Vegan Deri Nedir?

Hayvan derisine alternatif olarak üretilen vegan deriler yapıları gereği hayvan sömürüsü ve hayvan zulmü içermezler. Ancak vegan deriler arasında sınıflandırılan sentetik deriler (suni ve yapay deri olarak da adlandırılırlar) çevre için oldukça zararlı kimyasallar ve/veya plastik bazlı bileşenler kullanılarak üretilirler. Bu nedenle ana maddesi hayvan derisi olmayan diğer tüm deri türlerini çevreci veya hayvan dostu olarak sınıflandırmak doğru olmaz. Ancak son yıllarda inovasyona dayalı tasarımların gelişmesiyle birlikte bitki bazlı vegan deri alternatifleri, vegan olmayan üreticiler için dahi hem hayvan derisine hem de sentetik deriye güçlü birer alternatif oluşturuyor.

Bitki bazlı vegan deriyi tercih etmeden önce vegan deri türlerini ve vegan derinin özelliklerini daha yakından tanımamız gerekiyor.

Vegan Deri Yeni Bir Ürün mü?

Vegan deri kavramı son 10 yıldır gündemde olsa da aslında hayvan derisine alternatif bulma arayışı 19.yy’ın sonlarında Almanya’da başladı. Bu arayışın arkasındaki itici güç ise savaş ekonomisinin olduğu bir ülkede karneye tabi olmayan bir malzeme üretme isteğiydi. Çalışmalar sonucunda çok katmanlı bir işlenmiş kağıt hamuru olan bir malzeme üretildi: Prestoff. Bir süre hayvan derisi ile üretilen tüm ürünlerde prestoff alternatif olarak kullanıldı. Ancak dayanıklılık sorunu nedeniyle yaygınlık kazanamadı.

1920’lerde ise Amerika’da popüler ilk sentetik deri olan Naugahyde üretildi. Dayanıklılığı ve görüntüsü itibariyle prestoffa kıyasla gerçekten ikame olabilecek bir malzeme geliştirilmişti.

Ancak üretilen her iki malzeme de %100 başarılı çözümler değildi, sadece hayvan derisine karşı sentetik alternatiflerdi.

Vegan deri kavramı ise sentetik derilerin bütün endüstrilerde yaygınlaşmaya başlamasından çok sonra, 2010 yılında Stella McCartney gibi ünlü tasarımcıların sentetik deriyi yalnızca ekonomik nedenlerle değil etik sebeplerle de tercih etmeye başlamaları üzerine ortaya çıktı.

Vegan Deri Çeşitleri Nelerdir?

• PVC Deri: Tamamen geri dönüştürülmesi mümkün olmayan bu deri alternatifi doğada çözünmediği gibi eskidikçe milyonlarca mikro plastiğin doğaya karışmasına sebep olur. PVC derinin üretim sürecinde de çevreye zararlı güçlü kimyasallar kullanılır. Ana maddesi hayvan derisi olmadığı için vegan deri olarak sınıflandırılsa da bu deri alternatifini doğaya ve hayvanlara verdiği uzun vadeli zararlar nedeniyle tercih etmemenizi öneririz.

• Poliüretan Deri: Üretiminde PVC deriye göre nispeten daha az toksik kimyasal kullanılıyor olsa da geri dönüştürülebilen veya çözünebilen bir malzeme değildir. Bu alternatifin üretiminde geri dönüştürülmüş plastik malzemeler kullanılır. Ancak fosil yakıtların tükenmesine katkıda bulunulduğu için etik sebeplerle vegan deri arayan üretici ve tüketiciler tarafından tercih edilmeyebilir.

• Bitki Bazlı Deri: Etik ve ekolojik sebeplerle vegan deri kullanmak isteyen üretici ve tüketiciler için en iyi alternatif bitki bazlı vegan deridir. Ana malzemesinin doğal olması nedeniyle biyolojik olarak tamamen çözünebilirler. Diğer sentetik derilere oranla bitki bazlı derilerin birçok çeşidi vardır. Bitki bazlı deriler genellikle bitki yaprakları, meyve-sebze kabukları ve bitkisel endüstriyel atıklar kullanılarak üretilirler.

Nelerden Bitki Bazlı Vegan Deri Üretilebilir?

• Ananas: Halihazırda gıda tüketimi için üretilmiş olan ananas bitkisinin yaprakları, petrol reçinesi ve termoplastik polyester kullanılarak alternatif bir materyal üretilir.

