Yunuslarda yas ve keder benzeri davranışlar

Araştırmacılar bu davranışı tanımlarken “epimeletic behaviour” kavramını kullanıyor. Bu terim; hasta, yaralı ya da ölmekte olan bir bireye bakım göstermeye, onu desteklemeye ve ölümünden sonra da bedenine yönelik bakım davranışlarının sürdürülmesine verilen bilimsel isim. Geographe Marine Research’ün baş araştırmacısı Capri Jolliffe, yunusların ve yüksek sosyal bilişe sahip birçok hayvanın kayıptan sonra insanların deneyimlediğine benzeyen yas süreçleri yaşayabildiğine dair güçlü bilimsel kanıtlar bulunduğunu söylüyor.

Jolliffe’e göre özellikle yunuslar, yaşamları boyunca az sayıda yavru dünyaya getirdikleri ve her yavruya yoğun ebeveyn ilgisi gösterdikleri için anne ve yavru arasındaki bağları son derece güçlü hayvanlar. Normalde bu davranış üç ila yedi gün sürerken, Fraggle yavrusunu 11 gün boyunca bırakmadı. Araştırmacılar bunun, şimdiye kadar belgelenmiş en uzun vakalardan biri olabileceğini düşünüyor. Ek olarak, Fraggle’da olduğu gibi, yas benzeri davranış gösteren anneler çoğu zaman beslenmeyi bırakıyor.

Bu olay, Fraggle’ın ilk kaybı da değildi. Araştırmacılar, anne yunusun son yedi yıl içinde dünyaya getirdiği dört yavrusunu da kaybettiğini belirtiyor. Bu nedenle bazı bilim insanları, önceki kayıpların da bu son davranışın süresini etkileyip etkilemediğinin araştırılması gerektiğini düşünüyor.

Ayrıca yunuslarda sık sık gözlenen bir davranışa da makalede atıfta bulunuluyor: Süreç boyunca sürü üyelerinin de anneyi yalnız bırakmadığı, diğer yunusların sık sık yanına gelerek onunla birlikte yüzdüğü ve sosyal bağlarını sürdürdüğü aktarılıyor.

Bugüne kadar kaydedilen ölü yavru taşıma vakalarının yaklaşık %75’i anne yunuslara ait.

Rodney Peterson ve Capri Jolliffe’nin ekibi, bu davranışın istisnai olmadığını; bölgede hemen her yıl benzer yas benzeri davranışlar gözlemlediklerini belirtiyor. Jolliffe’nin ifadesiyle, “Yunusların duygusal yaşamlarını hâlâ tam olarak anlayabilmiş değiliz.”

_{Hayvanlarda yas, keder ve veda benzeri davranışlar oldukça yaygın. Özellikle yunuslarda bu vakanın benzeri oldukça sık görülüyor. İlk video anne yunus Fraggle’ı görüyorsunuz. Diğerlerinde ise; et, süt, yumurta, giyim / moda sektörleri için hayvancılık endüstrisinin yavrularından ve arkadaşlarından ayırdığı milyarlarca inekten ve tavuktan yalnızca bazılarını… Fotoğraf: Geographe Marine Research}

Yunuslara Özgürlük Platformu’nun bir başka vaka üzerinden aktardığı gibi; yunuslarda “‘ölü türdeşlerine bakma, ilgi gösterme ve özenli hareket etme” davranışı aslında pek de şaşırtıcı değil. Hayvanlarda, özellikle de deniz memelilerinde acı, yas tutma ve keder tepkilerine benzeyen davranışların yaygınlığını kanıtlayan pek çok araştırma literatürde mevcut. Hatta Haziran 2018’de Zoology dergisinde yayımlanan bilimsel bir çalışma yunusların bu tür davranışları, diğer setase (yunuslar ve balinalar) türlerine oranla 18 kat daha fazla gösterme eğilimi olduğunu dile getiriyor. Özellikle dişilerin ölü türdeşleriyle ilgilenmesinin altında yatan nedenin korumaya, canlandırmaya ve kurtarmaya çalışma veya yas tutma davranışı olduğu düşünülüyor.”

