Mart ayı başında Manisa’nın Salihli ilçesinde 100 kovanda tutulan 100 bine yakın arının hayatını kaybetmesi hem yerel hem ulusal basında haber oldu.

Bal ve arıcılık sektörü tarafından ticari bir meta olarak görülen ve insan müdahalesiyle bal üretiminin neredeyse tüm aşamalarında istismara maruz bırakılan arılar aynı zamanda, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin yanı sıra, tarımda kullanılan kimyasal ilaçlar nedeniyle toplu halde yaşamlarını yitiriyor. Dünya ölçeğinde, Türkiye çapında ve Manisa özelinde olan tam da bu.

Türkiye dahil farklı ülkelerde son 10 yılda toplu arı ölümlerine sık rastlanıyor. Araştırmacılar; habitat kaybı, yetersiz beslenme ve artan patojen yükü gibi birbirini tetikleyen insan kaynaklı sebeplerle hayatını kaybeden arıları yakından takip ediyor. Ayrıca önleyici ve koruyucu adımlar atılmasını sağlamak için sivil toplum kuruluşlarıyla beraber sık sık hükümetlere çağrı yapıyorlar.

Nikotin temelli tarım kimyasalları

Günümüzde tüm arı türlerini ve nesillerinin devamını tehdit eden faktörler arasında biri açık ara öne çıkıyor: Tarım kimyasalları; özellikle de tek başına veya diğer zirai ilaçlarla birleştirilerek verilen neonikotinoid grubu. Bu kimyasallar arılara doğrudan etki etmelerine ek olarak, dolaylı yoldan ve zincirleme şekilde tahribat yaratmaları yüzünden ölümcül olarak görülüyor.

Son yıllarda yürütülen pek çok araştırma, nikotin mekanizması temelli bu neonikotinoid’lerin arı kolonilerini hemen yok etmek yerine uzun süreye yayılan etkilerle öldürdüğünü ortaya koyuyor. Hızlı etki eden pestisitler arıları doğada, arazide yakalıyor; dolayısıyla arı uzaktayken hayatını kaybettiğinden kovana dönüp diğerlerine bulaştırarak ölümlerine neden olmuyor. Kolonideki uzun vadeli ve kitlesel ölümler ise, tarım ilacıyla temas eden bir arının vücudundaki ilaç, kontamine polen veya nektar aracılığıyla gerçekleşiyor. Pestisitler özellikle kraliçe arıları tehdit ettiğinden kolonilerin üreme oranını da olumsuz etkiliyor.

Bu pestisitler bir arının yaşama şansını azaltmakla kalmıyor, aynı zamanda doğal savunma sistemlerini de devre dışı bırakıyor. Yani normalde sağlıklı arıların tehditlere karşı kullandığı birbiriyle ilgilenme, hasta veya ölüleri koloni dışına atma gibi “sosyal bağışıklık” (grup bağışıklığı) taktiklerini ve davranışlarını uygulayamamalarına neden oluyor. Bu da zaman içinde daha fazla sayıda arının hastalanmasına ve yuvadan ayrılamayarak zincirleme bir etki yaratmasına yol açıyor.

Virüs, mantar gibi hastalıklara ek olarak bu pestisitler de arıları, “koloni çöküş sendromu” adı verilen sona doğru sürüklemeye devam ediyor.

Neonikotinoidler; arı, böcek ve kuş gibi pek çok hayvan türünün ölümüne neden olarak ekolojik denge ve biyoçeşitliliği tehdit ederken, aynı zamanda bal tüketenler için gıda güvenliği ve insan sağlığı açısından da tehlikeler barındırıyor.

Çünkü uzun yarılanma ömrü olan bu pestisit ailesi toprakta, yeraltı sularında ve yabani otlarda yüksek oranda kalıntı bırakıyor. Bu yüzden Avrupa ve ABD bu tür pestisitleri yasaklama yoluna gidiyor. Türkiye de 2018’de 11 STK’nın çağrısıyla neonikotinidleri yasaklamasına rağmen bu gruba ait iki aktif maddeye (thiamethoxam ve imidacloprid) kullanım ve süre sınırlaması getirmişti. Tarım ve Orman Bakanlığı, 26 Aralık 2020’de açıkladığı karar ile thiamethoxam ve imidacloprid‘in kullanımının Aralık 2021’e kadar devam edeceğini duyurdu.

