Balıklar da tıpkı diğer hayvanlar gibi saygı görmeyi hak ediyor. Çünkü her şeyden önce onlar da nefes alan, hissedebilen canlılar. Bizim amaçlarımız için değil, kendi amaçları doğrultusunda özgürce yaşama hakkına sahip olan hayvanlar.

Aklımıza gelen diğer 10 nedene gelince…

1. Balık türlerinin sayısı; memeli, kuş, sürüngen ve amfibik türlerinin sayısının toplamından fazladır. World Atlas’a göre bugün okyanuslarda toplam 33.600 balık türü yaşıyor. Sadece 10 yıl içinde (1997-2007) Asya kıtasındaki Mekong Nehri’nde 279 yeni balık türü keşfedildi. Okyanuslardaki balık türleri arasında ise 70 “uçan balık” türü vardır ve kuvvetli rüzgarlarla 6 metreye kadar havalanabilirler.

2. Kendilerini ve birbirlerini tanıyabilirler. Tropik türlerden biri olan ve “temizleyici” olarak bilinen Cleaner Wrasse aynada kendi yansımasına tepki vermekle kalmaz, aynı zamanda kendini tanıdığının net bir göstergesi olarak, aynaya baktığında vücudundaki lekeleri gidermeye çalışır. Öz farkındalığı ortaya koyan “ayna testi”ni başarıyla geçebilen insan, yunus, şempanze gibi birkaç hayvan türü arasına bu balıklar da katılmıştır.

Biz aynı türden balıkları birbirlerinden farksız görürken, balıklar diğer bireylerin kimler olduğunu saptayıp birbirlerini de tanıyabilirler.

Ayrıca balıklar insan yüzlerini de ayırt edebilirler ve kişiyi tanıyorlarsa, özellikle bu kişi onları besleyen biriyse, farklı tepki verirler.

3. Bazıları insandan daha uzun yaşar. Derin denizlerde yaşayan pek çok balık türü 30 yıl veya daha fazla yaşayabilir. Turuncu imparator balığı gibi bazı derin deniz balıkları ise 150 yaşına kadar denizlerde yaşamlarını sürdürebilir.

Derin deniz balıkları insan etkisinden daha uzak olduğu ve bu türlerin büyüme süreçleri daha yavaş olduğu için ortalama yaşam süreleri de diğerlerine göre daha uzundur. Fakat genellikle endemik olan bu türler cinsel olgunluğa oldukça geç ulaştığı için nesilleri kolaylıkla tükenme noktasına gelebilir.  

4. Alet kullanabilirler. Balıkların alet kullanma yetilerini, şempanzelerin sert kabuklu yemişleri açmak için taşları kullanmalarına benzetebiliriz. 2009’da turuncu noktalı fildişi balığı (Tuskfish) bir beslenme davranışı olarak, yumuşakçaların kabuklarını kayalara defalarca çarparak parçalarken görüntülenmiştir.

5. Kuş avlayabilirler?! İnsan yapımı bir göl olan Güney Afrika’daki Schroda Barajı’nda 2014’te bir kaplan balığı işleri tersine çevirirken görüntülendi: Kırlangıçlar su yüzeyine yakın uçarken bir Afrika kaplan balığı sudan fırlayıp kuşlardan birini havada yakalarken görüldü. Bu avlar çoğu zaman tesadüf olarak görülse de kırlangıçların bilindik hız ve çevikliklerini göz önüne aldığımızda bu balıkların oldukça yetenekli olduklarını anlayabiliriz. Kaplan balığına ek olarak Fransa, Albi’deki kedi balıkları da güvercin avlayabilecek şekilde evrimleşmişlerdir.

6. Sanılanın aksine iyi ebeveynlik yapabiliyorlar.⁣⁣ Balıkların ebeveynlik yapmadıklarına dair yaygın bir yanlış kanı var. Oysa farklı balık türleri yavrularını ve yumurtalarını korumak için farklı yöntemler kullanıyor. Örneğin papaz balığı (Damselfish) canı pahasına avcılarla vahşice mücadele ederken, erkek denizatları yumurtalarını özel keselerinde taşıyor.