Mart 2024’te İstanbul Boğazı’nda da benzer bir davranış gözlemlenmişti: Bir yetişkin yunus en az altı gün boyunca, Zeytinburnu ile Yeşilköy sahili arasındaki 7 km’lik bir alanda, hayatını kaybeden yoldaşının yanından ayrılmayarak güçlü sosyal bağları ve yas benzeri tepkileri gözler önüne sermişti. Bu olay, İstanbul Üniversitesi’nden deniz memelisi uzmanları tarafından bilimsel olarak belgelenmişti. Bu çalışmaya göre; refakat eden yunusta, “genellikle ölü bireyin yanında bekleme davranışı sergilediği gözlemlenmiştir. Herhangi bir tekne ile yaklaşıldığında, refakatçinin sırt yüzgecini ölü bireyin yüzgeçlerine iliştirerek sürüklediği veya başıyla iterek ölü bireyi tekneden uzaklaştırdığı görülmüştür.”

Peki, bir anne yunusun acısı milyonları derinden etkilerken, benzer bağlar kuran diğer hayvanların yaşadıkları neden dikkatimizi çekmiyor, neden ana akım basın yayın organlarında haber olmuyor?

Sığırların güçlü aile bağları

Araştırmalar, yakın sosyal bağ kurdukları bireylerden ayrılan sığırların davranışlarında ve fizyolojilerinde belirgin değişiklikler olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar bunun olumsuz bir duygusal deneyimle ilişkili olduğunu belirtirken, bu deneyimin doğasını anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor.

Bilimsel araştırmaların yanı sıra, hayvanlarla birlikte yaşayan kişilerin uzun süreli gözlemleri ve deneyimleri, sığırların yalnızca sürü halinde yaşayan hayvanlar olmadığını; belirli bireylerle uzun süreli arkadaşlık ilişkileri kurduklarını, sosyal bağlarını yıllarca koruyabildiklerini ve birlikte oldukları bireylerden ayrıldıklarında belirgin stres belirtileri gösterdiklerini ortaya koyuyor. En yakın arkadaşlarıyla birlikte olduklarında kalp atış hızlarının düştüğü ve daha sakin davrandıkları da kanıtlanmış durumda.

Sweet Farm Program Direktörü Carol Messina, yıllardır kurtarılan sığırlarla çalışan biri olarak bunu şöyle anlatıyor: “Tıpkı insanlar gibi onların da sosyal ihtiyaçları var. Arkadaşlarının ilgisine ve sosyal iletişime çok açıklar.”

Messina’ya göre her sürünün kendine özgü bir sosyal yapısı bulunuyor. Bazı bireyler günlerini hep aynı arkadaşlarıyla geçiriyor; hatta geceleri yan yana uyumayı tercih ediyor. Bu sosyal bağlar yalnızca arkadaşlıkla da sınırlı değil. Anne ve yavru arasındaki bağ da son derece güçlü.

Dean Farm Trust’tan Sam Clews, annelerinden ayrılan buzağıların günlerce annelerini aradığını gözlemlediklerini anlatıyor:

“Etleri için yetiştirilmek üzere annelerinden ayrılan yavrular bize geldiklerinde sürekli parmaklarımızı emiyorlardı. Annelerinin yanındaki güven duygusunu yeniden yaşamaya çalışıyorlardı.”

Bilimsel çalışmalar da anne ve yavrunun ayrılmasının hem annede hem de yavruda yoğun stres tepkileri, uzun süreli seslenme davranışları ve davranış değişikliklerine yol açtığını gösteriyor.

Tavuklar da kayıplara duyarlı

Tavuklar çoğu zaman yalnızca yumurta veya “et” üretimiyle ilişkilendiriliyor. Oysa hayvan davranışları üzerine yapılan çalışmalar, onların karmaşık sosyal ilişkiler kurduğunu, yüzden fazla bireyi ayırt edebildiğini, birbirlerinden öğrenebildiğini ve güçlü sosyal hafızaya sahip olduklarını ortaya koyuyor.

Araştırmalar, sürüden bir bireyin kaybının ardından tavukların davranışlarının değişebildiğini gösteriyor.

Bazıları geçici olarak daha sessiz davranabiliyor, yeme ve içmeden kesilebiliyor, ölen bireyin bulunduğu bölgede daha uzun süre kalabiliyor ve sürü içindeki sosyal düzen yeniden oluşana kadar grup dinamiklerinde değişiklikler gözlenebiliyor.

Çıkardıkları seslerin dahi somut bir şekilde değişiklik gösterdiğini aktaran kayıtlar mevcut.

