Yaban hayat fotoğrafçısı Zaheer Ali, otların arasında gezinerek beslenen yalnız bir gergedanla karşılaştığında Güney Afrika’nın geniş arazilerinden birinde gezintideydi.

Gergedanın kafasına küçük bir kuş konmuştu. “Öküzkakan” olarak isimlendirilen sığır kuşu oxpecker, ilk bakışta Ali için özellikle fotoğraflanmaya değer bir şey olarak görülmemişti. Fakat sadece birkaç dakika içinde fikri tamamen değişti: “Minik kuşun gergedanın boynuzuna gagasını sürterek törpülemesini izledim; bu daha önce hiç görmediğim bir şeydi. Kameramı aldım ve doğru anı bekledim. Kuş gergedanın boynuzuna uzandığı anda deklanşöre bastım.”

Gergedanı kucaklamak için eğilmiş gibi görünen öküzkakan, o anda ortakyaşam arkadaşı gergedanın varlığından oldukça memnun görünüyordu. Gergedan da kuşun varlığıyla tamamen rahatlamış gibiydi.

Simbiyotik ilişkiyi, yani iki canlının tek bir organizma gibi birbirleriyle yardımlaşarak bir arada yaşamalarını mükemmel bir şekilde simgeleyen bu kare, ardında insan harici hayvanların davranışları ve evrimsel süreçlerle ilgili merak uyandıran soruları, insanın yaban hayata verdiği zincirleme zarara dair korkunç gerçekleri ve dayanışma içinde birlikte yaşamanın umudunu beraberinde getiriyor.

Antropolojiden ekolojiye: “Gergedan muhafızları”ndan simbiyoza

Genellikle siyah gergedanların sırtlarında ve başlarında konaklarken görülen bu kuşlar, gergedanın sert derisi üzerindeki kenelerle beslenir ve larvaları yiyerek gergedanı istenmeyen parazitlerden arındırır. Gergedanlar ise, kuşlara yaşamak için güvenli bir yer ve bol miktarda yiyecek sağlar.

Aslında aralarındaki bu karşılıklı fayda ilişkisi görünenden çok daha derin.

Kırmızı gagalı öküzkakanın Swahili dilindeki adı, “gergedan muhafızı” anlamına gelen Askari wa kifaru‘dur. Yakın zamanda yapılan bir araştırma, küçük kuşların sadece 20 cm boyunda olmasına rağmen büyük arkadaşlarını güvende tutmaya yardımcı olduklarını keşfetti.

Bilim insanları, Current Biology dergisinde iki yıl önce yayımlanan makalede, öküzkakanların gergedanları tehlikelere karşı uyararak zayıf görme yetilerini telafi ettiklerini ortaya koydu. Avustralya Victoria Üniversitesi’nde davranış ekolojisi çalışan ve araştırmayı yürüten öğretim görevlisi Roan Plotz, koku alma ve işitme duyuları güçlü olan bu hayvanların görme yetilerinin yetersiz olması sebebiyle avcılara karşı savunmasız olduğunu söylüyor.

Rüzgar yönünde oldukları sürece bir gergedana yaklaşık beş metre yaklaşabilen avcılara karşı öküzkakan kuşlarının uyarı çağrısı ve “tıslama” sesi, yaklaşan herhangi bir insana ve tehdide karşı gergedanları harekete geçiriyor.

86 kez sahada inceleme yapan araştırma ekibi, sırtında öküzkakan kuşu olmayan gergedanların yaklaşan insanı tespit etme oranının yüzde 23 olduğunu ve 27 metrelik bir mesafeden ancak fark edebildiklerini gözlemlerken, vücudunda öküzkakanlarla gezen gergedanların yaklaşan insanı yüzde 100 oranında ve ortalama 61 metrelik şaşırtıcı bir mesafeden tespit edebildiğini ortaya koydu.

Öküzkakanların tehlike çanlarını duyan gergedenların bu sayede kaçmak, gizlenmek, rüzgara karşı durmak veya ne yapacağına karar vermek için zamanı oluyor.

İnsan baskısı türlerde yeni ortaklıklar ve davranış biçimleri mi geliştiriyor?