7. Kendi dilleri ve iletişim yöntemleri var.⁣⁣ Balıklar kendi aralarında, insanların yalnızca özel ekipmanlarla duyabildiği, düşük frekanslı gıcırdama ve gıcırtalarla “konuşurlar”. Aynı zamanda beden ve işaret diliyle de anlaşırlar. Örneğin aslan balıkları sırt yüzgeçlerini dalgalandırarak ava katılmaları için diğer balıklara mesaj gönderirler. Büyük mercan orfozları (coral grouper) ise çoğu zaman müren gibi ince balıkları harekete geçirerek kıyıda köşede gizlenen balıklara karşı işbirliğine girişerek ortak avlanma stratejisi uygularlar. Mercan orfozları burunlarını küçük balıkların saklandığı yere doğru uzatıp vücutlarını sağa ve sola sallayarak mürenleri alarma geçirirler. Mürenler ise orfozların giremediği yerlere girerek gizlenen avı dışarı çıkarırlar.

8. Kendileri (çoğunlukla) küçük, zekaları büyük. Bildiğimiz en küçük, erişkin balık Goby sadece 8 mm (0.8 cm) uzunluğunda. Goby ufacık olduğu için yeterince zeki olmadığını düşünebilirsiniz. Fakat burada hatırlatmakta fayda var: Zekânın belirtisi, beyin ameliyatı yapabilmek veya matematik bilmek anlamına gelmiyor. Hayvanlar hayatta kalmalarına hizmet edecek şekilde evrimleşir. Goby için hayatta kalma, gelgit sonrası bir gelgit havuzundan ötekine sıçrayabilmesine bağlı. Çünkü ancak bu şekilde avcılardan kaçabiliyorlar. Bu riskli bir hareket, çünkü havuzlar arasındaki kayalara sıçramak ölümcül olabiliyor.

Bunun için Goby’nin çok akıllıca bir çözümü var: Gelgit yükseldiğinde yüzerken, altta kalan okyanus tabanının topografyasını ezberlemek. Gelgit çekildiğinde oluşacak havuzların yerini bilebilmek için zihinsel bir harita oluştururlar. Çalışmalar, minik Goby’nin bu bilgileri 40 gün sonra dahi hatırlayabildiğini gösteriyor.

9. Balıklar “sanat eseri” yaratabiliyorlar. Dalgıç Yoji Ookata, Japonya’nın güney ucunda 24 metre derinlikte keşif yaparken kumda 1,8 m genişliğinde simetrik, dairesel desenler keşfetti. Ookata daha sonra bu desenlerin erkek bir balon balığı tarafından oluşturulduğunu fark etti. Balon balığı yan bir şekilde yüzerken, yüzgecini nazikçe çırparak ve zaman zaman da desenleri deniz kabuklarıyla süsleyerek dişileri kendine çekmeye çalışır.

10. Çoğu modern balık tetrakromattır. Bu, renkleri biz insanlara göre çok daha canlı gördükleri anlamına gelir. Pek çok balık türünde bulunan 4 tip koni hücresi (tetrakromasi), balıkların yeşil, mavi ve kırmızı renklere ek olarak ultraviyole ışınları da algılamasını sağlar.

Bu büyüleyici gerçeklerin bir kısmı, Jonathan Balcombe’nin What a Fish Knows (Balık Ne Bilir) adlı kitabından. Balcombe; balıklar için ses olmayı amaçlayan, onları ve onların dünyayı nasıl gördüklerini daha iyi anlamıza yardımcı olabilecek çığır açıcı kitabıyla bu muhteşem canlıların bilinmeyenlerini bizimle paylaşıyor.

Balıklarla aramızdaki farklılıklar pek çok kişinin onlarla empati kurmasını zorlaştırıyor. Yasal düzeyde neredeyse hiçbir koruma statüsüne sahip olmayan balıklar, ne yazık ki dünya çapında sömürüye en fazla maruz kalan hayvanlardan biri.

Her yıl 1 trilyon balığın denizlerden canlı yakalanarak öldürüldüğü biliniyor. 37 ila 120 milyar balık ise, yetiştirildikleri balık çiftliklerinde katlediliyor.