Bristol Üniversitesi’nden hayvan davranışları araştırmacısı Dr. Joanne Edgar, tavukların yalnızca kendi yaşadıklarına değil, diğer bireylerin duygusal durumlarına da tepki verebildiğini gösteren çalışmalarıyla tanınıyor. Edgar’ın araştırmalarında, yavrularının strese girdiğini gören anne tavukların kalp atış hızlarının arttığı, göz sıcaklıklarının yükseldiği ve yavrularına daha fazla koruyucu seslenme davranışı gösterdiği ortaya kondu. Bu bulgular, tavukların başkalarının yaşadığı sıkıntıya fizyolojik düzeyde tepki verebildiğini gösteren ilk deneysel kanıtlar arasında yer alıyor.

Kayıp gönderge ve seçici empati

Yunuslar, inekler ve tavuklar… Yaşam alanları ve biçimleri farklı olsa da bilim, hepsinin güçlü sosyal bağlar kurduğunu; aile bireylerini tanıdığını; arkadaşlık ilişkileri geliştirdiğini ve kayıp, ayrılık ya da stres karşısında davranışsal ve fizyolojik tepkiler verdiğini ortaya koyuyor.

Bir anne yunusun 11 gün boyunca yavrusunu sırtında taşıması dünya gündeminde geniş yer bulurken, her gün annelerinden ayrılan buzağıların ve sürüsünden koparılan tavukların sesleri ve öyküleri neden aynı görünürlüğe sahip değil?

Hayvan davranışları üzerine yapılan araştırmalar, yunusların, sığırların, tavukların ve daha pek çok hayvan türünün güçlü sosyal bağlar kurduğunu; ayrılık ve kayıp karşısında davranışlarının değişebildiğini gösteriyor. Oysa bugün “kayıp gönderge” halini alan yunuslar dışındaki bu hayvanlar, özfarkındalığı son derece yüksek olan, hayal kırıklığı, acı, korku, endişe ve mutluluk gibi pek çok duyguyu yaşayan, meraklı ve merak uyandıran muhteşem hayvanlar. 

Bilim yalnızca hayvanların güçlü sosyal bağlar kurduğunu değil, aynı zamanda insanların da türlere göre seçici empati geliştirdiğini gösteriyor. Psikoloji ve hayvan çalışmaları alanındaki yeni makaleler, yukarıdaki sorumuzun bir kısmına ışık tutuyor ve insanların bu kayıplara gösterdiği empatinin türlere göre büyük ölçüde değiştiğini ortaya koyuyor.

McGrath ve çalışma arkadaşlarının 1000 kişiyle yaptığı araştırmada katılımcıların %90’ı bazı hayvanların ya da tüm hayvanların yas yaşayabileceğine inanırken, %23’ü tüm hayvanların yas yaşayabildiğini ifade etti. Araştırma ayrıca katılımcıların yas duygusunu en çok kedi, köpek, yunus ve fil gibi evcil hayvanlara ve bilişsel kapasitesi yüksek olduğu düşünülen türlere atfettiğini ortaya koydu. “Çiftlik hayvanları” olarak anılan türlere ve korku uyandıran hayvanlara ise belirgin biçimde daha az atfedildiğini gösterdi. Yani et, süt ve yumurta endüstrileri tarafından sömürülen hayvanların, belirgin biçimde daha az yas yaşayabilen hayvanlar olarak değerlendirildiği aktarıldı. Araştırmacılar, özellikle “çiftlik hayvanları” söz konusu olduğunda kamuoyunun bilimsel bulguları yeterince bilmediğine dikkat çekiyor.

Yapılan çalışmaların bazıları bunu “disenfranchised grief“, yani “toplumsal olarak tanınmayan yas” kavramıyla açıklıyor. Bazı hayvanların ölümü kamusal yasın konusu olurken, diğerlerinin yaşadığı kayıplar ve onlar için hissedilen üzüntü çoğu zaman görünmez kılınıyor. Filozof Kathryn Gillespie ise bazı hayvanların yaşamlarının ve ölümlerinin daha en baştan “yas tutulabilir”, bazılarının ise “yas tutulamaz” (ungrievable) olarak kurgulandığını savunuyor.

Her gün mal, kaynak, stok olarak görülen canlıların yaşadığı milyonlarca benzer ayrılık sessizce geçip giderken, kendimize sormamız gereken sorular belki de şunlar ve daha fazlası:

• Hangi hayvanların hissedebilirliğini görmeye, hangilerininkini görmezden gelmeye neden alıştık?
• Adalet ve empati duygularımızın sınırlarını kim çiziyor?
• Bilim hayvanların hissedebilirliğini her geçen gün daha fazla çalışmayla kanıtlarken, biz neden bunu yalnızca bazı türler için kabul edilebilir görüyoruz?
• Neden bazı acılar medyada manşet olurken, bazıları satır arasında bile geçmiyor?
• Acının ve duyguların türü mü farklı, yoksa bizim onu görme biçimimiz mi?
• Hayvanlar hakkında yeterince şey bilmiyor muyuz; yoksa bildiklerimize rağmen bazılarını görmemeyi mi tercih ediyoruz?