Oysa 2019’da sadece üç ay içinde Brezilya’da 500 milyondan fazla arı neonikotinid ve fipronil nedeniyle yaşamını yitirmişti. ABD’de arıcılık sektörüyle uğraşanlar 10 bal arısı kolonisinden 4’ünü koloni çöküş sendromundan kaybetmişti. Rusya’da 20 bölgeden kitlesel arı ölümleri rapor edilmişti. Güney Afrika’da en az 1 milyon arı ise 2018’de fipronil kullanımı yüzünden ölmüştü. Kanada, Meksika, Arjantin ve Türkiye gibi ülkeler de son 18 ay içinde toplu arı ölümlerini bildirmişti.

Türkiye’de 2007’de Trakya bölgesinde ayçiçeği nektar döneminde, 2013-2018 yılları arasında Adana’da mısır ekim döneminde, yine 2018’de Trakya’da ayçiçeği ve Şanlıurfa’da pamuk döneminde meydana gelen ani ve yoğun arı ölümlerinin pestisit kaynaklı olduğu biliniyor.

Bal örneklerinde tarım ilacı kalıntıları

2017’de yapılan bir araştırma, arıların sinir sistemlerini etkileyen tarım kimyasallarının dünya çapında elde edilen balların yüzde 75’inde görüldüğünü gösterdi. Kontaminasyon sıklığı sırasıyla en çok Kuzey Amerika (yüzde 86), Asya (yüzde 80) ve Avrupa (yüzde 79) olarak kayıtlara geçti. Bilim insanlarına göre “bu sonuçlar, tozlaşmayı sağlayan hayvan türlerinin büyük bir kısmının dünya çapında neonikotinid’lerden etkilenmiş olabileceğini gösteriyor.”

Araştırmayı yürüten bilim insanları; Alınan bal örnekleri̇ni̇n yüzde 34’ünde, arılar (ve polen taşıyıcı di̇ğer hayvanlar) i̇çi̇n “ölümcül olan neoni̇koti̇noi̇d konsantrasyonlarının” bulunduğunu ortaya çıkararak, kroni̇kleşen bi̇r halde bu pesti̇si̇tlere maruz kalmanın arı popülasyonları i̇çi̇n hayati̇ ri̇sk taşıdığını vurguladı.

Bugün yeryüzünde 20 bine yakın arı türü yaşıyor. Dünyadaki gıdanın %90’ı 82 çeşit bitkiden elde edilirken bu bitkilerin %80’i arılar tarafından dölleniyor ve bir arı kolonisi tek başına 300 milyon çiçeği tozlayabiliyor. Birleşmiş Milletler ise uyarıyor: Başta arı ve kelebekler olmak üzere tozlayıcı omurgasız hayvanların yüzde 40’ı küresel ölçekte tehdit altında.

Buna rağmen Monsanto, Dow Chemical, Bayer ve Syngenta gibi tarım ilacı üreticisi dev şirketler, pestisitlere yasak getirilmesini engellemeye çalışıyor. Hatta Syngenta geçmişte, izin verilen miktarın yaklaşık 400 katını kullanmak için federal düzeyde talepte bile bulunmuştu. Ne de olsa çiftçilere zehir satmak dev şirketler için oldukça “kârlı” bir iş kolu.

Arıları nasıl koruyabiliriz?

Zararlı tarım kimyasalları; kentleşme, yol, maden, baraj-HES yapımı, hayvancılık ve mono-kültür odaklı endüstriyel tarım faaliyetleri ormansızlaşmaya neden olarak yok olan doğal yaşam alanları ile birlikte, arıları ve doğanın dengesini oluşturan diğer tüm canlıları yok oluşa sürüklüyor. Arı tür ve popülasyonlarındaki azalmayı tersine çevirmek için bu işlevsiz insan faaliyetlerine son vermemiz ve düzeltmemiz gerekiyor.

Pestisitlerin yasaklandığı ekolojik tarım politikaları benimseyerek, yaban habitatları koruma altına alarak ve yeşil alanlar oluşturarak hükümetler üzerlerine düşen sorumluluğu üstlenmek zorunda.

Biz de hayvan kullanımını ve hayvanlardan elde edilmiş içerikleri hayatımızdan tamamen çıkararak, birbirini zincirleme olarak etkileyen bu yıkıcı endüstrileri ve alışkanlıklarımızı gelecek nesillere aktarmayarak arıları ve ekosistemi bilinç oluşturup davranış geliştirerek koruyabiliriz.

Arıların sevdiği çiçekleri yetiştirerek, korunaklı alan yaratmak için otları kısaltmayarak bahçemiz veya balkonumuzda hala arılara yer açabilir, onlar için sığınak yapabiliriz. Yorgun düşmüş bir arı gördüğünüzdeyse, arkanızı dönüp gitmek yerine ihtiyacı olan besleyici nektarı bulması umuduyla onu bir çiçeğin üzerine nazikçe bırakmayı deneyin.

