İklim krizini tetikleyen ve halk sağlığına zararlı gıdaların reklamlarının kısıtlanmasına yönelik adımlar, Dünya Sağlık Örgütü gibi kurumların uzun süredir hedefinde. Birleşik Krallık hükümeti de sağlıksız gıda reklamlarına kısıtlama getiren yasal düzenlemelerle bu durumu kabul etmiş durumda olmasına rağmen, bu girişimleri hayata geçirmede yetersiz ve isteksiz kalabiliyor. Peki, yerel yönetimler daha sağlıklı ve daha sürdürülebilir gıda sistemleri inşa edilmesine nasıl katkı sağlayabilir?

5 Ağustos’ta PLOS Climate dergisinde yayımlanan araştırma; Sustain örgütünden Fran Bernhardt ve Ruth Westcott’un yanı sıra Newcastle Üniversitesi ve Oxford Üniversitesi’nden araştırmacıların ortak imzasıyla hazırlandı. Çalışma kapsamında İngiltere’deki 317 yerel yönetimin kamusal politika belgeleri sistematik olarak incelendi.

6 Ağustos’ta ise, ilk olarak Oxford Üniversitesi’nin web sitesinde halka ve medyaya yönelik bilgilendirme amacıyla yayımlanan görüş yazısında araştırmacılar; bu yeni bilimsel çalışmadan yola çıkarak İngiltere genelindeki gıda tedariki ve reklam politikalarının rolünü mercek altına aldı, bugüne kadar kat edilen mesafeyi ve atılabilecek yeni adımları tartıştı. Yazı; Prof. Mike Rayner’ın (Oxford Üniversitesi Halk Sağlığı Departmanı), Dr. Jessica Renzella’nın ve Dr. Hannah Forde’un (Oxford Üniversitesi Nuffield Birinci Basamak Sağlık Bilimleri Departmanı) imzasını taşıyor ve çok sayıda güncel araştırmanın, sağlıksız gıda reklamlarının özellikle çocuklar üzerinde yıkıcı etkiye sahip olduğunu vurguluyor.

Merkeziden yerele: Bütçe ve yetki var ama ulusal politika eksik

Birleşik Krallık’taki okullarda, hastanelerde, bakım evlerinde, hapishanelerde, koruma altındaki çocuklara, öğretmenlere, sağlık çalışanlarına ve ordu personeline sunulan yemekler için devlet tarafından dolaylı olarak her yıl 2,4 milyar sterlin (yaklaşık 156 milyon TL) harcanıyor.

Hükümet, “Devlet Gıda ve Catering Alım Standartları” (GBSF) aracılığıyla sağlıklı, sürdürülebilir ve iklim dostu gıda sağlama sorumluluğunu kabul ediyor. Ancak bu standartların acilen baştan aşağı yenilenmesi gerekiyor: Beslenme standartları güncelliğini yitirmiş durumda, çevresel standartların genişletilmesine ihtiyaç var ve bu kuralların takibi ile uygulanmasını sağlayacak denetim mekanizmaları oldukça yetersiz.

İşçi Partisi’nin 2024 Seçim Beyannamesi’nde, kamu sektöründe satın alınan gıdaların yarısının “yerel üreticilerden veya daha yüksek çevre standartlarına sahip sertifikalı kaynaklardan sağlanacağı” sözü verilmişti. Araştırmacılara göre; hükümet kurulduktan sonra bu vaat defalarca tekrarlansa da uygulamada somut bir ilerleme kaydedilmedi.

Merkezi hükümetin yanı sıra; ilçe belediyeleri, büyükşehir belediyeleri ve Londra mahalli idareleri de halk sağlığını ve çevresel sürdürülebilirliği korumakla yükümlü:

• Bu kurumlar, kendi mülklerinde, panolarda, otobüs duraklarında ve toplu taşımada sağlıksız ve iklim düşmanı gıdaların reklamını kısıtlama yetkisine sahip ve bunu yapmak zorundalar.
• Ayrıca belediyeler; toplantılar ve kendi personel yemekhaneleri için gıda satın alırken, yapacakları sözleşmelerle sunulan gıdanın sağlıklı ve sürdürülebilir olmasını şart koşabilirler.

Güncel araştırma, yerel yönetimlerin merkezi hükümetin ötesine geçen hedefler koyduğunu ortaya koyuyor. Bu hedefler arasında menülerde daha fazla bitkisel gıdaya yer verilmesi, yerel üreticilerden alım yapılması ve sertifikalı sürdürülebilir ürünlerin kullanılması yer alıyor. Hatta bazı belediyeler, iklim hedefleri doğrultusunda belirli gıdaların reklamlarını kısıtlama yoluna gidiyor.

Ancak çalışma ciddi boşlukları açığa çıkarıyor: Yazarlar iklim dostu gıda politikaları için, merkezi hükümeti herkesi kapsayan net standartlar, teşvik ve liderlik sunmaya çağırıyor.

İklim Değişikliği Komitesi’nin verilerine göre, yerel yönetimlerin Birleşik Krallık’taki emisyonların yaklaşık üçte biri üzerinde yetkisi veya etkisi bulunuyor. Okullarda ve kamu hizmetlerinde sunulan yemeklerden tarımsal planlamaya, reklamlardan atık yönetimine ve kamusal bilgilendirmeye kadar pek çok alanı belirleme yetkisine sahip olan yerel yönetimler, sürdürülebilir ve sağlıklı bir gıda sistemine geçişte çok kritik bir role sahip.

Yerel düzeyde mevcut durum, kritik eksikler ve öneriler

• Tedarik politikaları: İncelemeye dahil edilen belediyelerden 23’ünün iklim odaklı gıda tedarik politikası yayımladığı görüldü. Yerel üreticilerden alım yapmak en yaygın uygulama (20 belediye) iken; hayvansal “et” ve süt ürünlerini azaltıp daha fazla bitkisel gıdaya yer vermek gibi en yüksek etkiye sahip adımların hâlâ daha az uygulandığı ve okul yemekleri gibi yüksek hacimli alanlar yerine genellikle belediye içi etkinliklerle sınırlı kaldığı tespit edildi. Yerel politikaların çoğunda yer alan “menülerdeki bitki temelli gıda seçeneklerinin artırılması” maddesi; veliler, öğretmenler ve yerel topluluklarla yapılan istişareler sonucunda şekillendi.
• Reklam kısıtlamaları: 5 belediyenin, iklim krizini gerekçe göstererek belirli gıdaların reklamlarını kısıtlayan belgeler yayımladığı saptandı. Bunlardan 2’si, hayvan kaynaklı “et” ve süt ürünleri gibi yüksek karbon ayak izine sahip hayvansalların belediye kontrolündeki kamusal alanlarda reklamının kısıtlanmasını önerdi. Diğer 3’ü ise doğrudan halk sağlığını merkeze alırken, aynı zamanda bu kısıtlamaların iklime sağladığı dolaylı faydaları vurguladı.

Ancak, yerel yönetimlerin dörtte üçü “iklim acil durumu” ilan etmiş olmasına rağmen, kamuya açık bir gıda tedarik veya reklam politikasına sahip olan belediye oranı %10’un altında kaldı.

Araştırmacılar, mevcut potansiyel ile eylem arasındaki bu uçurumu kapatmak için şu önerilerde bulundu:

1. İklim krizini derinleştiren gıdalar için ulusal düzeyde reklam kısıtlaması modeli: Halk sağlığı gerekçeleriyle gıda ve içecek reklamlarını kısıtlayan belediye sayısı artıyor. Çalışma, hem sağlık hem de çevre faktörlerini bir arada ele alan devlet destekli ve bağlayıcı bir aracın geliştirilmesini talep ediyor.
2. Kamu sektöründe kamusal ve bağlayıcı standartlar oluşturulması önerisi: Hükümet, halkın parasının ve kamu kaynaklarının okullarda ve hastanelerde, sağlıklı ve gezegene zarar vermeyen gıdalara harcanmasını sağlayacak yasal düzenleme sözünü henüz tutmadı. Bu standartların yasalaşması, gıda alımındaki keyfi uygulamaların önüne geçecektir.

Ayrıca araştırmacılar, gıda politikalarında konunun sadece beslenme boyutuyla ele alınıp daha geniş kapsamlı çevre ve iklim faktörlerinin dışarıda bırakılmasının, yerel yönetimlerin bu alanda somut adım atma imkanını kısıtladığına dikkat çekiyor.

Araştırmacılar, resmi bir politika yayımlamamış belediyelerin tamamen eylemsiz olduğu anlamı çıkarılmaması gerektiğini de belirtiyor. Ancak şeffaflık, hesap verebilirlik ve diğer belediyelere örnek olması açısından bu kararların kamuoyuyla paylaşılması kritik önem taşıyor.

“Yerel yönetimlerin reklam ve kamu gıda alım politikaları; gıda sistemimiz ile iklim krizi arasındaki bağı kurmak ve somut adımlar atmak için büyük bir fırsat sunuyor.” — Dr. Jessica Renzella, Oxford Üniversitesi Nuffield Birinci Basamak Sağlık Bilimleri Departmanı

“Yerel düzeyde eyleme geçmek için çok heyecan verici bir dönemdeyiz. Araştırmamız, yerel yönetimlerin mevcut politika başarılarının üzerine koyarak sadece ‘sağlıklı’ değil, aynı zamanda ‘sürdürülebilir’ bir gıda sistemini de inşa edebileceklerini açıkça gösteriyor.” — Prof. Dr. Mike Rayner, Oxford Üniversitesi Halk Sağlığı Departmanı

“Çalışmamız, yerel yönetimlerin sağlıklı ve sürdürülebilir gıdayı gündeme alma konusunda attığı ilham verici ilk adımları belgeledi. Bu fikirlerin kâğıt üzerinde kalmayıp somut politikalara dönüştüğünü görmek, gıda sistemimizin nasıl dönüştüğünü anlamak açısından bir sonraki kritik adım olacak.” — Dr. Hannah Forde, Oxford Üniversitesi Nuffield Birinci Basamak Sağlık Bilimleri Departmanı

İklim dostu gıda sistemi: Ek uzman görüşleri

• Ruth Westcott (Sustain İklim ve Doğa Acil Durumu Kampanya Müdürü ve rapor ortak yazarı): “Bu araştırma, belediyelerin beslenme biçimimizin iklim üzerindeki yıkıcı etkilerini azaltmak için yetkilerini kullanma konusunda gerçek bir kararlılığa sahip olduğunu gösteriyor. Şimdi ihtiyacımız olan şey ulusal düzeyde bir liderlik. Hükümetin sorumluluk alması gerekiyor. Merkezi yönetimin, tüm kamu sektörü catering hizmetleri için zorunlu asgari standartlar belirlemesini istiyoruz. Ancak bu şekilde her yurttaş, sürdürülebilir ve sağlıklı gıdaya eşit şekilde erişebilir.”

Fran Bernhardt (Sustain Ticari Belirleyiciler Koordinatörü ve rapor ortak yazarı): “İklim krizinin tetiklediği aşırı hava olayları ve gıda krizleri gündelik hayatımızda gittikçe normalleşirken, iklim değişikliğinin sağlığımıza yönelik büyük bir tehdit oluşturduğu ve en kırılgan grupların en büyük risk altında olduğu tartışmasız bir gerçek. Eğer hükümet gerçekten sağlık ve adalet başlıklarına öncelik veriyorsa, gıda politikalarının kapsamını sadece beslenmeyle sınırlı tutmayıp iklim krizini de eşit derecede merkeze almalıdır. Sağlıklı ve sürdürülebilir gıdaya erişim, nerede yaşarsa yaşasın herkes için en kolay seçenek haline gelmelidir.”

–

Kaynaklar: Oxford University, Sustain, Oxford University Nuffield Department of Primary Care

–

Yeni araştırma: İklim dostu gıda için yerel ve ulusal standartlar şart yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

AİHM, “G.K. ve A.S. / İsviçre kararında”, İsviçre’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin düşünce ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alan 9. maddesi ile etkili başvuru hakkını düzenleyen 13. maddesini ihlal ettiğine karar verdi.