• Domates: Endüstrinin atık olarak değerlendirdiği domatesin selüloz lifleri işlenerek sürdürülebilir bir deri alternatifi üretilebilir. Biyolojik olarak tamamen çözünebilir olan Hindistan çıkışlı bu alternatif 2021 yılında PETA tarafından Tekstilde En İyi Yenilik Ödülü’ne layık görülmüştür.

• Elma: Meyve suyu ve komposto şirketlerinin atık ürünü olan elma kabukları kullanılarak deri üretilebilir. Elma derisi ilk olarak İtalya’da üretilmiştir. Türkiye’de ise elma derisini kullanarak tüketiciye yönelik üretim yapan iki adet vegan marka bulunuyor: Prev ve Rotco.

• Hindistan Cevizi: Atık hindistan cevizi suyu toplanarak selüloz üreten bakterilerin geliştirilmesi için kullanılır. Bu yöntemde 4000 litre hindistan cevizi suyu kullanarak 25 kilo selüloz üretilebiliyor. Bu malzemenin üretiminde kimyasallar kullanılmadığı için alerjiye, intoleransa veya herhangi bir hastalığa neden olmazlar.

• Mantar (Meşe Mantarı): Vegan deri üretmek için iyi bir alternatif olan mantar meşe ağacının kabuğu alınarak üretilir. Mantar üretimi için her ağaç dokuz yılda bir hasat edilir. Kabuk büyüdükçe toplama işleminin yapılması ağaca zarar vermeden ham madde elde etmeyi sağlar.

• Mantar: Mantarlar miselyum adı verilen bir iplik ağı aracılıyla büyür. Birkaç hafta içinde gelişen miselyum kolayca işlenebilir, sıkıştırılabilir ve tekstüre edilebilir. Miselyum kullanılarak elde edilen vegan deri dayanıklılık açısından oldukça başarılıdır.

• Kaktüs: Agave bitkisi Meksika ekonomisinde önemli bir yere sahip olan tekila üretimi için yaygın bir şekilde yetiştiriliyor. Meksikalı yenilikçi bir firma ise tekila üretim sürecinin atık ürünü olan ve kullanılmayan kaktüs liflerini değerlendirerek geri dönüşüm yoluyla vegan deri üretiyor.

• Kombuça: Simbiyotik bakteri ve maya kültürü kullanılarak üretilen kombuçada bu simbiyotik yaşam gelişir ve zamanla ‘kombuça anası (scoby)’ adı verilen bir selüloz kütlesi oluşturur. Birkaç hafta içinde hızlıca büyüyen kombuça anası biyolojik olarak çözünebilen bir materyale dönüştürebilir.

• Silikon: Kumaş üzerine silikon kaplama yoluyla üretilen bu alternatif plastik sentetik deri ile benzerlik gösterse de onlara kıyasla daha dayanıklı ve daha çevre dostudur. Bitki bazlı bileşenlerle birlikte kullanılır.

• Zeytin: Zeytin ve zeytinyağı endüstrisinin en büyük sorunlarından olan atığa dönüşüm imkanı veren bu bitkisel deri alternatifinin üretiminde de suni derilere oranla daha az kimyasal kullanılıyor. Dünyanın en büyük zeytin ağacı varlıklarından birine sahip olan Türkiye’de zeytin kullanarak üreticiler için vegan deri üreten bir firma bulunuyor: Oleago. Oleago ürettiği Oleatex ürünü ile Uluslararası V-Label Ödülleri 2022’de Influencer Özel Ödülü’ne layık görülmüştür.

Bitki bazlı vegan deri endüstrisi çok büyük bir ivme ile gelişmeye devam ediyor. Bu nedenle yakın bir tarihte şu an deri üretiminde kullanılmayan pek çok malzemenin yeni vegan deri alternatiflerinin üretilmesinde kullanılacağı düşünülüyor.

Vegan Deri Sürdürülebilir mi?

Hayvan derisinin vegan derilerden daha sürdürülebilir olduğuna dair yaygın bir inanış var. Ancak gerçek bunun tam tersi. Çünkü her geçen gün vegan deri alternatifleri arasına yeni bir bitki bazlı vegan deri alternatifi ekleniyor. Bitki bazlı yeni vegan deri alternatifleri geliştirilmeye devam ettikçe tüm üreticiler için yalnızca hayvan derisine değil aynı zamanda plastik bazlı sentetik derilere de alternatif olabilecek sürdürülebilir malzemeler yaygınlaşıyor.