Size küçük ve önemsiz görünen bir adım hayvanlar için, gezegen için ve kendiniz için büyük bir dönüşüm olabilir.

Tarım ilaçları, kontamine ballar ve yok olan arılar yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.

Dünyadaki gıdanın %90’ı 82 çeşit bitkiden elde edilmektedir ve bu bitkilerin %80’i arılar tarafından döllenir. Yani arı nüfusu olması gerekenin altına düştüğünde bitkiler tozlaşamayacak, sonucunda çoğalamayacak ve verim vermeyi kesecektir. Bu da topraktan yararlanamayacağımız, sonuç olarak canlıların yaşamını sürdüremeyeceği anlamına gelir.

Hatta bugün Çin’de pestisitlerin (tarım ilaçları) fazla kullanımı nedeniyle tek bir arının bile yaşamadığı alanlar oluşmaya başladı. Buralarda çiçeklerin döllenme işlemini, arılar olmadığından çiftçiler kendi elleriyle yapıyor. Merdivenlerle ağaçlara tırmanıyorlar ve ellerine aldıkları fırçaları teker teker tüm çiçeklere dokundurarak çiçeklerin tozlaşmasını sağlıyorlar ki ağaçlar meyve verebilsin. Yani arıların mevcut olmadığı bölgelerde, çiçekten çiçeğe konarak yaptıkları dölleme işini zorunlu olarak simüle etmek zorunda kalıyorlar.

Ayrıca kullanılan bu tarım ilaçları kolonide, kraliçe arının oluşmasına engel oluyor. Kraliçe arının olmadığı bir kolonide üreme şansı olmayacağından, kullanılan pestisitlerin dünyanın sonunu getirdiğinden söz edebiliriz.

Peki, madem arılar dünyaya böylesine kutsal bir yarar sağlıyor, hatta düzeni ayakta tutuyorken onları neden önemsemiyor, saygı duymuyor ve kendileri için, kışın tüketmek amacıyla depolayıp ürettikleri balı çalma eğilimine giriyoruz?

Neden ‘çalmak’ dediğimi küçük bir örnekle anlatmam gerekirse; bir işçi arı 2 kg bal yapmak için 380.000 km yol kat eder. Bu da ay ile dünya arasındaki mesafeyle eşdeğerdir. Bu azim ve çalışkanlıkla 7 hafta boyunca çalışan bir arı yalnızca 1 çay kaşığı kadar bal üretebilir.

Üstelik bu balı depolamasının ana sebebi kışı atlatmak için kendi besinini üretmektir. Sonuçta en doğal hakkı değil mi?

Böylesine emek verip kendi ürettiği balı yemek.

İşte insanın yaptığı hırsızlık tam olarak burada devreye giriyor. Çünkü insan, balı arıdan aldıktan sonra elbette ticari açıdan bakacağı için, arıya besin olarak pahalı olan bal yerine pudra şekeriyle hazırlanmış su verir ve arının onca uğraşla hazırladığı kendi balının tadına bakmasına dahi izin dahi vermez. Etik kısmının devreye girdiği ana sebep tam olarak budur.

Arılar köle gibi çalıştırılır, insan için bal üretmesi sağlanır, insan balı alır ve karşılığında ona yaşama payı kadar şekerli su verir.

Ayrıca bal toplamak için kovana yaklaşmak da ayrı bir olay. Arılar elbette yaşadıkları ortama giren bir yabancıyı uzaklaştırmak için saldırı girişiminde bulunacaklardır. Bu çok doğal, içgüdüsel bir kendini koruma davranışıdır. Endüstride ise insanlar bunu engellemek için kovana körük denilen bir aletle duman basarak arıları sersemletir.

Kovanları yanıyormuş hissine kapılan arılar aceleyle sersemlemiş ve tepki verme yetisini kaybetmiş biçimde dışarı kaçmaya çalışır. Arıların bu boşluğundan yararlanan insanlar ise kovanı açarak balı alırlar.

Rahatsız edici olan ikinci konu ise kraliçe arı mevzusu.

Normal şartlarda her kovanda 1 kraliçe arı bulunur ve bu kraliçe arı 5-7 yıl yaşayabilmektedir. Ancak arının yaşı ilerlediğinde attığı yumurta sayısı azalacağından endüstriyel arıcılıkta kraliçe arı her yıl değiştirilir.