Siyah gergedanlar, boynuzları için insanlar tarafından avlanan nesli kritik düzeyde tükenmekte olan bir tür. Son yıllarda koruma çalışmaları sayılarını biraz artırmış olsa da günümüzde doğada 5 binden az sayıda bireyin yaşadığı biliniyor. Bu, 1970’lerden bu yana 10 kat düşüş demek.

Plotz, bu davranışın nispeten yeni olabileceğini düşünüyor.

Gergedanlar on binlerce yıldır insanlar tarafından avlanıp öldürülüyor. Ancak 1850’lerde başlayan artan avlanma baskısı ile nesli tükenmenin eşiğine sürüklendi. Plotz’a göre bu davranış, yani kuşların üzerinde gezinmesine izin verme, artan insan baskısına bir yanıt olabilir.

Makalenin yazarları, araştırma bulguların doğrultusunda öküzkakan – gergedan ilişkisinin karşılıklı fayda açısından daha önce düşünülenden çok daha karmaşık olduğunu belirtiyor. Ayrıca, gergedanların bulundukları bölgelere kuşları dahil etmenin, avlanmayı önlemeye yardımcı olabileceğini öne sürerek doğa ve tür koruma için olumlu bir strateji olabileceğini vurguluyor

İnsan tehdidinin boyutları: Kuşların (da) yok oluşu

Öküzkakan kuşuna gelince, o belki de sadece besin kaynağını ve türdeşlerini koruyor. Dev arkadaşıyla da güvende hissediyor. Ancak kuşun temel motivasyonu, makaleyi inceleyen alanında uzman akademisyenlerce hala tartışılıyor.

Peki, bu uyarı davranışı sonucu kuşlar, gergedanları uyardıklarını bizzat anlıyorlar mı? Gergedanların tehlikeyi fark edip etmediğini biliyorlar m? Plotz bu soruların yanıtını henüz bilmediğini söylüyor. Plotz’a göre kuşlar, muhtemel bir yırtıcının varlığına karşı sadece diğer öküzgagaları uyarıyor da olabilir. Ancak pek çok akademisyene göre bu olasılık bile mevcut tespitin önemini azaltmıyor.

Kuş, bunu diğer büyük Afrika memelileri ile de yapıyor, fakat gergedan söz konusu olduğunda diğerlerinden büyük bir farkı var: Diğer hayvanlar kuşlardan kurtulmaya çalışırken gergedanlar kuşlarla çoğunlukla huzurlu vakit geçiriyor.

Nitekim; kırmızı gagalı öküzkakanlar da bölgede popülasyonu gittikçe azalan bir kuş türü. Parazitleri öldürmek için et ve süt çiftliklerinde hapsedilen hayvanlara pestisit uygulandığı için bu hayvanların üzerindeki parazitleri yemek için konan öküzkakanlar, pestisitleri emmiş küçük canlılarla beslenerek hayatlarını kaybediyorlar. Bu sebeple stratejik olarak son zamanlarda diğer hayvanlara oranla gergedanların üzerinde daha fazla kaldıkları düşünülüyor.

Kaynak: The Dodo, CBC, National Geographic

Kapak fotoğrafı: Marlon du Toit

Dayanışma yaşatır: Gergedan ve kuşun ortakyaşamı yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Aşağıdaki görseller, yaban hayvanı kaçakçılığı ve ticareti sorununa dikkat çekmek amacıyla geçtiğimiz yıl doğa koruma kuruluşu WWF tarafından hazırlandı. 18 Aralık’ta 11 orangutanın Malezya ve Tayland’daki kaçakçıların elinden kurtarılıp Endonezya’ya geri gönderilmesi haberi üzerine biz de, milyarlarca avroluk* bu kirli ticaretin nelere mal olduğunu göstermek için bu etkileyici, interaktif ** çalışmayı paylaşmak istedik.

Hayvan kaçakçılığının ve yaban hayvanlarına yönelik suçların ağır cezai yaptırımlar ile tamamen ortadan kaldırılması, insan faaliyetlerinin yıkıcı etkilerinin son bulması şart çünkü nesli tehlikedeki canlıların bazıları yeryüzünden silinmek üzere.