Karar, özgürlüğünden yoksun bırakılan veya kamu kurumlarının bakım ve gözetimi altında bulunan veganların uygun bitkisel beslenmeye erişim taleplerinin ciddiyetle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Mahkeme ayrıca devletlerin, veganların taleplerini açık bir hukuki çerçevede değerlendirme ve etik kanaatlerine makul biçimde uyum sağlama yönünde pozitif yükümlülüğe sahip olduğunu vurguladı. Bu yapılırken kamu kurumlarının idari, mali ve pratik koşullarının da gözetilmesi gerektiği, ancak bu gerekçelerin, temel hakların göz ardı edilmesine neden olmaması gerektiği vurgulandı.

Dava konusu neydi?

Dava, İsviçre vatandaşı iki etik veganı konu alıyor. Her iki başvurucu da beslenmeleri tamamen kamu kurumlarının sorumluluğunda olduğu için etik veganlık doğrultusunda uygun bitkisel öğün talep etti. Başvurucular, hayvanların sömürülmesine karşı olduklarını, felsefi ve etik kanaatlerinin türcülük karşıtlığına dayandığını açıkladılar.

Türcülük karşıtlığı, yalnızca farklı bir türe ait oldukları gerekçesiyle insan dışı hayvanların sömürülmesini veya zarar görmesini ahlaken kabul edilemez bulan etik yaklaşımdır.

Dava süreci, bir hayvan hakları aktivistinin Kasım 2018’de doğrudan eylem faaliyetleri nedeniyle gözaltına alınmasının ardından Cenevre’deki Champ-Dollon Cezaevinde yaklaşık 11 ay boyunca tutuklu yargılanmasıyla başladı. Aktivist, tutulduğu süre boyunca beslenme açısından yeterli bir vegan menüye erişemediği gerekçesiyle İsviçre makamlarına karşı dava açtı. Başvurusu, Haziran 2020’de İsviçre Federal Mahkemesi tarafından usul yönünden kabul edilemez bulundu. Bunun üzerine avukatı davayı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne taşıdı.

Bu süreçte, daha önce İsviçre’deki bir psikiyatri hastanesinde kamu gözetimi altında bulunan ve etik veganlığı doğrultusunda uygun vegan beslenmeye erişemediğini belirten ikinci bir başvurucu da davaya katıldı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başvuruları birleştirerek birlikte incelemeye aldı.

AİHM ne karar aldı?

Mahkeme, bir kanaatin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunabilmesi için yeterli düzeyde ciddiyet, tutarlılık, bütünlük ve önem taşıması gerektiğini hatırlattı.

AİHM, etik veganlığın bu ölçütleri karşıladığı sonucuna vardı.

Kararda, etik veganlığın yalnızca bir beslenme tercihi olmadığı; insan dışı hayvanların ahlaki statüsüne ilişkin bütüncül bir etik anlayışa dayandığı ve hayvansal içerik barındıran ürünleri tüketmeme tutumunun bu etik kanaatin doğal sonucu olduğu ifade edildi.

Böylece Mahkeme, etik veganlığın düşünce ve vicdan özgürlüğü kapsamında korunan felsefi bir kanaat olduğunu açık biçimde teyit etmiş oldu.

Önceki içtihadı ileri taşıyan karar

AİHM kararı, etik veganlığın hukuki olarak tanınmasına ilişkin giderek güçlenen uluslararası yaklaşımın yeni ve önemli bir halkasını oluşturuyor. Nitekim AİHM, 1993 yılında verdiği bir kararda da veganların hayvan kaynaklı ürünlere ve hayvanlar üzerinde test edilen ürünlere yönelik etik karşı çıkışlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9. maddesi kapsamında korunabileceğini kabul etmişti.

Yeni kararla birlikte AİHM, bu korumayı özgürlüğünden yoksun bırakılan, hastanede tedavi gören veya beslenmesi tamamen kamu otoritelerine bağlı olan veganları da kapsayacak şekilde açık biçimde genişletmiş oldu.

Mahkeme kararında Avrupa’daki gelişmelere de atıfta bulunarak etik veganlığın farklı ülkelerde giderek daha güçlü hukuki koruma gördüğünü hatırlattı. Kararda öne çıkan örneklerden bazıları şöyle:

• İtalya: Bologna Mahkemesi’nin 2020 tarihli kararı, vegan beslenmeyi düşünce özgürlüğünün bir yansıması olarak değerlendirdi.
• Portekiz: 11/2017 sayılı Kanun ile kamuya ait tüm yemekhanelerde hayvansal ürün içermeyen yemek seçeneği sunulması zorunlu hale getirildi. Bu düzenleme; okullar, üniversiteler, hastaneler, ceza infaz kurumları ve diğer kamu yemekhanelerini kapsıyor.
• Almanya: Münster İdare Mahkemesi’nin 2022 tarihli içtihadında veganlık, etik temellere dayanan meşru bir yaşam biçimi olarak değerlendirildi.
• Birleşik Krallık: 2020 yılında görülen Casamitjana davasında etik veganlığın, Equality Act 2010 kapsamında din veya diğer felsefi kanaatlerle eşdeğer şekilde korunan bir felsefi kanaat olduğuna hükmedildi. AİHM de bu karara gerekçesinde açıkça atıf yaptı.

Bu kararlarla birlikte Avrupa’da giderek güçlenen ortak yaklaşım; etik veganlığın yalnızca bireysel bir beslenme tercihi değil, insan dışı hayvanların sömürülmesine karşı bütünlüklü bir etik kanaat olduğu ve bu nedenle temel haklar kapsamında korunması gerektiği yönünde şekilleniyor.

“Vejetaryen yemek vegan yemek değildir”

AİHM kararının dikkat çekici yönlerinden biri de kamu kurumlarının sunduğu yemeklerin niteliğine ilişkin değerlendirme oldu.

Kararda, vegan başvuruculardan birine vejetaryen yemek verilmesinin yeterli olmadığı belirtildi.

Başvurucu, yemeklerin hayvansal yağlarla hazırlanıp hazırlanmadığını ya da süt, yumurta veya diğer hayvansal içerikler içerip içermediğini bilemediğini ifade etti. Bu nedenle bazı zamanlarda önüne konulan yemekleri hiç tüketemedi.

Mahkeme ayrıca bazı öğünlerin herhangi bir bitkisel protein kaynağı içermediğini ve besin değeri açısından yetersiz olduğunu da kaydetti.

Karar, uygun vegan beslenmenin yalnızca hayvansal içeren ürünlerin çıkarılması anlamına gelmediğini; aynı zamanda beslenme açısından yeterli, dengeli ve açık biçimde tanımlanabilir olması gerektiğini ortaya koyuyor.

Hak ihlali ve manevi tazminat

Mahkeme, İsviçre makamlarının veganların şikâyetlerini gereği gibi incelememesinin temel hak ihlali oluşturduğuna karar verdi.

AİHM, veganların uygun beslenmeye erişim taleplerinin önemsiz görülmesi, görmezden gelinmesi veya etkili biçimde incelenmemesinin kabul edilemez olduğunu açıkça ortaya koydu.

Karar kapsamında mahkeme, başvuruculardan birine 12.000 avro (658 bin TL), diğerine ise 4.000 (219 bin TL) avro manevi tazminat ödenmesine hükmetti. Ayrıca başvuruculardan birine 10.000 avro (548 bin) tutarında yargılama gideri ödenmesine de karar verildi.

Kurumlar bundan sonra ne yapmalı?

Mahkeme kararı, yalnızca İsviçre’deki kamu kurumlarını değil, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf tüm devletlerdeki kamu otoritelerini ilgilendiren önemli ilkeler ortaya koyuyor.

Dolayısıyla karar; Türkiye, Birleşik Krallık, Norveç ve Avrupa Konseyi üyesi diğer ülkeler açısından da önemli bir hukuki referans niteliği taşıyor. Buna göre ceza infaz kurumları, gözaltı merkezleri, psikiyatri klinikleri, hastaneler, bakım kuruluşları ve bireylerin beslenmesinden sorumlu diğer kamu kurumlarının uygulamalarını gözden geçirmesi gerekiyor.

Özellikle şu yükümlülüklerin dikkate alınması bekleniyor:

• Etik veganlığın hukuken korunan bir kanaat olduğu gözetilerek yemek planlamalarının buna uygun biçimde değerlendirilmesi,
• Veganların beslenme taleplerinin ciddiyetle ve saygıyla ele alınması,
• Beslenmeye ilişkin şikâyetler için etkili ve erişilebilir başvuru mekanizmalarının oluşturulması,
• Sunulan vegan öğünlerin beslenme açısından yeterli, dengeli ve tamamen bitkisel içerikli olduğunun açık biçimde güvence altına alınması,
• Kurum personelinin vejetaryen beslenme ile vegan beslenme arasındaki fark konusunda bilgilendirilmesi.

AİHM, İsviçre’nin bu karara uymakla yükümlü olduğunu belirtirken, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf diğer devletler bakımından da güçlü bir yol gösterici niteliğe sahip olduğunu vurguluyor.

Bu nedenle kararın, farklı ülkelerdeki kamu kurumlarının veganların beslenme hakkına ilişkin politika ve uygulamalarını gözden geçirmesi açısından da önemli bir emsal oluşturması bekleniyor.

Üçüncü tarafların sunduğu kritik görüşler

AİHM davasında Uluslararası Haklar Ağı üyeleri, Vegan Australia ve Criminal Law Research Center of the Free University of Brussels üçüncü taraf olarak Mahkemeye görüş sunma izni aldı.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, üçüncü taraf müdahalelerine yalnızca davanın değerlendirilmesine katkı sağlayacak hukuki veya teknik uzmanlığın gerekli görüldüğü durumlarda izin veriyor.

Sunulan görüşlerde;

• veganlığın etik temelleri,
• etik veganlığın türcülük karşıtı felsefeyle ilişkisi,
• uygun vegan beslenmenin hukuki ve idari boyutu,
• vegan beslenmenin, etik kanaatin günlük yaşamdaki somut ifadesi olduğu ayrıntılı biçimde mahkemeyle paylaşıldı.

Özellikle “vegan beslenme, etiğin günlük yaşamdaki pratiğidir” yaklaşımı, mahkemenin etik veganlığın yalnızca bireysel bir tüketim tercihi olmadığına ilişkin değerlendirmesiyle de örtüşüyor.

AİHM kararının önemi

Bu karar, etik veganlığın Avrupa insan hakları hukuku bakımından korunmasına yönelik şimdiye kadarki en önemli ve ayrıntılı kararlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Mahkeme, etik veganlığın yalnızca kişisel bir beslenme tercihi olmadığını; insan dışı hayvanların sömürülmesine karşı bütüncül ve ciddi bir etik kanaati yansıttığını açık biçimde kabul etti.

AİHM kararı aynı zamanda, kamu kurumlarının veganların taleplerini önemsiz görerek görmezden gelemeyeceğini ve veganlara yönelik beslenme uygulamalarında insan hakları standartlarını gözetmesi gerektiğini de açık biçimde ortaya koyuyor. Özgürlüğünden yoksun bırakılan veya yaşamını sürdürebilmek için tamamen kamu kurumlarına bağımlı durumda bulunan kişilerin etik kanaatlerine uygun beslenmeye erişim talepleri, etkili hukuki yollarla değerlendirilmek zorunda.

Mahkeme, kamu otoritelerinin idari veya mali gerekçeleri ileri sürebileceğini kabul etmekle birlikte, bu gerekçelerin hiçbir değerlendirme yapılmamasını haklı gösteremeyeceğini vurguluyor. Devletlerin görevi, bireyin temel hakları ile kurumsal gereklilikler arasında adil bir denge kurmak.

Türkiye’de durum ve TVD olarak mücadelemiz

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak, ülkemizde de gözaltı süreçlerinde, cezaevlerinde ve kamu kurumlarında özgürlüğünden yoksun bırakılan vegan tutsakların ve yurttaşların yaşadığı hak ihlallerine karşı kararlılıkla mücadele ediyoruz.

Çünkü Türkiye’de de gözaltı merkezleri, ceza infaz kurumları ve diğer kamu kurumlarında bulunan veganların beslenme hakkına ilişkin çeşitli yasal düzenlemeler ve idari yükümlülükler bulunmasına rağmen uygulamada, bitki bazlı öğünlerin veganlara hiç sunulmaması, vejetaryen menülerin vegan seçenek olarak değerlendirilmesi, öğünlerin besin değeri açısından yetersiz olabilmesi veya başvuruların etkili biçimde ve zamanında incelenmemesi gibi sorunlarla karşılaşılabiliyoruz.