Öldürülen balıkların sayısı Türkiye dahil genellikle ton olarak ifade ediliyor ve bu durum balıkların bireyliklerini arka plana atıyor. Oysa sevdiğimiz kediler ve köpekler gibi, bizler gibi, balıklar da hayatta kalmak için çabalayan bireylerdir.

Bugün balık ve deniz mahsulleri yerine geçen bitki temelli çok sayıda ikame varken, acıyı hissedebilen bu canlıların besin olarak tüketilmesine son verebilir, vegan bir yaşamı seçerek tüm türler için özgürlük ve adalet talep edebiliriz.

Çeviri ve Derleme: Emre Kayatepe, Boğaziçi Üniversitesi 2020 Psikoloji Bölümü mezunu, TVD gönüllüsü

Kaynaklar: Sentient Media, Save The High Seas, The Conversation, The Humane League, World Atlas, National Geographic 1 & 2, National Geographic Blog, PETA

Kapak fotoğrafı: BBC America

Balıklar hakkında büyük olasılıkla bilmediğiniz 10 inanılmaz şey yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Balıklar yeryüzünde insan eliyle en fazla sömürüye bırakılan hayvan türlerinden biri olmasına rağmen, yaşadıkları acılar ya bilinmiyor, ya dikkat çekmiyor ya da önemsenmiyor.

“Hayvana şiddet” veya “hayvana işkence” fiillerinden bahsederken, çoğunlukla sokakta yaşayan hayvanlar, sirklerde, hayvanat bahçelerinde, deniz parklarında tutsak edilen türler, avcıların katlettiği yaban hayvanları veya ne yazık ki nadiren de olsa üretim çiftlikleri ile mezbahalarda öldürülen hayvanlar aklımıza geliyor. Vegan bireyler ve örgütler her ne kadar balıklara karşı da duyarlılık gösterse de seslerini duyuramayan, yüz ifadeleriyle acılarını belli edemeyen balıklar çoğu zaman diğer hayvan türlerine göre daha geri planda kalıyor. 

Oysa trilyonlarca balık her gün gıda sektöründe, spor uğruna, deney gerekçesiyle ve irili ufaklı hobi amaçlı/tematik akvaryumlara satılmak üzere kötü muamele görüyor, dünyanın bir diğer ucuna naklediliyor ve öldürülüyor. Somondan köpekbalığına, kefalden beta balığına kadar neredeyse tüm balık türleri farklı endüstrilerde insan menfaati için korkunç bir sömürüye maruz bırakılıyor.

Günümüzde balıkların da acıyı hissedebildiğine dair bilimsel kanıtlar olmasına rağmen balıklar hâlâ hissiz ve duyarsız canlılar olarak algılanıp hayvan haklarına yönelik söylemlerde ve yasal düzenlemelerde çoğunlukla kapsam dışı bırakılıyor. 

Çoğunlukla besin, omega 3 kaynağı, akvaryumlar için egzotik tür, pet ve deney hayvanı olarak görülen ve bu amaçlarla avı ve ticareti yapılan balıkların amaçsız, basit ve anlık yaşamlar sürdüğünü ve yalnızca besin zincirindeki yeriyle var olduğunu düşünen pek çok insan var.

Oysa gerçekler çok farklı: Balıklar da tıpkı diğer pek çok insan ve insan dışı hayvan türü gibi acıyı ve korkuyu hissedebiliyor, ortak av stratejileri geliştiriyor, alet kullanabiliyor, birbirine destek olup birbirini aldatabiliyor. Balıklar da insan eliyle yaşam alanlarından koparılıp bir köşede toplu halde ölüme terk edildiklerinde son nefesine kadar yaşam mücadelesi veriyor, hayatta kalmaya çalışıyor.

İşte Balıklara Saygı Günü, diğer türler için olağan görülen şefkat ve koruma anlayışının balıklara gösterilmesi için toplumu ve karar vericileri bilinçlendirerek mevcut algıyı değiştirmeyi hedefliyor. 

