sizin bildikleriniz varsa ve paylaşırsanız çok sevinirim.

[3] https://www.thetimes.co.uk/article/experts-get-their-teeth-into-idea-of-vegan-hate-crime-65nsf6c02

[4] 2015’te hepçil bireylerle yapılan görüşmeler üzerinden ortaya çıkan bir araştırma da bu raporun sonucuna ışık tutar nitelikte. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1368430215618253

[5] facebook.com/veganjordi/photos/a.124492865686341/137687331033561

[6] Urban Dictionary’ye göre vegafobi, vegan ve vejetaryenlere karşı ayrımcılık, yersiz korku veya hoşnutsuzluk demek.

Kaynaklar: TotallyVeganBuzz, Daily Mail, TheCatholicUniverse, Kaos GL Derneği Nefret Suçları 2019 Raporu, Sage Journals, Equality and Human Rights Commission, talkRADIO, legislation.gov.uk, Wikipedia

(*) TVD Sosyal Medya ve Gönüllü Koordinatörü, Yunuslara Özgürlük Platformu & Hayvan Hakları İzleme Komitesi (HAKİM) üyesi

Kapak fotoğrafı: Aslı Alpar, 1 Mayıs 2018 İşçi Bayramı’nda veganların korteji

Veganlara yönelik nefret söylemleri – I yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Çoğu iyi niyetli insan gerçeklerle yüzleşe yüzleşe bir şekilde vejetaryen oldu ve hayvanların insani bir biçimde kesilemeyeceğini anladı. Sonuçta bir hayvanı nasıl ‘insani’ biçimde öldürebiliriz ki? Boğazına bıçağı dayıyoruz işte, gayet net. Durum böyle olduğunda insani kelimesinin anlamı da tartışılır konuma geliyor…

Bir süre et yemediniz, kendinizi psikolojik olarak rahat hissediyorsunuz ancak hala hayvanları sömüren, köleleştiren, onlara zulmeden bir çarkın dönmesine destek oluyorsunuz. ‘Nasıl ya?’ diyorsanız yazıya devam edin…

Diğer hayvansal ürünler! (Süt, yumurta, peynir, yoğurt, bal vs. kastediyorum) Bu bölümde sadece yumurta sektöründe hayvan refahı kısmını ele alacağım.

Bir tavuğun doğal hayatta ömrü 10-15 sene arası değişiyor. Ancak bu tavuklar yumurtaları için sömürü çarkına girdiği an, bu rakamlar 12-18 ay gibi bir süreye düşüyor. Etçiler zaten 38-42 günde tabağımızda oluyor.

Evet yediğiniz o kocaman bütün parça halinde satılan tavuklar sadece 38-42 günlük birer BEBEK!

İşletmelerde yumurta tavuktan periyotlar halinde alınır. 1 periyot 72 hafta sürer ve bu sürenin sonunda tavuklar genelde sürüden uzaklaştırılır. Bu cümle çok rahatsız etmiyor değil mi? Derste bize aldırdıkları not bu. 

Aslında olan ise; 72 hafta boyunca stresten üstünde tüy dahi kalmamış, açık kafes yaraları olan ve 1 gün bile güneş yüzü görmemiş, kanatlarını nasıl açacağını, uçacağını unutmuş (veya bu zevki zaten hiç tatmamış) tavuklar karbondioksitle boğularak öldürülür. 

Ama kimse gerçekleri böyle anlatmıyor ve nedense ders ortamında hep bir;  ‘refahı düşük maliyetle nasıl üst düzeyde tutarız, tavukların stresini nasıl azaltırız’ havası var. Sebebi de verimi artırırken maliyeti düşürmek. Tamamen ticari yani. Kimsenin tavukları düşündüğü yok. 

Hatta öyle veriler öğreniyoruz ki, fabrikadaki ürünlerden bahsediyormuş gibi tavukları ırklarına göre ayırıp, verim yüzdeleri %97 den %98’e nasıl çekilir bunu tartışıyoruz sınıf ortamında. Üstüne bir de sınav sorusu olarak önümüze geleceğinden ‘hayvan nasıl sömürülür?’ prosedürünü ezberliyoruz. 

Şimdi sizin ‘E kesmiyoruz, ölmüyor. Sadece kendi halinde yumurta veriyor yemeyelim mi?’ dediğiniz kısma gelelim.

Evet yemeyin! Hayvansal gıdaların insan sağlığına zararları konusunu da önümüzdeki günlerde ele alacağım.

Hikâyenin başında döllenmiş yumurtalardan civcivler çıktı, ama tabii annelerinin altından değil. Kombine kuluçka makinesi denilen bir cihazdan. Bu cihaz, annenin altındaki yumurtasını döndürme hareketlerinden, ışık şiddetine, ısıya ve eğime kadar her şeyi simüle eder. 

21 günlük kuluçka süresi sona erdiğinde civcivler çıkar ve ‘seksör’ denilen insanlar yani cinsiyet tayincileri civcivleri cinsiyetlerine göre ayırırlar. Erkekler bir tarafa, dişiler bir tarafa fırlatılır. (Videoda açık açık nasıl yapıldığını göreceksiniz) 

Bu noktadan sonra erkek civcivlerin yumurta sektöründe bir yararı olmadığı için ya poşetlere doldurulup presslenirler ya da karbondioksit odalarında boğulurlar. Bazıları ise daha düşük masraflı olacağından kıyma makinelerinde canlı ve bütün olarak çekilerek ‘rendering ürünler’ diye geçen ucuz sosis harçlarının içine katılır ya da kemik unu, kan unu haline getirilir. Gördüğünüz gibi erkek civcivlerin hikayeleri daha başlamadan bitti.