Oysa sağlıklı beslenmeye erişim en temel insan haklarından biridir. Kişilerin etik kanaatleri doğrultusunda uygun ve yeterli beslenmeye erişim taleplerinin etkin biçimde değerlendirilmesi ise düşünce ve vicdan özgürlüğünün korunmasının ayrılmaz bir parçasıdır.

Türkiye Vegan Derneği (TVD) olarak bugüne kadar vegan tutsakların beslenme hakkının korunması amacıyla çeşitli resmi başvurular gerçekleştirdik; kamu kurumlarıyla yazışmalar yürüttük ve hak ihlallerinin giderilmesi için hukuki süreçleri takip ettik.

Önümüzdeki dönemde de özellikle gözaltı süreçlerinde mevcut mevzuatın eksiksiz uygulanması, sunulan vegan öğünlerin beslenme açısından yeterli olması ve hak ihlallerinin önlenmesi amacıyla aktivistler, hukukçular ve ilgili uzmanlarla birlikte Adalet Bakanlığı, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü ve Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) nezdinde çalışmalar yürütmeyi sürdüreceğiz.

Bu kapsamda vegan tutsaklara ilişkin başvuru ve görüşmelerimiz, etik veganlığın hukuki statüsünü ele aldığımız, Jordi Casamitjana ile Dünya Vegan Ayı kapsamında gerçekleştirdiğimiz söyleşi de bu alandaki çalışmalarımızın önemli parçaları.

Aynı zamanda, Portekiz’deki düzenlemenin içeriğiyle benzer şekilde, başta Yükseköğretim Kurulu (YÖK) olmak üzere çeşitli kamu kurumlarına yaptığımız resmi başvurularla üniversite yemekhanelerinde beslenme açısından yeterli ve düzenli vegan menülerin yaygınlaştırılması, Sağlık Bakanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı düzeyinde kamu çalışanlarının ve askerlerin vegan beslenme hakkına erişimine ilişkin başvurularımız, örnek menüler ve beslenme dosyalarının sunulması mücadelemizin uzun soluklu ayaklarından bazıları.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bu son kararı, yıllardır savunduğumuz temel ilkeyi bir kez daha öne çıkarıyor: Etik kanaatleri nedeniyle vegan beslenen kişilerin uygun, yeterli ve tamamen bitkisel öğünlere erişimi; kamu otoritelerinin gözetmesi gereken temel bir hak meselesidir.

Bu AİHM kararı, gelecekte yapacağımız başvuruları güçlendirmenin ötesinde, vegan oluşumlarla yürütmeyi planladığımız mevzuat düzenlemelerine yönelik çalışmalara da katkı sunacak.

Kamu kurumlarının sorumluluğu ve dayanışma çağrısı

İnsan hakları sözleşmelerine taraf olan Türkiye’de de kamu otoritelerini; etik veganların vicdani bütünlüğüne saygı duymaya, ayrımcılığa son vermeye ve AİHM standartlarında besleyici vegan menüleri derhal sağlamaya çağırıyoruz.

Yakını gözaltında, tutuklu, hükümlü ya da kamu gözetimi altındaki bir sağlık kurumunda bulunan veganların ailelerine, avukatlarına ve dayanışma ağlarına ise çağrımızı yineliyoruz:

• Etik veganlığa uygun beslenme taleplerinin karşılanmaması, yalnızca vejetaryen seçenek sunulması, öğünlerin besin değeri açısından yetersiz olması veya bu taleplerin dikkate alınmaması gibi durumlarla karşılaşmanız halinde siz de başvuru yapabilir, ek destek gerekmesi durumunda bizimle tvd@tvd.org.tr e-mail adresi üzerinden iletişime geçebilirsiniz.
• TVD olarak her başvuruyu yürürlükteki mevzuat çerçevesinde değerlendiriyor; gerekli durumlarda ilgili kurumlara resmi başvurular yapıyor, dilekçe süreçlerine destek oluyor ve hak ihlallerinin giderilmesi için savunuculuk faaliyetleri yürütüyoruz.
• Hiç kimse etik kanaatleri nedeniyle uygun ve yeterli beslenmeye erişimden mahrum bırakılamaz. Bu nedenle vegan tutsakların ve kamu gözetimi altında bulunan veganların haklarının korunması için dayanışmayı büyütmeye ve gerekli hukuki girişimleri sürdürmeye devam edeceğiz.

–

Kaynaklar: AİHM, Redefine.Food, The Vegan Society, Vegan FTA, The Guardian

Kapak fotoğrafı: Shox Art / Pexels

AİHM emsal kararı: Etik veganlık korunan bir kanaat yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

NATO Zirvesi sürecinde çok sayıda gözaltı ve tutuklamanın kamuoyunun gündeminde olduğu Haziran ve Temmuz ayı boyunca, farklı gözaltı ve ceza infaz süreçlerinde vegan aktivistlerin beslenme hakkına ilişkin gelişmeleri yakından takip ettik. Kamuoyuna yansıyan bilgiler ve tarafımıza iletilen başvurular doğrultusunda ilgili kurumlara resmi başvurularımızı ilettik, hak ihlallerinin giderilmesi için harekete geçtik.

İstanbul’dan sonra Ankara’dan ihlal bilgisi ulaştı

İlk olarak, İstanbul’da gözaltına alınan vegan aktivist Medyâ Meral Geylâni hakkında sosyal medyada yapılan duyurunun ardından harekete geçerek avukatı ve arkadaşlarıyla iletişim kurduk, İstanbul Emniyet Müdürlüğü’ne resmi başvurumuzu hazırladık ve Vatan Emniyet Müdürlüğü’ne bizzat gittik. Aynı zamanda Medyâ’nın paketli vegan gıdaya erişiminin sağlanabilmesi için de girişimlerde bulunduk. Süreç devam ederken Medyâ’nın serbest bırakıldığı bilgisi geldi.

Kısa süre sonra, bu kez Ankara’da tutuklu bulunan ekoloji ve hayvan hakları aktivistleri Medine Açıkgöz ve Cemre Doğru’nun beslenme haklarına ilişkin sorunlar tarafımıza ulaştı. Güncel bilgilerin ekibimizle paylaşılmasının hemen ardından ilgili ceza infaz kurumlarına resmi başvurularımızı farklı yollardan aynı gün ilettik ve süreci takip etmeye başladık.

25 Haziran’dan itibaren Ankara’da tutuklu bulunan ekoloji ve hayvan hakları aktivistleri Medine Açıkgöz ve Cemre Doğru’nun vegan yemek haklarına ilişkin olarak aktivistler tarafından 26 Haziran’da bilgilendirildik.

30 Haziran’da güncel bilgilerin tarafımıza ulaştırılmasının hemen ardından, aynı gün öğleden sonra ilgili ceza infaz kurumlarına resmi başvurularımızı ve taleplerimizi hem e-posta hem de taahhütlü posta yoluyla ilettik.

Başvurularımızda özellikle mevcut mevzuatta vegan bireyler için bitki bazlı beslenmenin açıkça düzenlenmiş olmasına rağmen uygulamanın gerçekleştirilmemesinin hukuki sorumluluk doğurabilecek nitelikte olduğunu vurguladık. Nitekim, Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin İaşe Yönetmeliği’nin 9. maddesi uyarınca; “inancı gereği veya vegan, vejetaryen türü özel bir beslenme şekline sahip hükümlü ve tutukluların talepleri iaşe miktarı ile sınırlı kalmak üzere karşılanır.” Bu hüküm bir tavsiye değil, ceza infaz kurumları açısından bağlayıcı bir yükümlülüktür.

Veganlık tek başına bir beslenme biçimi değil; etik ve vicdani bir duruş, bir yaşam biçimidir. Dolayısıyla bitki temelli beslenme hakkına erişimin sağlanması, insan onuruna uygun muamelenin ve insan haklarının ayrılmaz bir parçasıdır.

Veganların beslenme hakkı engellenemez

4 Temmuz’da avukatlardan edindiğimiz bilgiye göre; Medine Açıkgöz ve Cemre Doğru’nun yanı sıra ceza infaz kurumundaki diğer vegan aktivistlere de 1-2 gündür vegan yemek verilmeye başlandığı bilgisini aldık. Avukatların aktardığına göre bu uygulama yaklaşık 12-16 vegan mahpusu da kapsıyor.

Avukatlar ve ekoloji / hayvan hakları aktivistleri ile birlikte tüm süreçleri takip ederken bir kez daha hatırlatıyoruz: Beslenme hakkı bir lütuf değil, açık bir yasal yükümlülüktür.

Özgürlüğünden yoksun bırakılan hiç kimse temel haklarından da yoksun bırakılamaz. Gözaltında ya da ceza infaz kurumlarında bulunan veganların bitki temelli beslenme hakkının eksiksiz biçimde sağlanması, hem yürürlükteki mevzuatın hem de insan hakları standartlarının gereğidir.

Cezaevinde veya gözaltında bitkisel beslenme hakkına erişimi engellenen vegan mahpuslar, avukatları ya da yakınları bizimle iletişime geçebilir. Gerekli idari ve hukuki başvuru süreçlerini değerlendirmek ve hak ihlallerinin giderilmesi için birlikte hareket etmek üzere dayanışmayı sürdürmeye devam edeceğiz.

Vegan aktivistlerin beslenme hakkına ilişkin güncelleme yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Yeni karara göre AMA, toplantı ve etkinliklerinde sunulan yiyeceklerle koruyucu ve önleyici sağlık yaklaşımına örnek olmayı hedefliyor. Bu kapsamda, hayvansal içeriklerin kullanımının en aza indirilmesi, bitki temelli seçeneklere daha fazla yer verilmesi teşvik edilecek. Kararın ikinci bölümünde ise, profesyonel etkinliklerde daha sağlıklı beslenme alışkanlıklarının yaygınlaşmasını desteklemek amacıyla, bilimsel verilere dayanan davranış değişikliği yöntemlerinin kullanılmasının teşvik edildiği belirtiliyor.

Sağlıklı ve bitki bazlı beslenme, yalnızca hekimlerin kendi sağlıklarını korumalarına yardımcı olmakla kalmıyor; aynı zamanda doktorların hastalarına önerebilecekleri beslenme modellerini daha yakından tanımalarına da olanak sağlıyor.

Bitki temelli beslenme; kalp sağlığının desteklenmesi, kan basıncının düşürülmesi, diyabet riskinin azaltılması ve sağlıklı vücut ağırlığının korunması gibi birçok faydayla ilişkilendiriliyor.

Sorumlu Tıp İçin Hekimler Komitesi (Physicians Committee for Responsible Medicine – PCRM) tarafından yürütülen araştırmalar da bitki temelli beslenmenin birçok sağlık sorunu açısından diğer beslenme modellerine kıyasla daha etkili sonuçlar sağlayabildiğini ortaya koyuyor. Ayrıca araştırmacılara göre bu beslenme modeli kalori, porsiyon veya karbonhidrat kısıtlamaları gerektirmediği için, uzun vadede daha sürdürülebilir ve kolay olabiliyor.

Meme kanseri riskini azaltan beslenme

Bu karar, AMA’nın son on yılda gıda ve beslenme alanında aldığı kararların devamı niteliğinde. Kuruluş daha önce hastanelerde, okullarda ve gıda yardımı programlarında bitki temelli öğünlerin yaygınlaştırılması çağrısında bulunmuş; bitkisel beslenmenin meme kanseri riskini azaltmadaki rolüne de dikkat çekmişti.

AMA politikaları hayvansal et ve süt ürünlerini, resmi beslenme rehberlerinde zorunlu ve vazgeçilmez gıdalar olarak değil, isteğe bağlı seçenekler olarak değerlendiriliyor.

Web sitelerinde ve basın açıklamalarında uzun süredir “gıda ilaçtır” yaklaşımını benimsediğini belirten AMA, kronik hastalıkların önlenmesi ile yönetilmesine katkı sağlamak amacıyla beslenme eğitimi, bilimsel araştırmalar ve politika çalışmalarını desteklediğini de vurguluyor.

