Yaban hayat fotoğrafçısı Zaheer Ali, otların arasında gezinerek beslenen yalnız bir gergedanla karşılaştığında Güney Afrika’nın geniş arazilerinden birinde gezintideydi.

Gergedanın kafasına küçük bir kuş konmuştu. “Öküzkakan” olarak isimlendirilen sığır kuşu oxpecker, ilk bakışta Ali için özellikle fotoğraflanmaya değer bir şey olarak görülmemişti. Fakat sadece birkaç dakika içinde fikri tamamen değişti: “Minik kuşun gergedanın boynuzuna gagasını sürterek törpülemesini izledim; bu daha önce hiç görmediğim bir şeydi. Kameramı aldım ve doğru anı bekledim. Kuş gergedanın boynuzuna uzandığı anda deklanşöre bastım.”

Gergedanı kucaklamak için eğilmiş gibi görünen öküzkakan, o anda ortakyaşam arkadaşı gergedanın varlığından oldukça memnun görünüyordu. Gergedan da kuşun varlığıyla tamamen rahatlamış gibiydi.

Simbiyotik ilişkiyi, yani iki canlının tek bir organizma gibi birbirleriyle yardımlaşarak bir arada yaşamalarını mükemmel bir şekilde simgeleyen bu kare, ardında insan harici hayvanların davranışları ve evrimsel süreçlerle ilgili merak uyandıran soruları, insanın yaban hayata verdiği zincirleme zarara dair korkunç gerçekleri ve dayanışma içinde birlikte yaşamanın umudunu beraberinde getiriyor.

Antropolojiden ekolojiye: “Gergedan muhafızları”ndan simbiyoza

Genellikle siyah gergedanların sırtlarında ve başlarında konaklarken görülen bu kuşlar, gergedanın sert derisi üzerindeki kenelerle beslenir ve larvaları yiyerek gergedanı istenmeyen parazitlerden arındırır. Gergedanlar ise, kuşlara yaşamak için güvenli bir yer ve bol miktarda yiyecek sağlar.

Aslında aralarındaki bu karşılıklı fayda ilişkisi görünenden çok daha derin.

Kırmızı gagalı öküzkakanın Swahili dilindeki adı, “gergedan muhafızı” anlamına gelen Askari wa kifaru‘dur. Yakın zamanda yapılan bir araştırma, küçük kuşların sadece 20 cm boyunda olmasına rağmen büyük arkadaşlarını güvende tutmaya yardımcı olduklarını keşfetti.

Bilim insanları, Current Biology dergisinde iki yıl önce yayımlanan makalede, öküzkakanların gergedanları tehlikelere karşı uyararak zayıf görme yetilerini telafi ettiklerini ortaya koydu. Avustralya Victoria Üniversitesi’nde davranış ekolojisi çalışan ve araştırmayı yürüten öğretim görevlisi Roan Plotz, koku alma ve işitme duyuları güçlü olan bu hayvanların görme yetilerinin yetersiz olması sebebiyle avcılara karşı savunmasız olduğunu söylüyor.

Rüzgar yönünde oldukları sürece bir gergedana yaklaşık beş metre yaklaşabilen avcılara karşı öküzkakan kuşlarının uyarı çağrısı ve “tıslama” sesi, yaklaşan herhangi bir insana ve tehdide karşı gergedanları harekete geçiriyor.

86 kez sahada inceleme yapan araştırma ekibi, sırtında öküzkakan kuşu olmayan gergedanların yaklaşan insanı tespit etme oranının yüzde 23 olduğunu ve 27 metrelik bir mesafeden ancak fark edebildiklerini gözlemlerken, vücudunda öküzkakanlarla gezen gergedanların yaklaşan insanı yüzde 100 oranında ve ortalama 61 metrelik şaşırtıcı bir mesafeden tespit edebildiğini ortaya koydu.

Öküzkakanların tehlike çanlarını duyan gergedenların bu sayede kaçmak, gizlenmek, rüzgara karşı durmak veya ne yapacağına karar vermek için zamanı oluyor.

İnsan baskısı türlerde yeni ortaklıklar ve davranış biçimleri mi geliştiriyor?

Siyah gergedanlar, boynuzları için insanlar tarafından avlanan nesli kritik düzeyde tükenmekte olan bir tür. Son yıllarda koruma çalışmaları sayılarını biraz artırmış olsa da günümüzde doğada 5 binden az sayıda bireyin yaşadığı biliniyor. Bu, 1970’lerden bu yana 10 kat düşüş demek.

Plotz, bu davranışın nispeten yeni olabileceğini düşünüyor.

Gergedanlar on binlerce yıldır insanlar tarafından avlanıp öldürülüyor. Ancak 1850’lerde başlayan artan avlanma baskısı ile nesli tükenmenin eşiğine sürüklendi. Plotz’a göre bu davranış, yani kuşların üzerinde gezinmesine izin verme, artan insan baskısına bir yanıt olabilir.

Makalenin yazarları, araştırma bulguların doğrultusunda öküzkakan – gergedan ilişkisinin karşılıklı fayda açısından daha önce düşünülenden çok daha karmaşık olduğunu belirtiyor. Ayrıca, gergedanların bulundukları bölgelere kuşları dahil etmenin, avlanmayı önlemeye yardımcı olabileceğini öne sürerek doğa ve tür koruma için olumlu bir strateji olabileceğini vurguluyor

İnsan tehdidinin boyutları: Kuşların (da) yok oluşu

Öküzkakan kuşuna gelince, o belki de sadece besin kaynağını ve türdeşlerini koruyor. Dev arkadaşıyla da güvende hissediyor. Ancak kuşun temel motivasyonu, makaleyi inceleyen alanında uzman akademisyenlerce hala tartışılıyor.