Eğer acı ve duygular türlere göre değişmiyorsa veya farklı şekillerde kendini gösteriyorsa, etik sorumluluğumuz neden değişsin?

–

Kaynaklar:

• ABC News, Geographe Marine Research, BBC, Mercy for Animals, Dr.Lori Marino
• Animal ethical mourning: types of loss and grief in relation to non-human animals
• Witnessing Animal Others: Bearing Witness, Grief, and the Political Function of Emotion
• Public attitudes towards grief in animals
• Animals and Grief: An Exploration of the Emotion and its Measurement in Non-Human Animals

Kapak fotoğrafı: Aaron Burden / Pexels

–

Anne yunus, yas benzeri davranışları ve diğer anneler yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Özellikle inekler insanlar, hayvanlar ve akranlarıyla çevrili sosyal çevreleriyle derin bağlar geliştirebilen, onlarla oyun oynayabilen, ölüm sonrası yas tutan ve hatta bazı bireylere kin güdebilen hayvanlar. 

Sweet Farm program direktörlerinden Carol Messina’ya göre sığırlar tıpkı insanlar gibi: Hem çok değişken hem de benzersizler: 

“Bazı inek ve boğalar diğerlerinden daha dost canlısı olabilirken, bazıları da daha içine kapanık olabiliyor. Çoğu sığır birbirlerine karşı daha sıcak davranırken insanlara daha temkinli yaklaşıyorlar. Bazıları da insanlarla sosyalleşmeye ve insanlar tarafından kaşınmaya bayılıyorlar. 

Tıpkı insanlar gibi onların da sosyal ihtiyaçları olduğunu görüyorum. Daha da önemlisi, arkadaşlarının ilgisine ve sosyal iletişime çok açıklar.

Her sürünün farklı bir dinamiği var. Bazıları belirli bireylerle gününü geçirmeyi tercih ederken, diğerleri başka bir türden hayvanı dahi sürüye dahil ederek onu tercih edebiliyorlar.”

En İyi Arkadaş

Dean Farm Trust’tan Sam Clews ise annelerinden ayrılan yavruların ağladığına şahit olduğunu söylüyor: 

“Etleri için yetiştirilmek üzere zorla annelerinden ayrılan yavrular, bize ilk geldiklerinde annelerini özledikleri için sürekli parmaklarımızı emiyorlardı. Annelerinin yanındaki gibi rahat ve huzurlu olmak için çabalıyorlardı. Yavruların hiçbiri arasında kan bağı olmasa da birbirleriyle çok iyi anlaşıyorlar. Hatta birbirlerini koruduklarına şahit oluyoruz.”

Carol Messina, “bütün sığırların günlerini beraber geçirmekten zevk aldıkları en yakın arkadaşlarının” olduğunu söylüyor: “Hatta aynı ortamda kalıyorlarsa, uykuda bile dip dibe kıvrılıp uykuya dalıyorlar. Bilimsel araştırmalar, sığırların en yakın arkadaşlarıyla beraberken daha az stresli olduklarını ve kalp atış hızının daha yavaş olduğunu gösteriyor.”

İngiltere’deki Channel 4 kanalında gösterilen “Meat the Family” (2020) adlı TV programında insanlar hayvanlarla önce vakit geçiriyor ve daha sonra onları ya kurtarmayı ya da mezbahaya göndermeyi seçiyor. Bir aile iki buzağıyla birarada yaşadıktan sonra hayvanları yiyemeyeceklerine karar veriyor. İsimleri Buttercup ve Clover olan iki buzağı artık Galler bölgesindeki Dean Farm Trust’ta özgür bir yaşam sürüyor.

Clews, “Buradaki tüm buzağılar iyi anlaşıyor ama Buttercup ve Clover arasında çok daha derin bir bağ var çünkü ikisi aynı anda kurtarıldı. Şimdi neredeyse birbirlerinden hiç ayrılmıyorlar ve bir arada olmaktan keyif alıyorlar.”