Haziran ayında gerçekleştirilen 2026 AMA Yıllık Toplantısı’nda konuşan AMA’nın önceki dönem başkanı Dr. Bobby Mukkamala, konuyla ilgili yaptığı açıklamada beslenmenin sağlık üzerindeki belirleyici rolüne dikkat çekti: “İyi beslenme, sağlığı iyileştirmek ve hastalıkları önlemek için sahip olduğumuz en güçlü araçlardan biridir. Ne yiyip ne içtiğimiz, birçok kronik hastalığa yakalanma riskimizi doğrudan etkiliyor. Bu nedenle beslenme, hem hastalıkların önlenmesinde hem de uzun vadeli sağlığın korunmasında kritik bir öneme sahip. ‘Gıda ilaçtır’ yaklaşımını benimsemek, bireylerin daha sağlıklı yaşamlar sürmesine ve toplum sağlığının güçlenmesine katkı sağlayabilir.”

AMA’ya göre beslenme, yalnızca tedavi sürecinin bir parçası değil; aynı zamanda kronik hastalıkların ortaya çıkmasını önlemede ve yaşam kalitesini artırmada temel bir sağlık aracı olarak görülmeli.

İnsanın ve gezegenin sağlığına tıp camiasından destek

Kararda atıfta bulunulan ve JAMA Network Open dergisinde yayımlanan bir araştırma da bitki temelli beslenmenin olumlu çevresel etkilerine işaret ediyor. Araştırmaya göre bitki bazlı beslenme modeli, standart Amerikan beslenme düzeniyle karşılaştırıldığında daha düşük sera gazı emisyonları ve daha az enerji tüketimiyle ilişkilendiriliyor.

Karar, uzun süredir sağlık ve gıda politikalarında bitki temelli beslenmenin yer alması ve yaygınlaştırılması için çalışmalar yürüten PCRM tarafından memnuniyetle karşılandı.

Komitenin Başkanı ve Uluslararası İstanbul Vegfest 2020’nin konuklarından Dr. Neal Barnard, kararla ilgili yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı: “Eski bir söz vardır: ‘Hekim, önce kendini iyileştir.’ Bu karar, o sözün bugün hâlâ ne kadar anlamlı olduğunu gösteriyor. Doktorların ve hastalarının sağlığı için bitki temelli beslenmeye destek verdiği için AMA’ya teşekkür ediyoruz.”

–

Kaynak: Vegconomist, PCRM, Center for Nutrition Studies

Amerikan Tabipler Birliği’nden bitki temelli beslenme teşviki yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Sanatçı, bu gelirin Direct Action Everywhere, Mercy For Animals, The Humane League ve TVD İstanbul Vegfest etkinliğimize geçmiş yıllarda çevrimiçi konuşmacı olarak katılan temsilcilerin de yer aldığı Physicians Committee for Responsible Medicine gibi örgütlere aktarılacağını açıkladı.

Sanatsal etkinin hak temelli kullanımına iyi bir örnek olan Moby’nin bu tavrı, müziği bir araç olarak konumlandırdığı etik tutumunu da ortaya koyuyor. Her defasında, dünya çapında tanınır olmanın getirdiği ilgiyi ve dikkati hayvanların lehine çevirmeye çalışan Moby, Instagram hesabından yaptığı açıklamada kendi ifadesiyle “Hayattaki asıl işim hayvan hakları aktivizmi; bu doğrultuda Coachella’dan elde ettiğim geliri ve görünürlüğü hayvanlar için kullanmak istiyorum,” diyor.

“Tüm hayvanlar kendi yaşamının öznesi”

Moby’nin uzun yıllardır savunduğu etik çerçeve, türcülük karşıtı, etik vegan felsefesine dayanıyor. Yazılarında ve söyleşilerinde, hayvanların “kaynak” olarak görülmesine açıkça karşı çıkarak ve her fırsatta bunu dile getirerek hayvanların hissedebilen bireyler olduğunu vurguluyor.

39 yıldır vegan olan Moby’ye göre veganlık, sistematik şiddetin reddi demek; bireysel bir tercih değil.

“1987’de tüm hayvansal ürünleri bıraktım ve vegan oldum. İnançlarıma uygun şekilde yiyip yaşayabilmek için; hayvanların kendi yaşamları olduğu, kendi yaşamlarına sahip olmaya hakları olduğu ve hayvanların acı çekmesine katkıda bulunmak istemediğim düşüncesiyle…”

Coachella bağışı da, bu duruşun etkili ve pratik bir yansıması. Daha önce de pek çok kez farklı şekillerde hayvan hakları örgütlerine destek olan Moby’nin kararı, hem hak savunucularına doğrudan kaynak sağlıyor hem de geniş kitlelere ulaşan bir platformda hayvan hakları ve veganlığın yeniden gündeme taşınmasına katkı sunuyor.

İklim krizi ve hayvancılık bağlantısı

Bu prensibe paralel olarak Moby, yalnızca bireysel sanat üretimi üzerinden değil, küresel politika girişimleri üzerinden de hayvan hakları ve iklim krizi ilişkisini gündeme taşıyan kampanyalarda yer alıyor.

Bunlardan biri; fosil yakıt kullanımını azaltmayı hedefleyen Paris Anlaşması yaklaşımını model alan ve hayvancılığın ekosistemler üzerindeki etkilerine odaklanan Bitki Temelli Anlaşma (Plant Based Treaty) girişimini imzalayan isimler arasında. Küresel ölçekte yürütülen bu kampanya, liderleri hayvansal üretimin çevresel etkilerinin azaltılması, bitki temelli beslenmeye geçişin teşvik edilmesi ve bu doğrultuda politika geliştirilmesi yönünde harekete geçmeye çağırıyor.

Moby ayrıca, geçtiğimiz yıllarda 26. BM İklim Değişikliği Konferansı (COP26) öncesinde, Joaquin Phoenix ve Billie Eilish gibi vegan sanatçılar ile birlikte, “iklim değişikliğine en büyük katkıda bulunan endüstrilerden biri olarak hayvancılığın ve hayvan kullanımının gezegen üzerindeki yıkıcı etkisinin devletlerce resmen ve alenen tanınması ve kabul edilmesi” çağrısında bulunan açık mektubu imzalayan ünlü isimler arasında yer almıştı.

Sanatsal etkinin hak temelli kullanımı

Bu duyuru Moby gibi sanatçılar için yıllardır süregelen bir politik tavrın devamı ve aktivizmi öne çıkaran bu tür örnekler, hayvan hakları ve veganlık felsefesinin daha geniş kitlelere ulaşmasını sağladığı gibi, mücadeleyi büyüten bir etki de yaratıyor.

Sanatın gücünü ve yarattığı görünürlüğü, hayvanlar için adalet talebine ve diğer hak mücadelelerine yönlendiren bu yaklaşımın yaygınlaşması umuduyla…

Moby Coachella gelirini hayvan hakları örgütlerine bağışlıyor yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Okullar, kreşler, hastaneler ve diğer kamu kurumlarında hayata geçirilecek olan bu gelişme, ne yazık ki Türkiye’de aynı dönemde izlenen ve birbiriyle doğrudan bağlantılı politikaların tam tersi.

Türkiye; Antalya’da yapılması planlanan COP31 sürecine doğru ilerlerken:

• İklim krizinin en önemli tetikleyicilerinden biri olan hayvancılığa yönelik yeni devlet teşvikleri sağlamaya devam ediyor.
• Aynı zamanda TBMM’de oylaması tamamlanmak üzere olan Milli Parklar Kanun Teklifi ile gezegenin en kritik karbon yutakları arasında yer alan ve tüm türler için yaşamın merkezi olan ormanları ve kıyı ekosistemlerini yatırım baskısına açmaya hazırlanıyor.

Helsinki’nin attığı adım ise; kamu politikalarının iklim, biyoçeşitlilik ve hayvanlar açısından nasıl dönüştürülebileceğini gösteren güçlü bir örnek. Bu yönüyle, Türkiye Vegan Derneği olarak uzun süredir bakanlıklar ve YÖK nezdinde dile getirdiğimiz bitki temelli gıda sistemine geçiş çağrılarının gecikmeden hayata geçirilmesi gerektiğini de bir kez daha hatırlatıyor.

Tarihi oylama: 57 kabul, 23 ret

Helsinki Belediye Meclisi, 25 Şubat 2026 tarihinde aldığı kararla belediyenin hayvansal et ve süt içeren ürün alımlarını 2030 yılına kadar %50 oranında düşürülmesini kabul etti.

Greenpeace tarafından “Puolet parempaa” (Yarısı Daha İyi) adı verilen önerge, Belediye Meclis Üyesi Mai Kivelä tarafından sunuldu ve 57 kabul, 23 ret oyuyla kabul edildi. Farklı siyasi partilerden geniş destek alan karar doğrultusunda, belediyeye bağlı gıda hizmetlerinde kullanılan hayvansal et ve süt içerikli ürünler; okullar, kreşler, hastaneler ve diğer kamu kurumları gibi alanlarda besleyici ve cazip bitki temelli besinlerle kademeli olarak değiştirilecek.

Kivelä oylamanın ardından yaptığı açıklamada, “Bu karar, iklim değişikliğine yönelik sorumluluk alma, hayvan refahı ve çocukların sürdürülebilir bir geleceğe sahip olma hakkı açısından bir kazanımdır,” dedi.

İklim krizinin olumsuz etkilerini azaltmayı ve biyoçeşitliliği korumayı hedefleyen bu kararın, bitkisel beslenme alışkanlıklarını yurttaşlar nezdinde normalleştirmesi bekleniyor. Aynı zamanda hayvan refahını ve halk sağlığını desteklemek, kamu kaynaklarını ise daha verimli kullanmak için atıldığı aktarılıyor.

Nitekim Aalto Üniversitesi tarafından yapılan ön hesaplamalara göre; bitki temelli öğünler halihazırda Helsinki’nin kamu yemek hizmetleri için daha düşük maliyetli. Hayvansal et alımlarının yarısının bitkisel proteinlerle değiştirilmesi durumunda, kent yönetimi yılda 3 milyon avronun üzerinde tasarruf sağlayabilir.

Kampanya ulusal, politika yerel

Helsinki’nin kararı, ülke çapında yürütülen kampanyanın şehir düzeyindeki en önemli kırılma noktalarından biri olarak görülüyor.

Kampanya kapsamında Finlandiya genelindeki 60 belediyeyle iletişime geçildi ve 35 belediye meclisi önergesi sunuldu. 2025 yerel seçimlerinde ise kampanyanın hedeflerini destekleyen yaklaşık 300 aday, 70’ten fazla belediyede seçilerek yerel yönetimlerde temsil hakkı kazandı.

2025-29 döneminde çok daha fazla sayıda yerel yönetimin bu yönde adım atacağı tahmin ediliyor. Çünkü Finlandiya’da gıda sistemi, ülkenin toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık dörtte birini oluşturuyor.

• Ülkenin tarım arazilerinin yaklaşık %70’i hayvancılık için kullanılıyor.
• Bu arazilerin yarısından fazlası sığır “eti” ve hayvansal süt üretimine ayrılmış durumda.
• Ülkedeki metan emisyonlarının yaklaşık yarısı sığırlardan kaynaklanıyor.
• Sığırların sindirim süreçleri ve gübre yönetimi tek başına ulusal sera gazı emisyonlarının yaklaşık %5’ini oluşturuyor.

Yerelde alınacak benzer kararlar, bitkisel beslenmeye geçişin ulusal düzeyde yaratacağı olumlu etkiyi artıracak.

Helsinki daha önce de kamu politikalarında öncü rol üstlenmiş, yerel yönetim tarafından düzenlenen tüm etkinliklerde hayvansal et kullanılmasını 2022 yılında tamamen bırakmıştı. Ancak ne yazık ki, bu kararda “deniz ürünleri” olarak yaftalanan “deniz canlıları” yine dışarıda bırakılmıştı.

Yerel yönetim, aynı zamanda ulusal beslenme yönergelerini yeniden düzenlemiş ve yurttaşların hayvan kaynaklı “kırmızı et” tüketimini %30 oranında düşürmelerini ve işlenmiş “etleri” mümkün olduğunca sınırlamalarını önermişti.

İklim krizi ve hayvan tüketimi karşısında “tutarlı” politika

Helsinki yönetimi yılda milyonlarca öğün sunan kamu gıda hizmetlerine sahip. Bu nedenle alınan karar yalnızca bireylerin beslenme biçimlerini değil, gıda sisteminin yapısını kökten etkileyebilecek bir politika niteliğinde. Nitekim Kivelä, kararın ardındaki yaklaşımı şöyle vurguluyor:

“Bir şehir bir yandan iklim kriziyle mücadeleye kaynak ayırırken, diğer yandan gıda alımları aracılığıyla biyolojik çeşitlilik kaybını ve emisyonları artırıyorsa, bu tutarlı bir politika değildir.”