Peki, bu uyarı davranışı sonucu kuşlar, gergedanları uyardıklarını bizzat anlıyorlar mı? Gergedanların tehlikeyi fark edip etmediğini biliyorlar m? Plotz bu soruların yanıtını henüz bilmediğini söylüyor. Plotz’a göre kuşlar, muhtemel bir yırtıcının varlığına karşı sadece diğer öküzgagaları uyarıyor da olabilir. Ancak pek çok akademisyene göre bu olasılık bile mevcut tespitin önemini azaltmıyor.

Kuş, bunu diğer büyük Afrika memelileri ile de yapıyor, fakat gergedan söz konusu olduğunda diğerlerinden büyük bir farkı var: Diğer hayvanlar kuşlardan kurtulmaya çalışırken gergedanlar kuşlarla çoğunlukla huzurlu vakit geçiriyor.

Nitekim; kırmızı gagalı öküzkakanlar da bölgede popülasyonu gittikçe azalan bir kuş türü. Parazitleri öldürmek için et ve süt çiftliklerinde hapsedilen hayvanlara pestisit uygulandığı için bu hayvanların üzerindeki parazitleri yemek için konan öküzkakanlar, pestisitleri emmiş küçük canlılarla beslenerek hayatlarını kaybediyorlar. Bu sebeple stratejik olarak son zamanlarda diğer hayvanlara oranla gergedanların üzerinde daha fazla kaldıkları düşünülüyor.

Kaynak: The Dodo, CBC, National Geographic

Kapak fotoğrafı: Marlon du Toit

Dayanışma yaşatır: Gergedan ve kuşun ortakyaşamı yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Kış aylarında hayvanları soğuktan ve kardan korumak için yapabileceğimiz şeyler çok basit.

​1. ​Bu süreçte en önemlisi kedi ve köpeklerin aç ve susuz kalmaması. Hayvanlar yemek yiyerek kış soğuklarında vücut ısılarını koruyabildiklerinden gün içinde mutlaka birkaç kez sokağımızdaki, çevremizdeki hayvanları beslememiz gerekiyor. Sokakta mama bıraktığınız zaman yağmur veya kardan zarar görüp bozulmaması için bir damacana veya 5 litrelik plastik su bidonunu keserek bir pencere açıp mamaları içine yerleştirebilirsiniz. Suların ise donmamasına dikkat etmek gerekir; içme suları donduysa değiştirmeliyiz. Plastik bir kaba koyduğunuz suyun içine bir dalma zeytinyağı damlatıp kapının önüne koyarsanız suyun donmasını önleyebilirsiniz. ​

2. İçine girebilecekleri küçük sığınaklar, kedi evleri veya köpekler için kulübeler yapabilirsiniz. Kedi Evleri sayfasında en basidinden en gelişmişine kadar evde yapabileceğiniz pek çok farklı kedi evi örneği görebilirsiniz. İhtiyacınız olan şeyler: Karton koli/kalın sıkıştırılmış köpük kutular, koli bandı, çöp poşeti, ince kesilmiş sıkıştırılmış köpük (yalıtım için) ve battaniye/polar. Apartmanların önüne yağış almayan bir tarafa veya apartmanların içine bu evleri yerleştirirseniz soğuktan büyük ölçüde korunmalarını sağlayabilirsiniz. Kar kalınlığının yüksek olduğu veya yağışların fazla olduğu bölgelerde ise, içine su veya kar girmemesi için bu evleri biraz yükseltmek gerekir.

3. Apartmanlarınızın kapılarını lütfen açın. Bırakın içeri girsinler, ısınsınlar, kurusunlar. Islanmış bir kedi veya köpek, bir de üzerine soğuğa ve kara maruz kaldığında, korunacağı bir yer yoksa hayatını kaybetme riski çok daha fazla oluyor. Kendilerini toparladıktan ve soğuk havalar geçtikten sonra dışarı çıkmak isteyeceklerdir. Apartmanların içine yemek ve su kapları ile birlikte içine kedi kumu konulmuş kedi tuvaletleri de yerleştirirseniz, dışarı çıkmak zorunda kalmazlar. Aklınızda bulunsun; kediler çok çabuk kuma alışır. 

4. Özellikle kediler, soğuktan ve kardan korunmak için arabaların altlarına ve motorlara giriyor. Arabanızı çalıştırmadan önce motor kısmında veya tekerleklerin içinde kedi olup olmadığını mutlaka kontrol edin. Yola çıkmadan önce kaportaya vurarak veya araba kapılarını açıp kapayarak onları bulundukları yerden çıkarmak ve arabayı çalıştırmadan önce kaçmalarını sağlamak mümkün.

5. Titreyen ve hareket edemeyen bir kedi veya köpek görürseniz bu “hipotermi” göstergesi olabilir. Bu, vücut ısısının tehlikeli derecede düşmesine neden olan bir acil tıbbi durumdur. Böyle bir durumda lütfen onları gördüğünüz yerde bırakmayın. Apartmanın içine ve evinize alıp aşamalı bir şekilde ısıtmaya başlayın ve/veya sokağınızdaki en yakın veterineri arayın.

6. Kuşlar için de balkonlarınıza, camlarınızın önüne buğday ve bulgur yerleştirmek onları açlıktan kurtaracaktır.

Sokakta donmalarına izin vermeyin yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.