Kaplan

WWF’e göre doğada yalnızca 3 bin 900 kaplan kaldı. 20. yüzyılın başından bu yana dünyadaki kaplan popülasyonunun yüzde 95’inden fazlası yok oldu.

Kaplanları tehdit eden faktörlerin başında ormansızlaşma, avlandıkları hayvanların sayılarındaki azalma ve köylerle şehirlerin her geçen gün büyümesi sonucu doğal yaşam alanlarının kaybolması geliyor. Bu da insanla daha fazla karşılaşmalarına ve bu karşılaşmalardan zarar görmelerine neden oluyor.

Amur Leoparı

Amur leoparı dünyanın en nadir görülen kedigillerinden biri. Rusya’nın doğusunda yalnızca 100 birey kaldığı biliniyor. Orman yangınları, avcılık ve yol yapımı bu hayvanların yaşamını en çok tehdit eden faktörler arasında.

Amur leoparının yaşam alanlarının korunması ve denetlenmesine yönelik sıkı çalışmalar halihazırda bu türün sayıca sabit kalmasını sağlamış durumda. Aynı zamanda leoparı öldüren avcılara yaklaşık 110 bin TL para veya iki yıl hapis cezası getirilmesi, hatta organize bir suç örgütü kapsamında yapılması halinde çok daha yüksek cezaların uygulanması insan eliyle daha fazla ölümü bir nebze azaltmış görünüyor.

Siyah Gergedan

Afrika’daki iki gergedan türünden biri olan siyah gergedan için en büyük tehlike avcılar. Çünkü boynuzları, yasadışı yaban hayvanı kaçakçılığı ve ticaretinde, özellikle karaborsada çok yüksek fiyatlara satılıyor. Bu yüzden de şu anda “nesli kritik tehlikede” olarak sınıflandırılıyor.

Doğada yalnızca 5 bin birey kaldığı bilinen bu türü koruma çalışmaları devam etse de, doğal yaşam alanlarının korunmaması ve her geçen gün yok olması, türün hayatta kalabilmesi için önündeki tüm olasılıkları ortadan kaldırıyor.

Tapanuli Orangutanı

Doğada yalnızca 800 birey olarak varlığını sürdüren Tapanuli orangutanı bugün insan kaynaklı tehditler yüzünden yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Avcılık ve yaban hayvan kaçakçılığına ek olarak, Endonezya’nın Kuzey Sumatra bölgesinde yürütülen madencilik ve hidroelektrik barajı faaliyetleri, habitat kaybı yüzünden bu türün hızla azalmasına yol açıyor.

Eğer müdahale edilmezse, önümüzdeki 75 yıl içinde Tapanuli orangutanı sayısında yüzde 83 oranında azalma yaşanacağı tahmin ediliyor.

Panda

Pandalar on yıllardır nesli tükenmekte olan türler arasında yer alıyor. Günümüzde doğada 1860 birey kalan bu türün varlığı, bambu alanlarının korunmasıyla doğrudan bağlantılı.

Pandaların halihazırda koruma çalışmaları ve insan müdahalesi olmadan doğada kendi başına hayatta kalamayacağı düşünülüyor.

Dağ gorili

Uganda, Ruanda ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ndeki ulusal koruma alanlarında birbirinden ayrı iki dağ gorili topluluğunun var olduğu biliniyor. Bu ülkeler yıllar boyunca savaş ortamından kurtulamadığı için dağ gorilleri de bu süreçten olumsuz etkilendi. Bugün doğada yalnızca 1063 birey kaldı.

Kapsamlı koruma programlarıyla sayıları şimdilik sabitlenen dağ gorilleri için ne yazık ki devam eden diğer tehditler saymakla bitmiyor: İklim değişikliği, madencilik, ormansızlaşma ve habitat kaybı.

(*) Yabani hayvan ticareti izleme ağı TRAFFIC

(**) Görsellerin etkisini artıracak şekilde hazırlanan interaktif kaydırma mekanizmasının kullanıldığı WWF sayfasını incelemenizi tavsiye ederiz.

Kaynak: Euronews

Bu hayvanı tanıyabildiniz mi? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.