Bitki temelli gıda sektörü için sağlam bir zemin

Kararın Finlandiya’daki vegan gıda üreticileri ve catering hizmetleri dahil, bitki temelli gıda sektörüne de önemli bir etkisi olması bekleniyor. Bitki Temelli Gıda Finlandiya’dan (Plant Based Food Finland) Jukka Kajan, karara ilişkin olarak, “Helsinki’nin iklim değişikliğine karşı harekete geçmesi ve halk sağlığını iyileştirmek için adım atması, aynı zamanda bitki temelli gıda çözümleri geliştiren şirketler için de uzun vadeli bir pazar öngörülebilirliği yaratıyor. Bu düzenleme, yatırım riskini azaltırken yenilikçi girişimleri teşvik ediyor ve Finlandiya’nın bitkisel proteine geçiş sürecinde rekabetçi bir küresel oyuncu olmasını sağlıyor,” dedi.

Finlandiya’da bitki temelli gıda pazarı son yıllarda çift haneli büyüme oranları gösteriyor. Örneğin; ülkenin en büyük perakende zincirlerinden biri olan S Group’ta tofu satışları geçen yıl %14 arttı.

Ayrıca, bitkisel et ürünleri, 2025 yılının aynı ayına göre Ocak ayında neredeyse %70 daha hızlı satıldı.

Türkiye ve Avrupa için örnek gıda sistemi

Helsinki’nin kararı, kamu alımlarının bitkisel proteine yönelik dönüşümü hızlandırabilecek güçlü bir politika aracı olduğunu gösteriyor.

Benzer bir yaklaşım ABD’de de uygulanıyor: New York’ta hastanelerde uygulanan “varsayılan bitki temelli menü” politikası, gıdaya bağlı emisyonları %36 azaltmış, kamu bütçesinde ise yüz binlerce dolar tasarruf sağlamış durumda. Şehir, ek olarak, şirketler düzeyinde “Bitki Temelli Karbon Mücadelesi” başlatmış ve bu Ocak ayında 11 şubesinde işlenmiş hayvan kaynaklı etleri bitkisel proteinlerle değiştirmişti.

Üniversitelerden hastanelere kadar çoğaltılabilen mevcut bu örnekler, gıda sistemindeki dönüşümün büyük ölçüde yerel ve merkezi düzeyde uygulanacak kamu politikalarına bağlı olduğunu gösteriyor.

Helsinki gibi kentler gıda politikalarını iklim ve biyoçeşitlilik hedefleriyle uyumlu hale getirirken, Türkiye’de uygulamalar ve yasal düzenlemeler farklı bir yönde ilerliyor.

Bir yanda hayvancılık sektörüne yönelik teşvikler artırılırken, diğer yanda Milli Parklar Kanun Teklifi ile korunan alanların, ormanların, nehir ve kıyı ekosistemlerinin, yaban hayvanlarıyla birlikte yatırım baskısına açılması gibi adımlar, Türkiye’nin iklim politikalarının çelişkiler barındırdığını gösteriyor.

Oysa gıda sistemi, iklim krizine yönelik sorunlar ve çözümler listelerinde hep en başta yer alıyor.

TVD notu: Ama hayvan hakları bu kararın neresinde?

Helsinki’nin attığı adım; gıda politikalarının iklim, hayvan refahı, biyoçeşitlilik ve kamu sağlığı açısından yeniden düşünülmesi ve dönüştürülmesi gerektiğini gösteriyor. Ancak hayvan hakları ve özgürlüğü perspektifinden bakıldığında asıl sorun “tüketimin azaltılması” değil.

Hayvanların yaşam hakkı, miktar pazarlığına konu olabilecek bir mesele olmamalı. Bir hayvanın “daha az sömürülmesi” ya da “daha geç öldürülmesi”, onun yaşam hakkının, bireyliğinin ve hissedebilirliğinin tanındığı anlamına gelmiyor. Bu nedenle etik açıdan gerçekten “tutarlı” ve adil bir yaklaşım, özellikle bireyler ve STK’lar düzeyinde, hayvanların insan menfaatleri için kullanılmasını meşrulaştıran sistemin bütünüyle sorgulanmasını ve değiştirilmesini gerektiriyor.

Öte yandan kamu kurumlarının dönüşümü çoğu zaman aşamalı ve yavaş ilerliyor. Ancak bu gerçek, dönüşüm talebinin ve mücadelesinin ertelenmesi için bir gerekçe olmamalı. Özellikle ekoloji ve iklim mücadelesinde aktivistlerin ve STK’ların, hayvancılık ve hayvan tüketiminin iklim kriziyle doğrudan bağlantısını daha fazla konuşması ve buna yönelik politikalar için alan açması gerekiyor.

Biz bireyler ve yaşam savunucuları olarak bugün ve hemen hayvanları sömürmeyen yaşam felsefesini benimseyerek vegan olabiliriz. Kamu kurumlarından ise; gıda sisteminin bitki temelli bir geleceğe doğru dönüşmesini hızlandıracak politikalar talep edebiliriz.

Helsinki’nin kararı işte bu yönde atılmış kritik bir adım.

Türkiye’de de iklim krizine, ekolojik yıkıma ve biyolojik çeşitlilik kaybına karşı gerçek bir mücadele yürütmek istiyorsak; kendi alışkanlıklarımızı ve yaşam tarzımızı değiştirirken eşzamanlı olarak:

1. Hayvancılığı teşvik eden politikalar yerine bitki temelli gıda sistemlerini destekleyen kamu politikaları geliştirilmesini,
2. Ormanların, kıyıların ve yaban hayvanlarının koruma statüsünün güçlendirilmesini,
3. Kamu gıda alımlarında ve sunumlarında hayvan kaynaklı tüketim yerine bitki temelli besinlerin yaygınlaştırılmasını,
4. Düzenlenen tüm özel, kamu ve STK etkinliklerinde tamamen bitki temelli gıdaların sunumunu talep etmemiz gerekiyor.

Bu etik, adil ve iklim dostu dönüşüm hem bireysel uygulamalarımızla hem de kamusal politikalara ilişkin kolektif taleplerimizle mümkün.

–

Kaynaklar: Vegconomist, Green Queen

–

Helsinki’den bitki temelli gıda sistemi için kritik adım yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Bakliyat ulusal beslenme rehberlerinin vazgeçilmezi

Bakliyat, baklagiller (Fabaceae) familyasına ait bitkilerin yenilebilir kuru tohumlarıdır. “Baklagil” terimi bitkinin kendisini ifade ederken, “bakliyat” bu bitkilerden elde edilen kuru tohumları tanımlar. Günlük dilde bu iki kavram sıkça birbirinin yerine kullanılsa da, teknik olarak farklı anlamlara sahip.

Geçmişten bugüne, yaklaşık 10 bin yıldır insan beslenmesinin merkezinde yer alan bu temel gıdalar arasında nohut, mercimek, bakla, barbunya, börülce, bezelye ve fasulye en yaygın tüketilenlerden. Dünyanın dört bir yanında farklı kültürlerin mutfaklarında yer almış olan bu besin; ucuz, besleyici ve doyurucu bir protein kaynağı olarak halen tercih ediliyor, neredeyse tüm mutfaklarda yer alıyor.

Bitkisel protein zenginliğine ek olarak lif, kompleks karbonhidratlar, demir, çinko, folat ve magnezyum gibi önemli mikro besinler de içeriyorlar. Ayrıca bakliyatta bulunan fitokimyasallar, saponinler ve tanenlerin antioksidan ve anti-kanserojen özellikler gösterebildiği aktarılıyor.

• Tüm baklagiller yüksek protein ve lif içerir.
• Yağ oranları düşüktür ve kolesterol içermezler.
• Demir, folat ve potasyum açısından güçlü bitkisel kaynaklardır.

Bugün dünya genelinde neredeyse tüm ulusal beslenme rehberleri, baklagillerin düzenli tüketimini öneriyor. Bu rehberler yalnızca bireysel beslenme önerilerinin değil; aynı zamanda gıda, tarım, sağlık ve kamu politikalarının da temelini oluşturuyor.

Bakliyat: Besin değerleri karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, pişmiş bakliyatın 100 gramı (yaklaşık ½ su bardağı / 125 mL) için ortalama besin değerlerini gösteriyor. Aynı zamanda, hayvanların beden parçalarından ve salgılarından elde edilen gıdaları tüketmeden, dengeli ve yeterli beslenmenin mümkün olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Kaynak: Canadian Nutrient File & Pulse Canada (2022)

Bakliyat: İklim dostu, sürdürülebilir tarım

Bakliyatın değeri yalnızca besin içeriğiyle sınırlı değil. Aynı zamanda iklim dostu ve onarıcı tarım uygulamaları için de kritik öneme sahipler.

İnsan sağlığı için son derece faydalı olan baklagiller, toprak sağlığı açısından çok değerli. Çünkü bakliyat:

• Toprak mikroorganizmalarını besleyen bileşikler üretir,
• Hasat sonrası toprakta azotça zengin kalıntılar bırakır,
• Azot bağlama özellikleri sayesinde daha az kimyasal gübreye ihtiyaç duyar.

Bu da sera gazı emisyonlarının azalmasına katkı sağlar.

Hayvan sömürüsüne dayalı et ve diğer ürünlerle karşılaştırıldığında, aynı miktarda besin değerini üretmek için çok daha az araziye ve suya ihtiyaç duyarlar. Örneğin; 1 kg mercimek üretmek, 1 kg sığır eti üretimine kıyasla yaklaşık 10 kat daha az su gerektirir.

Ayrıca, sorumlu ve doğayla uyumlu biçimde üretildiklerinde toprağın besin döngüsünü destekler, toprakta besin maddelerinin tutulmasına katkı sağlarlar.

Bu nedenle AB destekli “Smart Protein Projesi” kapsamında incelenen dört üründen üçü bakliyattır: Bakla (fava), mercimek ve nohut. Dördüncü ürün ise, “yalancı tahıl” olarak bilinen kinoa. Proje; Danimarka, İrlanda, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz ve İspanya’daki farklı toprak ve iklim bölgelerinde, organik ve rejeneratif (yenileyici) tarım sistemleriyle bu ürünlerin yetiştirilebilirliğini ve işlenebilirliğini araştırıyor.

Hayvan temelli üretime dayalı tarım modelleri toprağı yoksullaştırıp biyoçeşitliliği yok ederken, bakliyat temelli sistemler toprağı iyileştirir.

Bakliyat, hayvan sömürüsü ve gıda sistemleri

Günümüzde bakliyatın büyük bir bölümü, insanlar için değil; hayvansal üretim için yem olarak kullanılıyor. Bu durum; pestisit kullanımını artıran monokültür tarımı, ekosistem tahribatını ve hayvan sömürüsünü derinleştiriyor.

Oysa bakliyat;

• Doğrudan insan beslenmesi için üretildiğinde gıda güvenliğini güçlendirir,
• Toprağı besler, ekosistemi onarır.

Peki, bu kadar besleyici, erişilebilir ve sürdürülebilir bir seçenek varken, neden hâlâ hayvanların bedenleri ve salgıları ile beslenmeyi normalleştiriyor, bitkisel beslenmeyi marjinalleştiriyoruz?

Neden Dünya Bakliyat Günü?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, FAO tarafından yürütülen 2016 Uluslararası Bakliyat Yılı’nın başarısının ardından, bakliyatın Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na katkısını tanımış ve 10 Şubat’ı Dünya Bakliyat Günü ilan etmiştir.

Bu gün; daha adil ve ekolojik gıda sistemlerine, sağlıklı beslenmeye ve iklim dostu tarıma dikkat çekmek için önemli bir fırsat.

Biliyor muydunuz?

• Baklagiller vitamin ve mineral yoğunluğu yüksek gıdalardır.
• Uzun raf ömürleri sayesinde gıda israfını azaltırlar.
• Çoklu ekim sistemlerinde biyoçeşitliliği artırırlar.
• Toprağa azot bağlayarak verimliliği yükseltirler.
• Kırsal alanda özellikle kadınlar ve gençler için istihdam olanakları yaratırlar.

Etik, ekolojik ve adil çözüm

Bakliyat; beslenme, iklim krizi, gıda adaleti ve hayvan hakları tartışmalarının tam merkezinde yer alıyor.