Elbette bitki bazlı derilerin üretimi için de kaplama maddesi olarak kullanılan bazı zararlı maddelerin (BOPP film (Çift eksenli yönlendirilmiş polipropilen film) veya poliaktik asit) kullanılması gerekiyor. Ancak bu maddeler hayvan derisini işlerken kullanılan kimyasallara kıyasla doğaya daha az zarar veriyor. Bununla birlikte deri üretiminde kullanmak üzere hayvan yetiştirmeye kıyasla mevcut tarımsal atıkları ve bitkileri kullanmak çok daha çevreci bir çözüm sunuyor. Üstelik bitki bazlı vegan deri endüstrisinin karbon ayak izi ve su izi çok daha düşük.

Bitki Bazlı Vegan Deri, Endüstrileri Dönüştürebilir mi?

Bitki bazlı vegan deriler hayvan derisine kıyasla daha ince ve daha hafiftir. Bu özelliği sebebiyle vegan deri ile çalışmak üreticiler için çok daha kolaydır.

Bitki bazlı vegan deriler sentetik derilere göre daha uzun süre kullanılabilir. Çünkü mikroplastik oluşturmadan çözünen vegan deriler aynı zamanda hava geçirgenlikleri nedeniyle sağlık açısından da daha uzun kullanım süresi sunar.

Sentetik deriler ve vegan deriler üretim maliyetleri açısından hayvan derisi kullanılan ürünlere göre çok daha ucuzdur. Çünkü hem kullanılan ham maddenin üretilmesi için geçen süre ve emek hem de deriyi işleyecek kalifiye işçilerin gerekliliği dikkate alındığında herhangi bir hayvan derisi ürünün maliyeti oldukça yüksektir. Bu nedenle vegan deriler özellikle uzun vadede yüksek kaliteli ve düşük maliyetli ürün üretmek isteyen firmalar tarafından tercih edilirler.

Neden Bitkisel Bazlı Vegan Deriyi Tercih Etmeliyiz?

Her yıl bir milyardan fazla inek, domuz, keçi, koyun, timsah, deve kuşu, yılan, kanguru, tavşan ve hatta köpek ve kedi derileri için öldürülüyor. ‘Yüksek kalitede’ bir deri elde etmek için birçok hayvanın derisi bilinci açıkken ve hiçbir şekilde ağrı kesici verilmeden yüzülüyor. Tıpkı kürk üretiminde olduğu gibi hayvanların çektikleri acıların ve ölümlerin, sunulan tekstil ürünlerinden daha değersiz olduğu deri sektörü yalnızca derisi kullanılmak için sömürülen hayvanları etkilemiyor.

Hayvan sömürüsünün en vahşi yüzünü gösteren sektörlerden biri olan bu sektörde deriyi işlemek için kullanılan zararlı bileşenler, deriyi dönüştürmek için harcanan enerji, tabakhanelerin atık sularından nehirlere ve denizlere karışan kimyasallar endüstrinin yakın çevresindeki bütün bitki ve hayvanlara, suya ve toprağa kalıcı olarak zarar verir.

Oysa vegan ve sürdürülebilir deriler hiçbir şekilde hayvan sömürüsü içermedikleri gibi aynı zamanda doğaya da zararları açısından hayvan derisinden çok daha iyi bir konumdadır. Günümüzde dayanıklılığı artırılmış vegan deriler hem doğada %100 çözünebilir hem de istenilen bütün ürünlerin üretiminde rahatlıkla kullanılabilir. Bununla birlikte normal şartlar altında hiçbir ekonomik değeri olmayan endüstriyel atıklar kullanılarak üretilen vegan derilerin maliyeti uzun vadede çok daha düşüktür.

Eski sentetik deriler kalite, dayanıklılık, çevre, hayvanların yaşam hakkı veya sürdürülebilirlik düşünülerek tasarlanmamıştı.

Ancak günümüzde birçok tüketici için belirleyici olan bu etmenlerin bir arada düşünülmesi sürdürülebilir bitki bazlı vegan deri alternatiflerinin üretilmesi sağladı. Etik sebeplerle vegan deri talep eden tüketiciler vegan deri endüstrisinin her geçen gün biraz daha gelişmesini sağlıyor.