Mercy for Animals’dan Sea Shepherd Conservation Society’ye, Animal Legal Defense Fund’dan PCRM’e kadar dünya çapında en az 250 doğa ve hayvan hakları örgütünün desteğini alan Balıklara Saygı Günü, bu yıl 19 Haziran’da domuzların öldürülmesini protesto ederken mezbaha kamyonunun çarpıp sürükleyerek öldürdüğü hayvan hakları savunucusu Regan Russell’ın anısına ve mücadelesine adandı.  

#Respect4Fish: #BalıklaraSaygıGünü

IDA Koordinatörü Shimon Shuchat, “Önümüzde oldukça uzun bir süreç var,” diyor. “Ama bu yıl ilk kez hayata geçirdiğimiz uluslararası Balıklara Saygı Günü kapsamında ve devamında yapılacak çalışmalar ile önümüzdeki yıllarda balıkların korunmasına yönelik toplumsal farkındalığın artacağını umut ediyoruz. Bu sayede de balıkların farklı endüstrilerde sömürülmesini engelleyen ve balıkları da koruma kapsamına alan yasal düzenlemeler için daha sağlam bir zemin oluşturulmuş olacak.”

IDA’nın Kampanya Direktörlerinden Nadia Schilling de, “Hayvancılık endüstrisindeki ihlallere dair farkındalığın her geçen gün arttığı günümüzde, daha fazla şeffaflık ve görünürlük için çabalamalı, halkın denetim mekanizması olarak güçlenmesi için çalışmalıyız,” diyor. 

IDA’nın bu girişimi, ABD Başkanı Donald Trump’ın Mayıs ayında çıkarttığı başkanlık kararnamesinin ardından hayata geçirildi. Çünkü Trump bu kararname ile, hem balıklara hem de doğaya daha fazla zarar verecek şekilde “su ürünleri” sektöründeki kısıtlamaları ve devlet denetimini kaldırmayı, konsantre balık çiftliklerinin sayısını artırmayı hedefliyordu. Ayrıca Haziran ayında çıkardığı kararnameyle, hassas deniz ekosistemlerine sahip olan ABD’nin New England kıyılarındaki 5 bin millik bir alanda (Northeast Canyons ve Seamounts Deniz Ulusal Anıtı) ticari balıkçılık faaliyetlerinin başlamasına da izin verdi.  

ABD dışında pek çok ülkede balıkçılık faaliyetleri yalnızca balıkların değil, yunuslardan köpekbalıklarına, foklardan deniz kaplumbağalarına kadar pek çok deniz canlısının da canını alıyor. Deniz ve okyanus ekosistemleri insan faaliyetlerine ve balıkçılık teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte endüstrinin her geçen gün artan baskısına dayanamıyor. Uzmanlar, 2050 yılına gelindiğinde pek çok balık türünün de neslinin tükenmiş olacağını hatırlatıyor.

Balıkların sesini duyurabilmek için siz ne yapabilirsiniz?

Bu yıl Balıklara Saygı Günü’ne yetişememiş olsak da, 30 binden fazla türüyle balıkların yaşam hakkına dair ihlalleri yıl boyunca çeşitli çalışmalarla duyurabilir, bir sonraki yıl için şimdiden hazırlıklar yapabiliriz.   