Vegan olmak ve bitki temelli beslenmek yalnızca etik bir tercih değil; bilimsel, ekolojik ve toplumsal olarak da güçlü bir çözümdür.

10 Şubat Dünya Bakliyat Günü, bu gerçeği yeniden hatırlamak için bir çağrı niteliğinde.

–

Kaynaklar: FAO, Proveg, Alberta Pulse, Oaklins, Vegan FTA

Bakliyat: Doğanın kilerindeki en güçlü gıdalar baklagiller yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

1 Mayıs 2026 itibarıyla yürürlüğe girmesi planlanan düzenleme kapsamında; Hollanda’nın başkenti Amsterdam’da, billboard’lar, otobüs durakları ve metro istasyonlarında, hayvan kaynaklı et ürünleri ile fosil yakıt temelli ürünlerin reklamlarına yer verilmeyecek.

Karar, Yeşil Sol (GroenLinks) ve hayvan hakları partisi Party for the Animals (Partij voor de Dieren) tarafından ortaklaşa sunulan teklifin, belediye meclisinde 45 sandalyeden 27’sinin oyuyla kabul edilmesiyle alındı.

İklim, sağlık ve hayvanlar için gerekçeli yasak

Amsterdam Belediyesi’ne göre bu adım yalnızca sembolik değil; iklim kriziyle mücadele, halk sağlığının korunması ve hayvan sömürüsüne karşı stratejik bir politika aracı (Bkz. TVD Neden Vegan: Hayvan Hakları / İklim – Çevre / Sağlık – Beslenme).

FoodFacts tarafından derlenen bilimsel verilere göre; küresel ölçekte hayvancılık, toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık %12 ila 17’sinden sorumlu.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’ne (FAO) göre ise, hayvanlardan elde edilen et ve süt ürünleri üretimi tek başına küresel sera gazı salımlarının yaklaşık %14,5’inden sorumlu. Dünya genelinde gıda üretimi, sera gazı salımlarının yaklaşık dörtte birine neden oluyor ve gezegenin yaşanabilir alanlarının yarısını kaplıyor.

Araştırmacılara göre; mevcut üretim ve tüketim eğilimleri değişmeden devam ederse, yalnızca gıda sisteminden kaynaklanan emisyonlar bile küresel sıcaklık artışını 1,5°C eşiğinin üzerine taşımaya yeterli olabilir.

Bu durum, hayvan kökenli et tüketimini teşvik eden reklamların kamusal alandan kaldırılmasını, iklim hedefleri açısından kritik bir müdahale haline getiriyor.

Gıda kaynaklı emisyonlar, insan faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı salımlarının büyük bir bölümünü oluşturuyor.

Kaynak: Our World in Data

Hayvansal protein (et), bitkisel proteinlere kıyasla çok daha yüksek sera gazı emisyonuna sahip.

Kaynak: Our World in Data

Araştırmalar ve FoodFacts tarafından derlenen karşılaştırmalı emisyon verileri, hayvanlardan elde edilen gıdaların bitkisel besinlere kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla sera gazı salımı yarattığını ortaya koyuyor.

ProVeg Hollanda Direktörü Joey Cramer, karara ilişkin şu açıklamayı yaptı: “Gıda sistemindeki emisyonların büyük bölümü et üretiminden kaynaklanıyor. Amsterdam’ın et reklamlarını sınırlaması, gıda sistemi dönüşümü için mantıklı ve gerekli bir adım.”

Amsterdam 2050 hedefi: %50 bitkisel beslenme

Yasak, Amsterdam’ın uzun vadeli hedefleriyle de uyumlu: Kent, 2050 yılına kadar halkın beslenme düzeninde %50 bitkisel ağırlık hedefliyor. Oysa bugün Hollanda’da protein tüketiminin yaklaşık %60’ı hayvan kaynaklı. Bu oran, Hollanda Sağlık Konseyi’nin önerdiği %40 hayvansal – %60 bitkisel dengesinin oldukça üzerinde.

Kamuoyu araştırmaları ise Hollandalı tüketicilerin çoğunluğunun bitki temelli beslenmeye geçişi desteklediğini gösteriyor.

Bitkisel beslenmeye geçiş, gıda sisteminden kaynaklanan emisyonları azaltmada en büyük etkiyi yaratıyor.

Kaynak: Our World in Data

Fosil Yakıt Reklamları da Yasaklanıyor

Yeni düzenleme, hayvansal et ürünlerinin yanı sıra, benzinli ve dizel araçlar, uçak yolculukları, kruvaziyer turları ve diğer fosil yakıt temelli ürünlerin reklamlarını da kapsıyor. Ancak yasak yalnızca belediye kontrolündeki açık hava reklam alanlarında geçerli olacak; televizyon, internet ve basılı medya bu kapsamın dışında.

Belediye yetkilileri, mevcut reklam sözleşmeleri nedeniyle uygulamada “makul bir geçiş süresi” olabileceğini ve hukuki itiraz risklerinin değerlendirildiğini belirtiyor.

Dünya çapında emsal oluşturdu

Amsterdam’dan önce Haarlem, 2022’de et reklamlarını kısıtlayan ilk şehir olmuştu. Ardından Utrecht, Nijmegen, Zwolle, Delft ve Lahey gibi birçok Hollanda kenti benzer düzenlemeleri hayata geçirdi.

Amsterdam ise bu adımı atan ilk başkent olarak küresel ölçekte yeni bir emsal oluşturdu.

Uzmanlara göre, gıda sistemi kaynaklı emisyonlar mevcut eğilimle devam ederse, diğer tüm sektörler sıfır emisyona geçse bile küresel ısınma 1,5°C eşiğini aşabilir. Bu nedenle, talep tarafını etkileyen politikalar giderek daha kritik hale geliyor.

FoodFacts derlemesi, gıda talebinde yaşanacak dönüşümün, enerji ve ulaştırma sektörlerindeki dönüşümler kadar belirleyici olduğunu ortaya koyuyor.

Bu nedenle Amsterdam’ın attığı adım, bir yasaktan ziyade, gıda talebini şekillendiren görünmez teşvikleri hedef alan yapısal bir iklim politikası olarak değerlendiriliyor.

Kamusal alanların mesajı değişiyor

Yine FoodFacts analizleri, reklamların yalnızca ürün tanıtımı değil, toplumsal norm üretimi aracı olduğunu ortaya koyuyor. Kamusal alanda sürekli tekrar edilen mesajlar, hangi tüketim biçimlerinin “normal” kabul edildiğini belirliyor.

Bu sebeple Amsterdam’ın kararı, kamusal alanların yalnızca reklam değil, toplumsal değerler ve öncelikler açısından da belirleyici bir rol oynadığını ortaya koyuyor. Hayvansal et reklamlarının görünürlüğünü azaltmak, sürdürülebilir, sağlıklı ve adil beslenme biçimlerini “istisna” olmaktan çıkarıp norm haline getirmeyi amaçlıyor.

Türkiye için yerelde örgütlenme

Amsterdam örneği, yerel yönetimlerin kamu politikalarıyla iklim, sağlık ve hayvanlar için ne kadar etkili olabileceğini gösteriyor.

Türkiye’de yerel dönüşüm; belediyelerin iradesi, halk sağlığı uzmanlarının bilgisi ve bireyler ile STK’ların örgütlü talebiyle mümkün.

Kaynaklar: ProVeg International, nu.nl, Vegan Food and Living, Carbon Brief

Kapak fotoğrafı: Adobe Stock

Tarihi karar: Amsterdam et reklamlarını yasaklıyor yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Vegan Derneği Türkiye (TVD) organizasyonu ve V-Label International ana sponsorluğunda yapılan Uluslararası İstanbul Vegfest, bu yıl 28-29 Kasım 2025 tarihlerinde sekizinci kez kapılarını açıyor. Fairmont Quasar İstanbul’da “Yaşama Şans Ver” sloganıyla düzenlenecek olan geleneksel vegan festival, sadece veganlara değil; etik, sağlıklı ve çevreye duyarlı bir yaşama ilgi duyan her yaştan katılımcıya açık ve ücretsiz.

Veganizm felsefesini geniş kitlelere ulaştırarak toplumsal adalet çemberini genişletmeyi ve tüm canlıların yaşam hakkını merkeze alan eşitlikçi bir yaşam kültürünü yaygınlaştırmayı hedefleyen İstanbul Vegfest, bir kez daha Türkiye’den ve dünyadan hayvan hakları ve bitki bazlı beslenme konularında etkili çalışmaları, deneyimleri ve üretimleri yaygınlaştırma imkanı sunacak.

Aktivizm, müzik, spor, dans ve film bir arada

İki gün sürecek olan festivalin içeriği; hayvan hakları aktivizmi, etiği ve hukuku başta olmak üzere, konserlerden film gösterimlerine, uzman konukların yer aldığı oturumlardan yaratıcı atölyelere kadar, erişilebilirlik ve kapsayıcılık perspektifiyle geniş bir yelpazeye yayılıyor.

1. GÜN: 28 KASIM CUMA

İşaret dili ve yaratıcı dans atölyelerinin planlandığı ilk festival gününde (28 Kasım) “Kritik Değişimler: Veganlığı Özgürlük Hareketleriyle Uyumlu Hale Getirmek” söyleşisi, vegan aktivizmin diğer özgürlük ve eşitlik mücadeleleriyle nasıl bir arada ilerleyebileceğini masaya yatıracak. Müzisyenlerle birlikte Vegan Sahne’de gerçekleştirilecek mini konserler ile beraber kısa film gösterimleri de festivalin birinci gününde yerini alacak.

2. GÜN: 29 KASIM CUMARTESİ

Festivalin ikinci günü, kısa film gösterimlerine ek olarak, güncel toplumsal sorunlara ve akademik tartışmalara odaklanan oturumlarla devam edecek.

“Hukuk ve Hak Mücadelesi” ile “Medya ve Etik”

Bu bölümde özellikle, bir arada yaşamı tehdit eden dışlayıcı politikaların toplumsal sonuçları vurgulanacak ve oturumlarda;

• sokakta yaşayan hayvanların en temel hakkı olan beslenme hakkını hedef alan güncel yasaklar,
• afetlerde ve kriz anlarında hayvanların dışarıda bırakılması,
• sistematik hayvan hakları ihlallerinin medyaya yansıtılma biçimi,
• hayvan özgürlüğü bağlamında etik gazetecilik ilkeleri ele alınacak.

“Sağlık ve Beslenme”

Güncel uluslararası beslenme kılavuzlarında bitkisel beslenme tüm yaş grupları için “uygun ve faydalı” olarak belirtilse de, bitkisel beslenmeye dair önyargıları yıkmak ve doğruluğu kanıtlanmış bilimsel verileri kitlelere ulaştırmak için daha çok sayıda meslek grubunun katılımına ve farkındalığına ihtiyaç var.

Bu sebeple bu yıl “Sağlık ve Beslenme” ile ilgili oturumlarda vegan diyetisyenler ve profesyonel sporcular, bitkisel protein kaynaklarını ve sporda bitkisel beslenme konusundaki önyargıları ve yanlış bilinenleri ele alacak.

“Toplumsal Kapsayıcılık ve Mücadele”

Bu başlık altında eğitimciler, veteriner hekimler, içerik üreticileri ve aktivistler kapsayıcı toplumsal dönüşüm için hayati konuları tartışacak. Festivalin ana temasını güçlendiren bölüm; insan-hayvan-ekosistem etkileşiminde bütünlükçü, dayanışmacı ve kapsayıcı bir yaşam modelinin önemini görünür kılacak. Oturumlarda şu temalar öne çıkacak:

• Eğitim kurumlarında etik kültürün yaygınlaştırılması ve hayvanların “öğretim dışı” görülmesine karşı kapsayıcı modeller,
• Dijital içerik üreticiliğinde etik sınırlar ve sorumluluk,
• Afet yönetiminde hayvanların gözetilmesi, hazırlık-planlama süreçlerine dahil edilmeleri ve kapsayıcı politika örnekleri,
• Geri gönderme merkezinde alıkonulan vegan bir kadın aktivistin yaşadıkları üzerinden, kırılgan grupların çok yönlü dışlanma deneyimleri,
• Aktivizmi sürdürülebilir kılmak için tükenmişlik ve umutuzluk hissine karşı bir arada durmak ve kolektif gücümüzü kullanmak.