‘Değiştirmek’ kelimesi yapılan işlemin yanında fazla masum kalıyor aslında. Çünkü bu değiştirme işlemini çiftçi, süresi dolan ve istenilen verimi vermeyen kraliçe arının kafasını tırnağının ucuyla ezip öldürmek suretiyle yapar.

Kraliçe arı dediğimiz de tamamıyla bir sektör aslında. Kovanın olmazsa olmaz ana parçası kraliçe olduğu için özel olarak üretilen bu arılar yüksek fiyatlara satılır ve minik kutulara koyularak ülkenin dört bir yanına kargolanırlar.

Bu zulümler devam ederken bir yandan çiftçiler kovanlarına kraliçe arıyı kabul ettirmekle uğraşmaktadırlar. Çünkü her kovan, ona sunulan kraliçe arıyı hemen kovana kabul etmez, hatta kovandan atar. Veya kraliçe arı kendi gitmek isteyebilir.

Kraliçe arı çok pahalı olduğundan bu olayı önlemek için kanatları kırpma işlemi burada da gerçekleştirilir ki arı kovandan uçup kaçamasın.

Üretilmesi ise kısaca şöyle; Öncelikle maliyeti düşük ve kolay bir işlem olduğundan ‘Jenter yöntemi’ çoğunlukla tercih edilen bir yöntemdir. Bu yöntemde kraliçe arı ve onu dölleyecek olan erkek arılar Jenter adı verilen kutulara koyulur, erkeklerin dışarı çıkıp içeriye girmesine izin verilir ancak dişi için aynısı söz konusu değildir.

Hatta kovandan ayrılmasın diye kanatları kırpılır ve hapsedildiği kutunun içinde bulunan yüksüklere yumurtlaması için ölene kadar bir fabrika misali çalıştırılır.

Erkeklerin dişiyi kabul etmesi için ise bir dizi koku yanıltmacaları yapılır. Bu yöntem genelde dişi arının üstüne baskın bir koku sıkılmasıyla gerçekleştirilir. Çiftçiler kraliçe arının üstüne sigara dumanı üfleyerek, alkol damlatarak veya sarımsak sürerek koku yanıltmacası yaparlar. Ancak bu yöntemle de kovan, kraliçeyi kabul etmeyebilir. Çiftiler de mecburen kovan, kraliçeyi kabul edene kadar yeni kraliçelerle denemeler yapar.

Elbette reddedilen kraliçelere ne olduğunu hepimiz tahmin ediyoruzdur. Zaten uçma yetisi kanatları kırpılarak elinden alınmış olan arı bir köşede açlık ve susuzluktan ölene kadar can çekişir.

Etik olmayan üçüncü olay ise arıların aynı süt sektöründe olduğu gibi suni tohumlamaya tabi tutulmasıdır.

Ana sebep verimi artırmak, ekonomik yönden sektörü geliştirmek ve spermin direk olarak cervix, yani döllenmenin en yüksek oranda gerçekleşebileceği bölgeye ulaşmasını sağlayarak döllenen yumurta sayısını maximumda tutmaktır.

Tabii bu işlem video ve fotoğraflarda görüldüğü üzere stres ve eziyet dolu bir dizi işlem içerir.

Suni tohumlamada karşılaşılan en büyük sorun ise ekipman sterilizasyonunun yetersiz yapılmasından kaynaklanan toplu ölümlerdir. Karbonhidrat ve mukus yönünden zengin olan ejekülat (sperma) içeriğinde patojenler hızla çoğalır ve ekipmanları kontamine ederek arıların ölümüne sebep olur.

Spermanın erkek arıdan alınması işlemi de 2 parmak arasına alınıp sıkılması suretiyle yapılır. Enjektörde 8-10 mm3 ejekülat birikinceye kadar erkek arılar bu işleme tabi tutulur.

Endüstriyel hayvancılıkta etik olmayan maddelerin sonunun gelmeyeceği apaçık ortada. Bu zulüm 1 cm boyunda bir arı olsa dahi değişmiyor.

Sadece bal değil diğer arı ürünleri de tamamıyla sömürü ürünü.

Örneğin polen ve arı zehri. Polenler arıların çiçekten çiçeğe konma esnasında arka bacaklarındaki toplayıcı tüylere yapışır ve arılar topladıkları poleni kovana taşıyıp bal yapmak üzerine programlanmıştır. Poleni saf olarak kavanozlayıp piyasaya sürmek isteyen çiftçi bunun için kovanın girişine polen tuzakları yerleştirir.