1. Öncelikle balıkların neden korunması gerektiğine dair ayrıntılı bilgi için Balıklara Saygı Günü için özel olarak hazırlanmış web sitesini ziyaret edebilirsiniz. Daha da önemlisi grup/oluşum/STK olarak fish@idausa.org adresine bir email göndererek ve emailın Subject/Konu kısmına “Add Oluşumunuzun Adı As Ally” yazarak Balıklara Saygı Günü’nü destekleyenler arasında yer alabilirsiniz.  
2. Türkiye’de balıkların farklı endüstrilerde yaşadığı sorunları ortaya koyan kampanyalar hazırlayabilir, STK’ları örgütleyebilir ve yerel yönetimlerden Meclis’e kadar çağrınızı ulaştırarak politika değişimi ve yasal koruma talep edebilirsiniz. 
3. Türkiye’de balıkların gıda olarak tüketilmesine ve/veya pet hayvanı olarak ticaretine karşı çalışmalar yapan grup ve oluşumlardan bizi haber edebilir, vegan oluşumlarla ortak çalışmalar yürütmek için harekete geçebilirsiniz.
4. Covid-19 önlemlerini aksatmayacak noktalarda, özellikle de yaya trafiğinin yoğun olduğu bir alanda stant kurup broşür dağıtabilir ve merak eden insanlara ulaşarak mesajınızı yüz yüze iletebilirsiniz. Örnek broşüler için yine IDA ekibine email ile ulaşabilirsiniz. 
5. Balıklara adanmış ve çeşitli sanat eserleriyle bezenmiş bir sergi veya online atölye düzenleyebilirsiniz. 
6. Yine Covid-19 önlemlerine dikkat ederek örneğin bir parkta stant açabilir ve vegan alternatifleri ücretsiz olarak merak edenlerle paylaşabilirsiniz. Tarifler için yine IDA’ya danışabilirsiniz.
7. Üniversite öğrencisiyseniz, bir sonraki eğitim/öğretim döneminde okulda/üniversitede veya eğitimlerin online olması durumunda internet üzerinden balıkların yaşadığı sorunlar hakkında sunum yapabilirsiniz. Bu sunumlar balıkların duyarlı canlılar olduğuna ve farklı endüstrilerde nasıl sömürüldüğüne odaklanabilir veya akvaryumlardaki tutsaklık ve hayvan ticareti gibi daha spesifik konulara eğilebilir. Sunumunuzun son haline göz atılmasını isterseniz IDA’ya veya bize ulaşabilirsiniz; biz de elimizden geldiğince geribildirim yapmaya çalışırız. 
8. ABD’de yaşıyorsanız IDA’nın açtığı imza kampanyalarına bu bağlantıdan destek verebilirsiniz. 

Kaynaklar: VegNews, In Defense of Animals, LadyFreeThinker, OneGreenPlanet

İlkini atlamak istemedik: 1 Ağustos Balıklara Saygı Günü yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Başka bir deyişle, önümüzdeki yıllarda da daha çok sayıda balık avlayıp (öldürüp) tüketebilmeye yönelik olarak ilintili sektörel devamlılık ve büyümenin sağlanması için balıkların bir süre avlanmaya maruz kalmadan yaşamalarına “izin verilmiş” oluyor. Ta ki bu geçici yasaklar “av sezonu” diye bilinen ve önceden yasalarla belirlenmiş bir tarihte kaldırılana kadar.

Balık avı maalesef hayvan hakları bağlamında halen görece az ele alınan bir mesele olagelmekte. Oysa, balıkların insanlar tarafından tüketilmesi hayvanların öldürülmesini kapsayan bir zulüm formu olduğu gibi potansiyel olarak insan sağlığı için de olumsuz etkilere sahip bir beslenme tarzı ve ayrıca okyanusların doğal işleyişine ve dolayısıyla çevreye zarar veren bir seçimdir.

Vegan bir bilinçlenme temelinde, balık avı yasaklarının dönemsel bir uygulama olmaktan çıkarılarak süreklilik arz eden ve balıkların avlanmasını koşulsuz önleyen yasal düzenlemelerin ve toplumsal iradenin gerçekleşeceği günleri daha yakın bir geleceğe taşıyabilme amacımızın bir parçası olarak “av sezonu”nun başladığı bugün duyarlılık sahibi olan herkesi ses çıkarmaya ve tüketim tercihleri dahil tüm eylem ve seçimlerde bu şiddet biçimine karşı durmaya davet ediyoruz.

Çünkü her hayvan gibi denizlerdeki hayvan dostlarımız olan balıkların da yaşam hakkı vardır. Bu hak somut olarak umursamamızın bir karşılığı olarak gündelik hayatımızda gözetilmesi ve ihlal edilmemesi gereken diğer hayvan haklarından daha önemsiz değildir.

Yazan: Barış Bayram
Yararlanılan kaynaklar:
https://www.vegan.com/fish/
https://www.cnnturk.com/ajanda/balik-avi-yasagi-ne-zaman-kalkacak-sezon-hangi-tarihte-acilacak

Balık avı yasağı kalktı. Balıklar umurunda değil mi? yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.