TVD Vegan Gelecek Ödülleri de sahiplerini bulacak

Türkiye vegan topluluğunu güçlendirmek ve etik üretim yapan kişi ve markaları teşvik etmek amacıyla düzenlenen geleneksel TVD Vegan Gelecek Ödülleri, bu yıl da festivalin ikinci gününde sahiplerini bulacak.

TVD Vegan Gelecek Ödülleri’nde her bir kategoride en çok oy alan adaylar oylamaya sunuluyor ve vegan topluluğunun öncü isimlerini halkın oyları belirliyor. Bu yıl 16 Kasım’da son bulan oylamanın sonuçları; vegan aktivizme katkı sağlayan bireylerin, oluşumların ve ürünlerin tanıtıldığı, üretim sektöründeki yeniliklerin görünür kılındığı ödül töreninde paylaşılacak.

Vegan atıştırmalık, içecek, kozmetik ürünlerinden vegan işletmelere ve vegan dostu zincir marketlere kadar pek çok farklı başlık altında oylama sonuçlarını içeren ödül töreni kapsamında, yılın vegan markası, içerik üreticisi, medya organı, üniversite topluluğu ve V-Label sertifikalı ürünü de ödül alacak.

Herkese açık ve ücretsiz

Gıdadan kozmetiğe, tekstilden temizlik ürünlerine kadar yüzlerce vegan ürünün sergileneceği, sivil toplum kuruluşlarının ve üniversite vegan kulüplerinin stantlarıyla hareketlenecek 8. Uluslararası İstanbul Vegfest; daha adil, daha kapsayıcı ve daha şefkatli bir dünya hayali kuran herkesi 28-29 Kasım’da Fairmont Quasar İstanbul’da bu büyük buluşmaya bekliyor.

Festival programının tamamını aşağıda, ve TVD’nin web sitesi ile sosyal medya hesaplarında bulabilirsiniz. 

tvd.org.tr
instagram.com/Vegfestist
x.com/VegfestIst
facebook.com/VegfestIst
youtube.com/Vegfestist

8. Uluslararası İstanbul Vegfest Programı

1. Gün:

13:00   8. Uluslararası İstanbul Vegfest Açılış Konuşması

13.30    Kritik Değişimler: Veganlığı Özgürlük Hareketleriyle Uyumlu Hale Getirmek

14:00   Veganizmi Erişilebilir Kılmak:  Herkes İçin Anti-Türcü İşaret Dili Atölyesi

15:00   Vegan Çiftlik Film Gösterimi Kısım-I

16:00   Vegan Sahne Müzik Dinletisi: Emre Özdemir, Ahmet Yeşil, Bahar Pınarer, off Maqam

18:00   Yaratıcı Dans ve Etik Hareket Atölyesi

19:30   Alen Zinzal, Selin Karaağaç, Elif

2. Gün:

11:30-12:30      Vegan Diyetisyenlerle Protein Kaynağı Soyanın 5 Hali

11:30-12:00      Vegan İçerik Üreticiliği: Sınırlar ve Etik

12:10-12:50      Eğitimci Perspektifinden Eğitim Kurumlarında Etik Kültür

13:00-13:40      Afetlere Birlikte Hazırız: Afet Yönetiminde Hayvanlarla Yaşam ve Hazırlık

13:45-14:10      Nedir Bu Besleme Yasakları?

14:20-15:00      Gazetecilik etik ilkeleri hayvan özgürlüğü için nasıl geliştirilebilir?

15:10-15:50      Medyaya Yansıyan Hayvan Hakları İhlalleri ve Meclis’te Hayvan Hakları Raporu

16:00-17:00      TVD Vegan Gelecek Ödülleri 2025

17:10-17:30      Geri Gönderme Merkezinde Bir Vegan Aktivist

17:40-18:20      Profesyonel Sporcuların Gözünden Sporda Bitkisel Beslenme Algısı

18:30-19:10      Vegan Çiftlik Kısa Film Festivali Vegfest Seçkisi Kısım-II

19:20-20:20      Tükenmişlikten Yeniden Doğuş: Aktivizmi Sürdürülebilir Kılmak

<strong>8. Uluslararası İstanbul Vegfest 28-29 Kasım’da</strong> yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Söz konusu video ve sosyal medyada paylaşılan benzer sayısız video, hayvanlara karşı şiddetin, hayvanların birey değil mal olarak görülmesinin ve türcülüğün küçük yaşta empoze edilmeye başlandığını açıkça gösteriyor.

Türcülüğe son vermek, hayvanların eşya ya da araç olarak değil birey olarak tanınmasını sağlamak için ise çocuklara ve onların hayvanlar ve gezegen ile ilişkilerini kurdukları ilk yıllara odaklanmamız gerekiyor.

Et Paradoksu

Yapılan bir araştırmaya göre et yiyen çoğu insan hayvanların acı çekmesini duygusal olarak rahatsız edici buluyor.  Ancak hayvanlara acı verme düşüncesi rahatsız edici olduğu halde neden hala milyonlarca insan et yemeye devam ediyor?

İşte bu noktada kaynaktan ayrılığı sürdürme konusunda kritik bir role sahip olan kategorizasyon devreye giriyor. Örneğin domuz, batı toplumunda evcil hayvan kategorisinde yer alıyor ve evcil hayvanların yenmesi sosyal olarak kabul edilmediğinden tüketimin devam etmesini sağlamak amacıyla domuz (pig) ve domuz eti (pork) arasında bir kategorizasyon yapılıyor.

Kategorizasyonun kültürel olarak göreceli olması pek çok kez araştırmalarda ve medyada tartışma konusu olmuştur. Örneğin 2000’lerde İngiliz TV sunucuları Richard Madeley ve Judy Finnigan yaptıkları bir programda at sütü tüketimini gündeme taşımış ve sunucu bu fikir karşısında iğrendiğini açıkça ifade etmiştir. Oysa İngiltere’de yaşayan biri için at sütü içme fikri “iğrendiren” bir şeyken dünyada pek çok kültürde hiçbir önyargı olmadan tüketiliyor. Benzer şekilde 2013’te İngiltere’de “at eti skandalı” olarak adlandırılan olayda işlenmiş hayvan kaynaklı gıdanın içinde at eti bulunması toplum genelinde büyük bir tepkiye neden olmuştur. İnsanların at eti yemek veya at sütü içmek fikrinden bu kadar dehşete düşmeleri, çocuklarının jambon veya sosisin kökenlerine veya inek sütü üretiminde erkek süt buzağılarının yaşadıkları karşısında nasıl bir tepki verebilecekleri düşünüldüğünde oldukça ilginçtir.

Hayvan Eti Yemeyi Okulda Öğreniyoruz

Hayvanları seven ancak et yemeye devam eden kişiler gibi çelişkili davranışların ardındaki faktörleri açıklamaya çalışan makul bir literatür yelpazesi mevcut ancak, özellikle küçük çocuklarda bu davranış hakkında çok az araştırma bulunuyor.

Çocukların tamamen bilgisiz olduğunu varsaymak kolay görünse de, hiçbir şey bilmediklerini varsaymak saflıktır.

İngiltere’deki birçok okul müfredatı, çocukları daha bilinçli hale getirmeyi (ya da hayvanların insan kazancı için yararlı olduğunu kabul etmeye daha istekli hale getirmeyi) amaçlayan etkinlikler içerir. Yerel tavuk çiftliklerinin ziyaret edilmesi, balıkçılık sektöründeki tesislere gezilerin gerçekleştirlmesi ve yumurtadan civciv çıkarma projesi gibi etkinlikler çocukları çok küçük yaşta hayvan sömüren edüstriler ile tanıştırıyor.  Yine aynı şekilde dünyadaki hayvanları öğretmek amacıyla jambon, sosis gibi hayvan kaynaklı ürünleri ve salatalık, biber gibi sebzeleri kullanılarak hayvan yüzü gibi görünen “sevimli” sandviçler hazırlama etkinlikleri düzenleyen okullar et yemeyi çocukların gözünde makul bir zemine yerleştiriyor. Hatta İngiltere’de yerel bir Tesco süpermarketine gittiğinizde, üzerinde “Yiyeceklerimin nereden geldiğini öğreniyorum” ve altında “Çiftlikten Çatala” yazan sarı yüksek görünürlüklü yelekler giyen küçük bir yerel ilkokul veya gençlik grubu çocuğu grubuyla karşılaşmanız bile mümkündür.

Yukarıdaki örnekler gösteriyor ki ne yazık ki  “deneyimden gelen empati” her zaman garanti değildir. Bu tür etkinliklerdin yürütülmesi, et, balık ve süt endüstrileri için risk oluşturmadan, hayvanların ve vücut parçalarının yenmesini normalleştirir. Bu etkinliklerin hepsi bu tür uygulamaların devam etmesi fikrine dayanır. Küresel bir girişim olarak, et yemeyi aşılamaya mümkün olduğunca erken başlamak ve bunu sosyal bir norm olarak pekiştirmek aslında bir pazarlama taktiğidir.

Ulusal bir hayvan koruma örgütünde Kampanya Yöneticisi olarak daha önce yaptığım bir görevde, hayvanları koruma ve refahlarını teşvik etme konusunda ilkokullardaki çocukları ziyaret edip onlarla konuşma önerimi memnuniyetle karşıladılar. Ancak, bu ziyaretlerin hiçbir bölümünde etsiz diyetlerden bahsedilmesi mümkün değildi. Okul yönetimi, birçok çocuğun hayvanlara değer verdiğini ve et tüketimi içermeyen beslenme biçimleri hakkındaki herhangi bir konuşmanın doğuracağı "olası" sonuçları ifade etti: bazı çocukların bilişsel yetilerinde bir değişim, ardından evde zorluklar ve sonrasında ebeveynlerin Eğitim Kuruluna şikayette bulunmaları. Korku, nihayetinde bu itirazları yönlendirdi ve programın başlaması engellendi. Bu arada, hayvanlarla ilgili diğer yerleşik etkinlikler endişe duyulmadan devam ediyor ve statüko korunuyordu.

- Lynda M. Korimboccus

Normun İnşaasında Dilin Önemi

Hayvan eti yememizi meşrulaştırmanın bir yolu dilsel ayrıştırmadır. Yediğimiz memelilerin parçaları için farklı kelimeler kullanmamız tükettiğimiz şey ile onun geldiği canlı arasında bir kopukluk yaratır. Bazıları bunun yalnızca alışkanlık/geleneksel adlandırma olduğunu savunurken bunun kasıtlı olduğuna dair kanıtlar ortada. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki bazı gençlik kulübü hayvan fuarlarında, katılımcılara hayvanları “insanlaştırmamaları” talimatı verilir ve civcivler ve buzağılar için “bebekler” kelimesini kullanmaktan kaçınmaları söylenir.

Yıllar önce, "şarküteri hayranı" olan büyükanneme yediği şeye neden "dil" dendiğini sorduğumu hatırlıyorum. Bir an bile bunun gerçek bir dil olduğunu düşünmemiştim. Ama aldığı şey bir ineğin diliydi ve bana öyle söyledi. Ona inanıp inanmadığımdan emin değilim, ancak başka soru sormadım. Et yemeye devam ettim. Hatta hayvan et tüketmenin bir tercih olduğunu anladığımdan bile emin değilim.

- Lynda M. Korimboccus

Araştırmacılar Kunst ve Hohle, hayvanlara ve sonrasında et tüketimine karşı tutumumuzun, etlerin nasıl sunulduğu, hazırlandığı ve en önemlisi nasıl tartışıldığıyla etkilendiğini söylüyor. İnsanların tutumları çeşitli şekillerde değişir; kızarmış bir domuzun üzerinde kafa olduğunda, et işlenmiş yerine işlenmemiş olduğunda, canlı hayvanın fotoğrafı olduğunda, hasat yerine öldürme gibi kelimeler kullanıldığında ve et yerine hayvanın adı kullanıldığında et yeme isteği azalır. Dil ve semantik, elbette topluma ve tüm sakinlerine bakış açımızda önemlidir. Ancak neyi ve kimi yediğimiz arasında anlamlı bir bağlantı kurmadaki başarısızlık, bağlantısız herhangi bir terminolojiden çok bilişsel bir başa çıkma mekanizmasıdır. Melanie Joy’a göre bu durum tükettiğimiz ölü etin yaşayan kaynağına karşı “uzlaşmaz bir inkar” içinde olmamız ile ilgilidir.