A tabii bir de yaz aylarında yumurtadan çıkan erkek civcivler var. Onlar da çocukların eline oyuncak olarak verilmek üzere pazarlara yollanır. Pazarlardan aldığınız civcivlerin hep horoz çıkma sebebi budur. 

Tavuk olacak civcivlerimize geri dönelim.

Yumurtadan çıktılar, sıra şimdi gaga ve ibik kesiminde. Gaga kesiminin amacı sektörde istenmeyen davranışlar olarak adlandırılan ‘Kanibalizm (yamyamlık), yumurta yeme/kırma, tüy yolma, birbirini gagalama’ gibi hastalıkların önüne geçmek; ki bu hastalıklar genelde stres ve beslenme bozukluklarıyla ortaya çıkar. Yani insan sayesinde olup bir de önüne geçilemiyor diye hayvanın uzuvlarını kesmekte çözümü buluyoruz.

Bu yöntem genelde gaganın sıcak demire basılması veya makasla kesilmesiyle oluyor. Elle yapıldığı için doğru eğim ve milimi tutturamadığınızda durdurulamayan kanamalar kaçınılmaz. Anlık stresten ölen civcivleri saymama gerek yok sanırım. 

Gaga kesiminin ardından binlerce tavuk önce 18 hafta boyunca büyütülecekleri çadır benzeri alanda tutulur, sonrasında tel kafeslere alınır ve hızlandırılmış bir programda büyümeleri sağlanır. 

Neden kafes kullanıldığı ise yine ticari elbette. 

1. Yerden tasarruf 
2. Tüneklerden tasarruf (tünemesi için alan dahi sağlanmıyor ki zaten yer yok, onun dışında bir de tünek masrafı var) 
3. Altlıktan (altlarına talaş dahi koyulmuyor, aylarca düz tele basıyorlar) 
4. Yemden tasarruf (kafeste yürümeyip enerji harcamayacağı için daha az yiyeceği hesaplanarak yemden tasarruf mantığı güdülüyor). 
5. Ayrıca yere yumurtlama davranışı da tavukçulukta istenmeyen olaylardan. Hem yumurta kirleneceği için, hem de tavuklarda yumurta yeme davranışı olabileceği için (ki bu davranış tamamen ihtiyaçtan. Kalsiyum eksikliği olduğunu işaret ediyor ve tadını beğendiği için yemek istiyor.) 

Bu olaylar ise ‘kafes sisteminin avantajları’ başlığı altında bize derste öğretiliyor. 

Dezavantajları kısmında ise; kafes sisteminin ilk yatırım maliyetinin ekipmanlardan dolayı fazla olabileceği maddesi yer alıyor. 

Aydınlatma konusu da ayrı bir trajedi. Kullanılan 2 yöntem var. 

1. 24 saat aydınlık 
2. 23 saat aydınlık 1 saat karanlık.    

Bu yöntemlerde amaç tavuğun gece gündüz algısını yok ederek sürekli sabah sanmasını sağlamak ve yumurtlamaya teşvik etmek. Uyku yok, dinlenmek yok, gece gündüz kavramı yok…

Eğer hibrit denilen türde tavuklar yetiştiriliyorsa bunlar 3,5 ay gibi bir sürede yumurtlayacak yaşa gelirler ve performanstan düşene kadar periyotlar halinde kullanılırlar. Belirttiğim gibi 1 periyot 72 hafta ve genelde 2.’ye geçmeden imha edilirler çünkü 2 periyot arasında biyolojik olarak bir dinlenme süresi vardır. Tavuk bu süre boyunca bedenini 2. periyota hazırlar, tüylerini döker ve yumurta vermez. Yetiştiriciler de bu süreyi para kaybı olarak gördüğünden imha etmeyi tercih ederler. Doğal yaşamlarında bu süre 3-4 aydır. Ancak yetiştiriciler ticari mantıkla aylarca bekleyemeyeceği için tüy dökümünü 30-35 güne indirirler. Bu hızlandırılmış tüy dökümü derslerde bize ‘Zorlamalı tüy dökümü’ başlığı altında anlatılıyor. 

Yapılan zulümler bitmiyor değil mi? Bu periyotu da tamamlayan hayvanın tabiri caizse canı çıkmış oluyor ve periyotun sonunda ölü olarak kafeslerden toplanıyor. 

Kısaca siz marketten her yumurta aldığınızda sektörü ve tavukların aylarca işkence görerek sömürülmesini bu şekilde desteklemiş oluyorsunuz.

Yapmanız gereken şey çok açık. Suça ortak olmayın! Vegan olun. Paylaşın, anlatın, ses çıkarın! Son kafes kırılana dek… 

(*) Zeynep Irmak Alpaslan, yumurta tavukçuluğu sektörünün gizlenen gerçeklerini vegan bir veteriner fakültesi öğrencisi olarak bizimle paylaşıyor. Irmak, ilk kez 12 Temmuz’da kendi Instagram hesabından paylaştığı yazısının tamamını ders kitaplarından ve derslerde anlatılanlardan derledi. Tavukçuluk sektörüyle ilgili teknik bilgiler için faydalandığı yayın, Cemal Erensayın’ın Tavukçuluk Cilt 1-2 adlı kitapları. Bir sonraki yazısı ise, süt endüstrisine dair bilinmeyen gerçekler…
Instagram: irmak.nova & Twitter: acatinthe90s

TVD Not: Endüstrinin gerçeklerine dair videolar için Mercy for Animals’ın bu konuya özel olarak hazırladığı websitesi eggabuse.com adresini inceleyebilirsiniz.

Yumurta tavukçuluğu sektöründe neler oluyor? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.