Arı topladığı polenini kovana götürmek üzere kapıdan girmeye çalışır, ancak arının girmesi için açılan delik arka ayaklarını içeri sokamayacağı kadar dardır ve topladığı polenler arı kovana girerken kovanın dışındaki plastik plakaya düşer. Arı, poleni içeri alamadığını anlayınca tekrar tekrar kovandan çıkarak polen arayışına girişir ve polenleri içeri sokmaya çalışmaya devam eder. Bu sırada plakada biriken polen özütü ise insanlar tarafından alınarak piyasaya sürülür.

Arı zehri ise insan sağlığında romatizma, eklem ağrıları, migren, astım ve kolesterol tedavilerinde kullanılan bir üründür. Ancak arı, zehrini yalnızca bir yüzeyi veya dokuyu sokarsa bırakır. Zehrin toplanması için uygulanan yöntem şu şekilde işler: Sistemde cam levha üzerine ince elektrik telleri gerilmiş bir alet kullanılır.

Arılar elektrik tellerine bastığında çarpılır ve sonucunda cam plakayı sokmaya çalışarak zehirlerini bırakırlar. Bu işlem 3 gün arayla 15 dk’lık periyotlarda gerçekleştirilir. Bırakılan zehir ise cam levha üzerinden bir jilet yardımıyla kazınarak toplanır. 1 kg zehir için 1 milyon iğneye gereksinim vardır. Yani bu 20.000 kolonilik bir topluluk anlamına gelir.

Bahsedeceğim son etik olmayan olay ise; ‘Kovanda artan erkek arı popülasyonunu kontrol altına almak’ başlığı altında arıları öldürmektir.

Erkek arılar bal yapmaz, petek örmez, polen sepetleri yoktur ve polen toplayamazlar. Kolonideki tek görevleri dişi arıyla çiftleşmektir. Hiçbir iş yapmadan sadece kovandaki besinleri tükettiği için fazla miktarda olmaları istenmez.

Endüstriyel arıcılıkta, erkek arı dişiyle çiftleşip görevini yerine getirdikten sonra kovandan uzaklaştırılması gerekir. Bu amaçla kovan girişine erkek arı kapanları konur ve erkeklerin içeri girmeleri bir anda engellenir. Yani arılar bir anda ortada kovansız, başıboş bırakılmış olur. Bazı durumlarda bu çözüm de işe yaramaz, erkek arı popülasyonu kontrol altına alınamaz ve toplu katliam prosedürü devreye sokulur.

Prosedürdeki çözüm yolları;

• Suyla boğma
• Siyah poşetlere doldurulup güneş altında bırakma
• Erkek arıların bulunduğu kovana karbondioksit basma
• Ve canlı canlı yakma olarak sıralanabilir    

Gördüğünüz gibi sadece damak zevki için tükettiğimiz bal ve diğer arı ürünlerinin perde arkasında bunlar oluyor.

Balı tüketip arıları sömürmek yerine kullanabileceğimiz onlarca alternatif varken arı ürünlerini (ve diğer hayvansal ürünleri) tüketmeye son vermek hiç de zor değil.

Örneğin bal yerine akçaağaç şurubu, pekmez, arpa maltı şurubu, esmer pirinç şurubu, kuru üzüm şurubu ve arısız bal tüketilebilir.

Türcü olmaya son vermek, bir köpekle arı arasında fark olmadığını görmek için geç değil. Sömürünün, zulmün, yapılanların farkında ol. Gerçeğe gözlerini kapatma. Senin olmayanı çalma ve alternatifleri kullan. Vegan olup bilgileri paylaşarak, aktivizm yaparak, ses çıkartarak sömürü çarkının dönmesine engel olabilirsin!

Kedi köpek inek koyun ve arı arasında bir fark olmadığını unutma.

Türcü olma, vegan ol!

(*) Zeynep Irmak Alpaslan, arıcılık ve arı ürünleri sektörünün pek çok kişi tarafından bilinmeyen gerçeklerini vegan bir veteriner hekim adayı ve aktivist olarak bizimle paylaşıyor. Irmak, ilk kez 22 Ağustos’ta kendi Twitter hesabından paylaştığı yazısının tamamını ders kitaplarından ve derslerde anlatılanlardan derledi. Tavukçuluk sektörüyle ilgili teknik bilgiler için faydalandığı yayın, Cemal Erensayın’ın Tavukçuluk Cilt 1-2 adlı kitapları. Bir sonraki yazısı ise, süt endüstrisine dair bilinmeyen gerçekler…

(**) Anlaşılabilir Arıcılık – Dr. Ali Korkmaz (PDF)

Arıcılık sektörü ve arı ürünlerinin perde arkası yazısı ilk önce TVD | Haberler üzerinde ortaya çıktı.