Bakliyat ulusal beslenme rehberlerinin vazgeçilmezi

Bakliyat, baklagiller (Fabaceae) familyasına ait bitkilerin yenilebilir kuru tohumlarıdır. “Baklagil” terimi bitkinin kendisini ifade ederken, “bakliyat” bu bitkilerden elde edilen kuru tohumları tanımlar. Günlük dilde bu iki kavram sıkça birbirinin yerine kullanılsa da, teknik olarak farklı anlamlara sahip.

Geçmişten bugüne, yaklaşık 10 bin yıldır insan beslenmesinin merkezinde yer alan bu temel gıdalar arasında nohut, mercimek, bakla, barbunya, börülce, bezelye ve fasulye en yaygın tüketilenlerden. Dünyanın dört bir yanında farklı kültürlerin mutfaklarında yer almış olan bu besin; ucuz, besleyici ve doyurucu bir protein kaynağı olarak halen tercih ediliyor, neredeyse tüm mutfaklarda yer alıyor.

Bitkisel protein zenginliğine ek olarak lif, kompleks karbonhidratlar, demir, çinko, folat ve magnezyum gibi önemli mikro besinler de içeriyorlar. Ayrıca bakliyatta bulunan fitokimyasallar, saponinler ve tanenlerin antioksidan ve anti-kanserojen özellikler gösterebildiği aktarılıyor.

• Tüm baklagiller yüksek protein ve lif içerir.
• Yağ oranları düşüktür ve kolesterol içermezler.
• Demir, folat ve potasyum açısından güçlü bitkisel kaynaklardır.

Bugün dünya genelinde neredeyse tüm ulusal beslenme rehberleri, baklagillerin düzenli tüketimini öneriyor. Bu rehberler yalnızca bireysel beslenme önerilerinin değil; aynı zamanda gıda, tarım, sağlık ve kamu politikalarının da temelini oluşturuyor.

Bakliyat: Besin değerleri karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, pişmiş bakliyatın 100 gramı (yaklaşık ½ su bardağı / 125 mL) için ortalama besin değerlerini gösteriyor. Aynı zamanda, hayvanların beden parçalarından ve salgılarından elde edilen gıdaları tüketmeden, dengeli ve yeterli beslenmenin mümkün olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Kaynak: Canadian Nutrient File & Pulse Canada (2022)

Bakliyat: İklim dostu, sürdürülebilir tarım

Bakliyatın değeri yalnızca besin içeriğiyle sınırlı değil. Aynı zamanda iklim dostu ve onarıcı tarım uygulamaları için de kritik öneme sahipler.

İnsan sağlığı için son derece faydalı olan baklagiller, toprak sağlığı açısından çok değerli. Çünkü bakliyat:

• Toprak mikroorganizmalarını besleyen bileşikler üretir,
• Hasat sonrası toprakta azotça zengin kalıntılar bırakır,
• Azot bağlama özellikleri sayesinde daha az kimyasal gübreye ihtiyaç duyar.

Bu da sera gazı emisyonlarının azalmasına katkı sağlar.

Hayvan sömürüsüne dayalı et ve diğer ürünlerle karşılaştırıldığında, aynı miktarda besin değerini üretmek için çok daha az araziye ve suya ihtiyaç duyarlar. Örneğin; 1 kg mercimek üretmek, 1 kg sığır eti üretimine kıyasla yaklaşık 10 kat daha az su gerektirir.

Ayrıca, sorumlu ve doğayla uyumlu biçimde üretildiklerinde toprağın besin döngüsünü destekler, toprakta besin maddelerinin tutulmasına katkı sağlarlar.

Bu nedenle AB destekli “Smart Protein Projesi” kapsamında incelenen dört üründen üçü bakliyattır: Bakla (fava), mercimek ve nohut. Dördüncü ürün ise, “yalancı tahıl” olarak bilinen kinoa. Proje; Danimarka, İrlanda, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz ve İspanya’daki farklı toprak ve iklim bölgelerinde, organik ve rejeneratif (yenileyici) tarım sistemleriyle bu ürünlerin yetiştirilebilirliğini ve işlenebilirliğini araştırıyor.

Hayvan temelli üretime dayalı tarım modelleri toprağı yoksullaştırıp biyoçeşitliliği yok ederken, bakliyat temelli sistemler toprağı iyileştirir.

Bakliyat, hayvan sömürüsü ve gıda sistemleri

Günümüzde bakliyatın büyük bir bölümü, insanlar için değil; hayvansal üretim için yem olarak kullanılıyor. Bu durum; pestisit kullanımını artıran monokültür tarımı, ekosistem tahribatını ve hayvan sömürüsünü derinleştiriyor.

Oysa bakliyat;

• Doğrudan insan beslenmesi için üretildiğinde gıda güvenliğini güçlendirir,
• Toprağı besler, ekosistemi onarır.

Peki, bu kadar besleyici, erişilebilir ve sürdürülebilir bir seçenek varken, neden hâlâ hayvanların bedenleri ve salgıları ile beslenmeyi normalleştiriyor, bitkisel beslenmeyi marjinalleştiriyoruz?

Neden Dünya Bakliyat Günü?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, FAO tarafından yürütülen 2016 Uluslararası Bakliyat Yılı’nın başarısının ardından, bakliyatın Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na katkısını tanımış ve 10 Şubat’ı Dünya Bakliyat Günü ilan etmiştir.