Dünya genelinde ayakkabıdan çantaya, lüks otomobillerden mobilya üretimine kadar birçok sektörde uluslararası markalar etik sebeplerle sürdürülebilir vegan deri alternatiflerini kullanmaya başladı bile.

Gelecek sürdürülebilir, çevre dostu, doğada %100 çözünebilir, dayanıklı ve yüksek kaliteli şekilde tasarlanmış ama en önemlisi hayvan sömürüsü içermeyen bitki bazlı vegan derilerde…

Kaynak: peta, bioleather, treetribe, webmd

Yenilikçi ve Sömürüsüz: Bitki Bazlı Vegan Deri Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Yün elde etmek için en yaygın kullanılan hayvanlar koyunlar.

İnsan müdahalesi ve genetik manipülasyon olmasaydı koyunlar sadece kendilerini koruyabilecekleri, vücut ısılarını dengeleyebilecekleri kadar tüye sahip olurlardı. Ancak koyunlardan zorla alınan yapağının işlenmesiyle elde edilen yünün ticari bir ürün haline gelmesiyle koyunlar, bugün daha fazlasını üretebilecek şekilde yetiştirilmiş, birer “yün makinesine” dönüştürülmüş durumda. Yani ne koyunlardan yünlerini çalmak, ne de onların “fazladan” yün üretmeleri sandığımız kadar doğal değil.

Daha da önemlisi koyunların, halihazırda hayvancılık ve et endüstrilerindeki mal ve kaynak statüsünü derinleştiren bir malzeme.

Yün veya herhangi bir hayvansal ürünün ve onu kullanmanın doğal olup olmadığının aslında bir önemi yok çünkü ne kadar doğal olursa olsun, hepsi hayvanların haklarını ihlal ediyor. Dolayısıyla, doğallık başvurulabilecek geçerli bir argüman değil. Ancak pek çok kişinin sık sık, yaptıklarını ve yapacaklarını gerekçelendirmek için başvurdukları bir argüman. Pek çok kişi yün kullanmanın koyunlara bir zararı olmadığını düşünür. Ancak hayvanları sömürerek insana hizmet etmeyi amaçlayan her sektörde hayvanlar -gerek psikolojik, gerekse fiziksel düzeyde sürekli zarar görür.

Türkiye’den yola çıkacak olursak, Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre her yıl tam 30 milyon “yerli koyun”, “genellikle halı ipi üretiminde ya da yatak, yastık, yorgan üretiminde” kullanılan doğal yapağı elde etmek amacıyla yapılan bu kırkma işlemine maruz bırakılıyor.

Ekonomik değer yaratma ve et endüstrisi için büyük ve küçük ölçekli koyun yetiştirenlerin “ek gelir” elde etmesi için yapılan bu işlem, “son 30 yıl içerisinde azalan koyun sayısına rağmen” devam ediyor ve yılda 60 bin ton civarında, 2019’da ise 70 bin 688 ton koyun yapağısı elde edildiği bildiriliyor.

Sömürü biçimlerinin birbirinden bağımsız olmadığını gösteren bu durum, eski (ayakları iple bağlama, makasla kırkma gibi) ve yeni (ipsiz şekilde fiziksel baskı uygulama, makinelerle kırkma gibi) yöntemlerle Türkiye’nin farklı bölgelerinde halen devam ediyor.

Çin ile birlikte dünyanın en büyük yün üreticilerinden biri olan, bu pazarın %25’ini oluşturan ve Türkiye’deki bazı yetiştiricilerin koyun kırkmada örnek gösterdiği Avustralya’daki en yaygın koyun türü olan merinoslar, yapay seçilim yoluyla kıvrımlı bir deriye sahip olacak hale getirilmişlerdir. Kıvrımlar daha fazla deri, daha fazla deri de daha fazla yün anlamına gelmektedir.

Türkiye’de Sivas ve Bursa gibi pek çok şehirde ithal merinos yetiştiriciliği yapılıyor. Bu türler aynı zamanda yerli ırkların melezleştirilmesinde kullanılırken, bazıları da “damızlık” olarak Türkiye’deki merinos varlığını artırmak için sömürülüyor.

Üreticinin daha fazla para kazanmasını sağlayan bu kıvrımlar, sineklerin yumurtalarını bırakmaları için oldukça uygun alanlardır. Daha sonra yumurtadan çıkan larvalar, koyunların derisini yiyerek hayvanların ciddi şekilde acı çekmelerine sebep olur. Üretici, müdahale edilmezse ölüme varan bu süreci, koyunların en çok sinek saldırısına maruz kalan yeri olan kalça ve kuyruk bölgesindeki derinin bir kısmını keserek önlemeye çalışır.