Tartışmalı bir sonuç gibi görünse de Faunalytics tarafından yapılan bir araştırmada yenecek türün (yani domuz eti yerine domuz olarak) açıkça belirtilmesi, katılımcıların hayvan etiği ve refahı hakkındaki çeşitli ifadelere yönelik tutumlarında belirgin bir fark yaratmadığı görüldü.Bu çaluşmada da her zamanki gibi, çalışma katılımcıları sadece yetişkinlerden oluşuyordu. Ancak yetişkinlerin tutumları burada kritik bir öneme sahip. İster “dilimlenmiş” ister “ceset” olarak etiketlenmiş olsunlar, hayvanlar sosyal olarak kabul görmüş “yiyecek” veya “çiftlik” hayvanları olduğu sürece, hayvan kaynaklı et tüketimine devam etmek için bahaneler üretiliyor, gelenekler destekleniyor ve aktarılıyor.

Çocukların hayvan eti tüketmeleri ise sosyalleşme süreci ile yakından ilişkilidir. Ebeveynler, çocuklara bakan kişiler, eğitimciler ve üreticilerin hepsi normların korunmasına yatırım yaptığı için, etikten uzak olmasına rağmen et tüketimine devam edilmesi için tutarlı ve sistematik bir şekilde aynı mesajı verir.

Hayvanların kitaplarda, televizyonda, filmlerde ve evcil hayvanlarla etkileşimler yoluyla nasıl temsil edildiği, çocukların ileriki yaşamlarında hayvanlarla nasıl ilişki kuracakları üzerinde ölçülebilir bir etkiye sahiptir. Örneğin İngiltere’de BBC kanalı CBeebies’in bir programı, çocuklara belirli türlerin yenilebilirliği konusunda öğretilen sınıflandırmaları pekiştirmekte,  İskoçya’da ise çocuklara hayvanların yiyecek ve koruma karşılığında ürün verdiği, insanların ve hayvanların karşılıklı olarak faydalı bir ilişki içinde olduğu görüşü aşılanmaktadır. Bu görüşlerin çocuklara empoze edilmesi, çocuklarda hayvanların kendilerini gönüllü olarak teslim ettiği algısını oluşturur. Çiftlik hayvanlarının yaşamlarına ilişkin sunulan soyutlamaların çoğu böyle olduğu için çocukların buna inanması pek de şaşırtıcı değildir.

Sembolik yapıların, söz konusu hayvanların ve insanların yaşamları üzerinde gerçek sonuçları vardır.

Çocuklarda et yemeyi norm haline getirirken aynı zamanda bazı çelişkili uygulamalarla da karşı karşıya kalıyoruz. Örneğin İngiltere’de sosisli sandviçler genellikle domuzlardan yapılır; köpek cinsi Dachshund’lar ise benzer şejilde sosis köpekleri olarak anılır; ancak köpekler evcil hayvan olarak kategorize edilir ve bu nedenle yenmez. Bu karmaşık ilişki çocuklarda kafa karışıklığına sebep olabilir.

Uzmanlar, çeşitli mekanizmaların, bizi (ve onları) bu çelişkiden korumak için devreye girdiğini ifade ediyor: insanların bilinçaltı düzeyde etin gerçekliğini bastırmasının birçok yolu vardır. Bu, davranış tutarlılığını korumak için gerekli olan eylemden kaçınmayı sağlar.

İnsan yetişkinlerinin yavrularını nasıl sosyalleştirdiği, hayvanları yenilebilir ve yenmez hayvanlar olarak sınıflandırması büyük bir sorundur. Normallik, et yiyenlerin doğal, gerekli ve hoş ile birlikte sunduğu temel gerekçelerden biridir. Eti doğal veya gerekli bir insan gereksinimi olarak çürütmeye yönelik kanıtlar önemlidir ve “yine de pastırmayı seviyorum” argümanı, et yemeyen akranlarını kötüleyen birçok kişi tarafından uzun süredir kullanılan bir argümandır. SöBu, özellikle de kişi bir hayvan sever olduğunu iddia ediyorsa, hayvan yeme konusunda ahlaki karar alma sürecinde normalin temel bileşen olduğunu gösterir.

Araştırmacılar Stewart ve Cole’a göre, çocuklar kendi başlarına düşünebilmeden önce toplum, kitle iletişim araçları ve diğer etkenlerle güçlendirilen bu süreçle diğer hayvanların kategorilendirilmesini normalleştirir. Bu kategoriler, farklı türlere karşı normatif tepkiler üretir, böylece bireyin gözünde hayvan, görünür bir özne (örneğin bir “evcil” köpek) veya görünmez bir nesne (örneğin bir “laboratuvar” faresi) haline gelir. Sınıflandırılmış bir “çiftlik hayvanı” olarak domuz, görünmez bir nesnedir: pek düşünülmez ve daha az görülür. Jambon, ölünün eti olarak, görünür bir nesnedir, yani bir “yiyecek” parçasıdır.

Bu açıklamalar toplumun inanç ve davranışlarındaki ikiyüzlülüğü neden kabul edemediğini anlamamızı sağlarken, bu tür stratejilere olan ihtiyaç ve bu normların devamı çok daha basit bir şeyden kaynaklanmaktadır: Stratejik cehalet.

Araştırmacılar Loughnan, Haslam ve Bastian tarafından kavramsallaştırılan “et paradoksu”, bazı hayvanları severken diğerlerini yiyen kişilerin deneyimlediği rahatsızlığı açıklıyor. Bireylerin bu rahatsızlığı azaltmak için kullandıkları stratejiler genellikle iki değişim kategorisinden birine girer: inanç veya davranış. Hayvan kullanımına uygulandığında, inançtaki bir değişiklik birinin belirli türlerin acı çekme kapasitesini reddetmesine neden olabilir. Bir davranış değişikliği bitki bazlı bir diyete doğru bir kaymaya neden olabilir. Rasyonalizasyon, uygulayıcılarının ahlaki benlik duygusunu korumalarına ve özellikle suçluluk ortaya çıkabileceği zaman kendilerini sosyal olarak savunmalarına olanak tanıyan tanınmış bir savunma mekanizmasıdır. Birinin görüşünün geçerli olduğuna bir başkasını ikna etmek için rasyonalizasyon kullanılabilir, ancak doğal olarak, bir kişi yaptığı destekleyici ifadelere bir düzeyde gerçekten inanıyorsa en iyi şekilde çalışır. Stratejik cehalet, bireylerin adil ve uyumlu inanç ve davranışlara sahip oldukları yanılsamasını sürdürmelerine olanak sağlayan, ancak gerçekte bundan çok uzak olan “ahlaki esneklik alanı” olarak tanımlanmaktadır. Araştırmacılar Onwezen ve van der Weele stratejik cehaleti işlevsel olarak tanımlarken: birinin “başkalarına zarar verebilecek zevkli ve bencil faaliyetlerde bulunmasına (yani hayvan yemesine)” izin verdiğini ortaya koymuştur. Çalışmanın parçası olan bazı tüketiciler davranışlarının sorumluluğunu almış ve deneyimlenen uyumsuzluğu azaltmak için uyum sağlamıştır. Buna karşın spektrumun diğer ucunda, alışkanlık haline gelmiş tüketimlerine müdahale edebilecek her türlü bilgiyi bilerek görmezden gelen, kendilerini stratejik olarak cahil olarak bildiren tüketiciler bulunuyordu. Tam olarak bilgi sahibi olma fırsatıyla karşı karşıya kalan (olumsuz duygu veya harekete geçmek için sorumluluk alma gerekliliği riski ile karşılaşan), birçok stratejik olarak cahil katılımcı ise bu şekilde kalmayı tercih etti.

Çocukların “Özgür” Seçimleri

Yetişkinler olarak, çocukları kendi imajımıza göre yetiştirme eğilimindeyiz, çünkü aile gelenekleri ve uygulamaları doğumdan itibaren ve çocukluk boyunca aşılanır. Dil, din, ahlak, yiyecek veya giyim olsun, çoğu çocuk yalnızca bakıcıları tarafından onlar için belirlenen kısıtlı seçenekler arasında seçim yapma şansına sahiptir.

Bir iş arkadaşım bir keresinde çocukları vegan olarak yetiştirerek onlara görüşleri "zorlamanın" ne kadar korkunç olacağından bahsetmişti. Tüm ebeveynlerin kendi yaşam tarzlarını çocuklarına dayattığını, (zaten bilmeme rağmen) kendi çocuklarını benim uyguladığını bildiğim belirli dini inançla yetiştirip yetiştirmediğini sorduğumu söyledim. Bunun kıyaslanamaz olduğunu haykırdı.

- Lynda M. Korimboccus

Yetişkinler için vegan olmak, hayvan sömürüsünü ve tüketimini reddetmek etik ve ahlaki bir konu olsa da çocuklar için farklı bir durum söz konusu. Vegan çocuklarla ilgili akademik bir araştırma, büyük çoğunluğun ahlak ve etikten ziyade sağlık ve beslenmeyle ilgili olduğunu ortaya koyuyor. Vegan gençler yerine vejetaryen gençlerle yapılmış bir araştırma olsa da Hussar ve Harris, et yememeyi seçen küçük çocukların ahlaki karar alma süreçleriyle ilgili bir çalışma yaptı. Çalışmanın katılımcı grupları şunlardı: bağımsız vejetaryenler (vejetaryen olmayan ailelerde), aile vejetaryenleri (vejetaryen ailelerde); ve vejetaryen olmayanlar (vejetaryen olmayan ailelerde). Bağımsız vejetaryenlerin vejetaryen olmalarının nedenleri özellikle ilgi çekiciydi. Bu gruptaki 16 yanıtın hepsinde, hayvan refahı birincil endişeleriydi. Vejetaryen aileler grubunda yalnızca 7 katılımcı bunu bir yoksunluk nedeni olarak belirtti. Vejetaryen olmayanların hiçbiri belirli bir eti tüketmekten kaçınma nedeni olarak hayvan refahını öne sürmedi; bunun yerine, esas olarak tadı  ve ikincil olarak endişesini öne sürdüler.

Sonuç

Toplum belirli hayvanları “yenilebilir”, “çiftlik” veya “gıda” olarak etiketlemeye devam ettiği sürece, toplumun parçası olan bazı bireyler stratejik cehaletlerini sürdürmeye devam edecek. Hayvan yemenin normalleştirildiğini fark etmek çocuklar için yaptığımız seçimleri etkiliyor ve etten kaçınma, öngörülebilir gelecekte büyük ihtimalle az sayıda insanın değil, çoğunluğun alanı olacak.

Bir yandan da ne yazık ki, çocukları sosyalleştiren etkenler arasında, doğası gereği insan merkezli kalan kurumlar (örneğin, ana akım medya, eğitim, sağlık hizmeti ve hükümet) ve benzer düşünen çoğunluğun stratejik cehaletinden faydalanan (ve buna katkıda bulunan) kurumlar da yer alıyor.

Evebeynler, bitki bazlı beslenmeyle daha yakın ilişki kurun, davranışlarınız başka inanç sistemlerini tehdit ettiğinde insanların anlaşılabilir şekilde sahip olduğu diğer endişelere yanıt vermeye hazır olun. Geleneklerinize meydan okuyun, retoriğe karşı öfkelenin, alışılmış ikiyüzlülüğü vurgulayın. Ete, pastırmaya veya sosislere “domuz” deyin.

Et yiyenler, nihayetinde size, çocuklarınıza ve gezegenlerinin geleceğine fayda sağlayacak bu bilgiyle kendinizi donatın. Bilmeyi seçin. İnsanların, hayvanların ve çevrenin sömürülmesine katkıda bulunmayı bırakmaya karar verin. Çocuklarınız sizin öncülüğünüzü takip edebilir ve bir gün bunun için size teşekkür edebilir. Domuzların Peppa Pig izleyen çocuklar kadar bilişsel olarak karmaşık, zeki ve duygusal olduklarını ve bunu yaparken ayaklarının dibinde yatan köpek arkadaşları kadar değerli olduklarını düşünün.

Kaynak: Lynda M. Korimboccus’un 2020 yılında Journal for Critical Animal Studies’de yayınlanan Pig-Ignorance: The “Peppa Pig Paradox”: Investigating Contradictory Childhood Consumption başlıklı yazısından derlenmiştir.

Şiddeti Norm Haline Getirmek: Çocuklar ve Türcülük yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.