Bu gün; daha adil ve ekolojik gıda sistemlerine, sağlıklı beslenmeye ve iklim dostu tarıma dikkat çekmek için önemli bir fırsat.

Biliyor muydunuz?

• Baklagiller vitamin ve mineral yoğunluğu yüksek gıdalardır.
• Uzun raf ömürleri sayesinde gıda israfını azaltırlar.
• Çoklu ekim sistemlerinde biyoçeşitliliği artırırlar.
• Toprağa azot bağlayarak verimliliği yükseltirler.
• Kırsal alanda özellikle kadınlar ve gençler için istihdam olanakları yaratırlar.

Etik, ekolojik ve adil çözüm

Bakliyat; beslenme, iklim krizi, gıda adaleti ve hayvan hakları tartışmalarının tam merkezinde yer alıyor.

Vegan olmak ve bitki temelli beslenmek yalnızca etik bir tercih değil; bilimsel, ekolojik ve toplumsal olarak da güçlü bir çözümdür.

10 Şubat Dünya Bakliyat Günü, bu gerçeği yeniden hatırlamak için bir çağrı niteliğinde.

–

Kaynaklar: FAO, Proveg, Alberta Pulse, Oaklins, Vegan FTA

Bakliyat: Doğanın kilerindeki en güçlü gıdalar baklagiller yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Proteinler aminoasitlerden oluşurlar. İnsanlarda 21 farklı aminoasit vardır ve bu aminoasitlerin 8 tanesi esansiyeldir, yani beslenme yoluyla alınmak zorundadır. Hayvanların aminoasit yapısı bizimle oldukça benzerdir. Bu nedenle et 8 esansiyel aminoasiti yaklaşık olarak aynı oranda barındırır. Hayvansal gıdaların iyi birer protein kaynağı olarak görülmesinin sebebi de budur.

Neden hep tahıllar ve bakliyat türlerinin kombinasyonu önerilir?

Bitkisel besinler de bu 8 aminoasiti içerir, ancak bazılarını az, bazılarını daha çok içerirler. Örneğin tahıllar metiyonin ve fenilalanin aminoasitlerinden zengindir. Baklagiller ise lizin ve izolösinden zengindir.

Tahıl ve baklagillerin kombinasyonu ile tüm aminoasitleri tamamlamış olursunuz. Bu nedenle bitki temelli beslenmede tahıl ve baklagillerin kombinasyonu önerilir.

Proteini nereden alacağız?

Veganlar şu soruyla da sürekli karşı karşıya kalırlar: Peki protein ihtiyacını nasıl karşılıyorsun?

Vücudumuzun hayvansal proteine değil, esansiyel 8 aminoasite ihtiyacı vardır. Gün içinde bakliyat ve tahıl kombinasyonunu sağlamış olmanız yeterlidir.

Vücudumuzun aminoasitleri muhafaza edebilme özelliği vardır. Örneğin bir öğünde yediğiniz yemekten aldığınız aminoasitleri vücut gün içinde yediğiniz diğer yemekten aldığınız aminoasitlerin emilimine kadar bekletir ve ihtiyacı olan proteini üretmek için elinde yeterli miktarda aminoasit olunca üretim de başlar.

Aşağıdaki zengin protein kaynaklarından birini her öğün tükettiğinizde aminoasit çeşitliliğini sağlamış olursunuz.

Beslenmeyle ilgili tavsiyeler, kişilerin sağlık durumuyla doğrudan bağlantılı olduğundan ve her bireyde farklılık gösterdiğinden, beslenme rutininizde yapacağınız değişiklikleri doktorunuza ve bitki temelli beslenmeyle ilgili bilgi sahibi olan vegan sağlık profesyonellerine danışmanızda fayda var.

Hayvansal protein ile bitkisel protein arasında fark var mı? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Liften zengin olan ve yüksek oranda protein içeren baklagillerin halk sağlığı yaklaşımlarında böylece kalp sağlığı bakımından da öne çıkarılabileceği vurgulanıyor.

Bir diğer çalışmada ise süt ve/veya süt ürünleri tüketen yetişkinlerde başta kanser ve kardiyovasküler hastalıklara bağlı olmak üzere çeşitli hastalıklardan ölüm riskinin arttığı saptandı.

Yine baklagillerin, tam tahıl ürünlerin ve kuruyemişlerin süt/süt ürünleri yerine tüketilmeye başlanmasının da söz konusu ölüm risklerini azaltarak daha uzun yaşama şansını yükselttiği belirlendi.

Aynı çalışmada süt/süt ürünlerinin (işlenmiş ya da değil) “ete” kıyasla da ölüm riskini daha fazla arttırdığı bulunurken uzun yaşama açısından en etkili faktörü sağlayan beslenme tarzının hem “et” hem de süt/süt ürünlerini dışlayan modeller olduğu sonucuna varıldı.

Bahse konu iki bilimsel gelişme vegan yaşamanın sağlık açısından da tercih edilesi olumlu özelliklere sahip olması anlamında bitki bazlı beslenmenin olumlu sağlık etkilerine ilişkin literatürün genişlemesine değerli bir katkıda bulunmuş oldu.

Yararlanılan kaynaklar:
https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-11/pcfr-lbh112019.php
https://www.pcrm.org/news/health-nutrition/dairy-linked-early-death

‘Kalp sağlığı için baklagiller; daha kısa bir yaşam için süt ürünleri’ yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.