Kuzulara 6-10 haftalıkken yapılan bu acı verici işlemde anestezi veya ağrı kesici kullanılmaz.

İşlem sonrasında kuzular, koparılan derilerinin acısını haftalarca hissederler. Bu işlem sonrasında kuzular daha az sosyalleşir, daha az yer ve kilo kaybederler.

Acı çektiklerinin bir göstergesi olarak sürekli kambur bir halde dururlar. Bu işleme ek olarak kuzular kısırlaştırılır, küpelenir ve kuyrukları kesilir.

Kırkım sırasındaki panik ve korkudan bağırsak düğümlenmesi yaşamasınlar ve kırkım sırasında daha sakin kalsınlar diye kırkımdan bir gün önce aç ve susuz bırakılan koyunlar için kırkma işlemi can yakıcı, açık yaralara sebep olan, sarsıcı, stres dolu bir deneyimdir. Hayvan hakları örgütü PETA’nın bazı hayvan yetiştiricileriyle yaptıkları röportajlarda, hayvanların kırkma sırasında hareketsiz kalmasını sağlamak ve hayvanları kontrol altında tutmak için fiziksel şiddet uygulanabildiği, yüzlerine ve vücutlarının çeşitli yerlerine yumruk atılabildiği belirtiliyor. Daha rutin bir uygulama ise, koyunların sertçe yere, beton zemine çarpılması veya kırkıcının ayaklarıyla koyunların boynuna, kafasına basarak hareketsizliği sağlaması.

Dört kıtada 116 kırkma işleminden tanıklık ve video toplayan PETA, şiddetin istisna değil, sistematik olduğunu ortaya koyuyor.

Zaman baskısı altında çalışan kırkıcılar, kırktıkları hayvan başına ödeme aldıkları için hızlı hareket etmeye çalışırlar. Hatta Türkiye’de bugün bu işlemin fuarlarda şampiyonası bile yapılıyor ve 8 saatte 198 koyun kırktığını belirten “kırkım şampiyonları” oluyor. Makasla kırkımda makasın iyice bileylenmesi gerektiği vurgulanırken, usta bir kırkıcının günde 60 koyunu kırkabileceği, ancak bu yöntemde koyunun derisinin, makine ile kırkıma oranla daha fazla kesildiği tarım sitelerinde dahi belirtiliyor.

Ancak hızlı ve özensiz kırkımın anlamı, koyunlar için yine stres ama daha fazla yara demektir. Açılan yaralar genellikle kırkıcılar tarafından özensiz bir şekilde dikilir.

Acı ve korkuyu hissedebilen, kırkma işlemi sırasında yoğun stres yaşayan, yaralanan ve hatta hayatını kaybedebilen bu duyarlı canlılara yönelik bu zulmü önlemek, günümüzde hayvanlardan elde edilmiş malzeme içermeyen sayısız giyim ve kıyafet alternatifi sayesinde oldukça kolay.

Yün ve yün içeren ürünleri satın almayarak koyunlara, kuzulara ve diğer hayvanlara yaşatılan bu zulmün önüne geçebilirsin. Hayvancılık, moda ve tekstil sektörlerinin beslendiği bu çağdışı uygulamanın devam etmesine katkıda bulunmamak için tek yapman gereken, küresel ticaret ve ithalat ağı ile dünyanın farklı yerlerine ulaştırılan ürünleri ve etiketlerini kontrol etmek; bunların yün, kürk, deri, ipek, vb. gibi zulüm içermediğinden emin olmak. Böylece talebin azalmasına katkıda bulunarak arzı ortadan kaldırmak ve dolayısıyla bu korkunç uygulamanın zaman içinde son bulamasını sağlamak, insan kaynaklı mevcut durumu tersine çevirmek için önemli bir adımı atmış olacaksın.

Çeviri ve düzenleme: Emre Kayatepe, Boğaziçi Üniversitesi 2020 Psikoloji Bölümü mezunu, TVD gönüllüsü

Kaynaklar: Million Dollar Vegan, PETA, World of Vegan, Farm Transparency, Research Gate, ScienceDirect, DEFRA İngiltere Tarım Bakanlığı, Yeni Dönem Gazetesi, Haberler

Vegan Yaşama Dair Mitler: “Yün Doğal ve Zararsızdır” yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.