Bilimsel Araştırmalar: Aile Kavramı

Bu yılın başında Sydney Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada sığırların çıkardıkları sesler özel bir program kullanılarak incelendi. Özellikle Holstein-Friesian (siyah alaca) ineklerine odaklanan araştırmanın sonuçları ineklerin hayatları boyunca birbirleriyle kurdukları iletişimin ne denli güçlü olduğunu ortaya koydu. 

Scientific Reports’ta yayımlanan araştırmada 333 inek sesi kaydedildi. Bu sesler incelendiğinde, ineklerin olumlu ve olumsuz durumlara tepki verdiği, endişe, heyecan ve uyarılma tepkileri verdikleri anlaşıldı.

Araştırmada çıkan bir diğer sonuç da, ineklerin kendine özgü bir “möö” sesi olduğu ve bunu ömür boyu korudukları… 

Araştırmacılardan Alexandra Green, “Her birinin kendine özgü sesleri var. Sürüdeyken onları birebir görmesem bile hangisinin hangi sesi çıkardığını ayırt edebiliyorum.

İnekler topluluk halinde yaşayan, son derece sosyal hayvanlar. Bir açıdan kendi özgün varlıklarını hayatları boyunca korumaları ve bunu çıkardıkları seslerle ortaya koymaları gayet normal. Üstelik bu durum sadece anneden izleyip öğrendikleri dönemle de sınırlı değil. Bu araştırmayla ilk kez bu özelliğin varlığına dair kesin kanıt elde etmiş olduk.” 

İnekler ve Duygular

Carol Messina,“Pek çok hayvan türü için oyun, çoğu zaman genç bireylere özgüdür. Ama yetişkin sığırlara baktığımızda sadece eğlenmek için bile oyun oynayabildiklerini görüyoruz,” diyor. 

“Hayvanların duyguları olup olmadığı artık bireysel inanış ve görüşlere açık bir tartışma konusu değil; on yıllardır bilimsel araştırmalarla kanıtlanmış bir gerçek.

Yavrusundan ayrılan bir annenin yavrusunun ardından feryat ettiğini duyan herkes anne ve bebek arasındaki bağı kolaylıkla algılayabilir; duyguların ve sevgi kavramının yalnızca insanlara özgü olmadığını görebilir.”

Hayvanlar ve Hissedebilirlik

Araştırma ineklerin, genellikle gelişmiş bilişsel altyapının göstergelerinden biri olan  neden-sonuç ilişkisini anlayabildiğini ortaya koydu. Bazı araştırmacılar aynı zamanda  ineklerin problem çözme becerilerinin olduğunu ve bunu eğlenceli zihinsel bir aktivite olarak gördüklerini kanıtladı. Görev tamamlandığında gösterdikleri heyecan tepkisinin bile insanlarla benzerlik gösterdiği ortaya kondu.

Carol Messina, “Sığırlarla az çok vakit geçirmiş bir kişi her birinin farklı tercihleri olduğunu kolaylıkla görebilir,” diyor: “Bu ister sevdikleri bir yemek, ister yakın arkadaşları olsun, her birinin beğenileri, sevmedikleri, ruh halleri ve sosyal bağları birbirinden farklı. Çiftçiler de hayvan hakları savunucuları da bunu bizzat görebiliyorlar.”

Daen Farm Trust direktörlerinden Mary Frankland da yedi yıldır hayvan kurtarıyor: “Her hayvan türü değerli ve özel ama ineklerin bir kamyona yüklenip süt endüstrisi tarafından ömür boyu sömürülecek olması fikrine katlanamıyorum,” diyor.

Sığırların ne denli savunmasız ve uysal hayvanlar olduğuna değinen Mary Frankland, “Bize çok güveniyorlar. Bizlerle nasıl etkileşime girdiklerini, birbirleriyle nasıl sosyalleştiklerini, hatta arkadaşlarını nasıl koruduklarını bizzat görüyorum,” diyor: 

“Umarım çiftlikteki faaliyetlerimizle insanların inek ve boğalar hakkında düşüncelerini değiştirebiliriz. Kurtarılmış hayvan çiftliğimizde yapmaya çalıştığımız da bu. İnsanların bu hayvanları görmesi ve vakit geçirmesi. Buraya geldikten sonra merak edip daha fazla araştırma yapıyorlar ve çoğu da vegan oluyor.

Kaynak: LiveKindly – Liam Pritchett 

İnek ve Boğalar Nasıl Bağ Kuruyor? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.